तारे आणि ग्रह
स्वच्छ रात्री आकाशात अनेक ठिपके दिसतात. बहुतेक लुकलुकतात, पण एक तेजस्वी ठिपका, बहुधा शुक्र, स्थिर चमकतो. लुकलुकणारे तारे आणि स्थिर चमकणारे ग्रह असतात.
सूर्य, चंद्र, तारे आणि ग्रह हे आकाशस्थ पिंड (heavenly bodies) आहेत. ताऱ्यांना (stars) स्वतःचा प्रकाश असतो आणि ते लुकलुकतात. ग्रहांना (planets) स्वतःचा प्रकाश नसतो आणि ते लुकलुकत नाहीत.
नियम 1 : तारे आणि सूर्य — तारा दिव्यासारखा स्वतःचा प्रकाश निर्माण करतो. सूर्य हा एक तारा आहे. तो आपल्याला सर्वांत जवळचा तारा असल्यामुळेच मोठा आणि तेजस्वी दिसतो.
- सोपे : सूर्य हा तारा आहे.
- मध्यम : इतर तारे खूप दूर असल्यामुळे लहान ठिपक्यांसारखे दिसतात.
- परीक्षेसाठी : सूर्य इतर ताऱ्यांपेक्षा मोठा का दिसतो? कारण तो आपल्या सर्वांत जवळ आहे.
नियम 2 : ग्रह — ग्रह आरशासारखा असतो : त्यावर पडलेल्या सूर्यप्रकाशामुळेच तो चमकतो. म्हणून ग्रह लुकलुकत नाहीत.
- सोपे : शुक्र हा ग्रह आहे आणि तो लुकलुकत नाही.
- मध्यम : ग्रहांना प्रकाश सूर्याकडून मिळतो.
- परीक्षेसाठी : एक फरक सांगा : तारा लुकलुकतो, ग्रह लुकलुकत नाही.
तारा = स्वतःचा प्रकाश, लुकलुकतो. ग्रह = स्वतःचा प्रकाश नाही, स्थिर.
सूर्य तारा नाही असे समजणे. तो आपला सर्वांत जवळचा तारा आहे.
आठवणीची युक्ती : "तारा लुकलुकतो, ग्रह स्थिर".
फरक ओळखा
| वैशिष्ट्य | तारा | ग्रह |
|---|---|---|
| स्वतःचा प्रकाश | आहे | नाही |
| लुकलुकतो | होय | नाही |
| उदाहरण | सूर्य | पृथ्वी, शुक्र |
सरावासाठी प्रश्न
- 1दोन आकाशस्थ पिंडांची नावे सांगा.
- 2स्वतःचा प्रकाश कोणाला असतो : ताऱ्याला की ग्रहाला?
- 3सूर्य तारा आहे की ग्रह?
- 4कोण लुकलुकते?
- 5ग्रहांना प्रकाश कुठून मिळतो?
- 6सूर्य मोठा आणि तेजस्वी का दिसतो?
- 7आकाशातील तेजस्वी ठिपका लुकलुकत नाही. तो तारा असेल की ग्रह? का?
- 8सूर्याखेरीज इतर तारे लहान ठिपक्यांसारखे का दिसतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सूर्य आणि चंद्र (किंवा कोणताही तारा किंवा ग्रह).
- 2ताऱ्याला.
- 3तारा.
- 4तारा.
- 5सूर्याकडून.
- 6तो आपला सर्वांत जवळचा तारा आहे.
- 7ग्रह, कारण ग्रह स्थिर चमकतात.
- 8ते खूप दूर आहेत.
सूर्यमाला
शाळेच्या मैदानात मुले झाडाभोवती गोल फिरत आहेत अशी कल्पना करा. झाड मध्यभागी असते आणि मुले त्याच्याभोवती पुन्हा पुन्हा फिरतात. ग्रह सूर्याभोवती असेच फिरतात.
पृथ्वीचे सूर्याभोवती फिरणे म्हणजे परिक्रमा (revolution) आणि तिचा मार्ग म्हणजे कक्षा (orbit). सूर्य आणि त्याच्याभोवती फिरणारे पिंड मिळून सूर्यमाला (solar system) बनते.
नियम 1 : आठ ग्रह — सूर्यापासून क्रमाने ग्रह : बुध, शुक्र, पृथ्वी, मंगळ, गुरू, शनी, युरेनस, नेपच्यून. पृथ्वीखेरीज आणखी सात ग्रह आहेत. पृथ्वी तिसरी आहे.
आकृतीत : आकृतीत सूर्यापासून क्रमाने आठ ग्रह आणि मंगळ व गुरू यांच्यामध्ये लघुग्रहांचा पट्टा.
सूर्यमाला
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा- सोपे : सूर्याजवळचा ग्रह बुध.
- मध्यम : पृथ्वीनंतर लगेच मंगळ येतो.
- परीक्षेसाठी : सूर्यापासून पाचवा ग्रह कोणता? गुरू.
नियम 2 : परिक्रमा आणि कक्षा — प्रत्येक ग्रह सूर्याभोवती आपल्या ठरलेल्या कक्षेत फिरतो. पृथ्वीला एक परिक्रमा पूर्ण करायला एक वर्ष लागते.
- सोपे : ग्रहाचा मार्ग म्हणजे त्याची कक्षा.
- मध्यम : पृथ्वीची एक परिक्रमा म्हणजे एक वर्ष.
- परीक्षेसाठी : सूर्य आणि त्याच्याभोवती फिरणारे पिंड मिळून सूर्यमाला बनते.
आठ ग्रह; पृथ्वी सूर्यापासून तिसरी. परिक्रमा = सूर्याभोवती फिरणे; कक्षा = मार्ग.
पृथ्वीखेरीज आठ ग्रह आहेत असे म्हणणे. इतर सात आहेत.
आठवणीची युक्ती : "My Very Educated Mother Just Served Us Noodles" यातून क्रमाने Mercury, Venus, Earth, Mars, Jupiter, Saturn, Uranus, Neptune आठवतात.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ |
|---|---|
| परिक्रमा | सूर्याभोवती फिरणे |
| कक्षा | परिक्रमेचा मार्ग |
| सूर्यमाला | सूर्य आणि त्याच्याभोवती फिरणारे पिंड |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सूर्यमालेत किती ग्रह आहेत?
- 2सूर्याजवळचा ग्रह कोणता?
- 3कक्षा म्हणजे काय?
- 4परिक्रमा म्हणजे काय?
- 5सूर्यापासून तिसरा ग्रह कोणता?
- 6पृथ्वीखेरीज किती ग्रह आहेत?
- 7पृथ्वी आणि गुरू यांच्यामधील ग्रह सांगा.
- 8सूर्यापासून क्रमाने आठ ग्रह लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आठ.
- 2बुध.
- 3ग्रह सूर्याभोवती ज्या मार्गाने फिरतो तो.
- 4ग्रहाचे सूर्याभोवती फिरणे.
- 5पृथ्वी.
- 6सात.
- 7फक्त मंगळ (मंगळ आणि गुरू यांच्यामध्ये लघुग्रहांचा पट्टा आहे).
- 8बुध, शुक्र, पृथ्वी, मंगळ, गुरू, शनी, युरेनस, नेपच्यून.
उपग्रह, बटू ग्रह आणि लघुग्रह
रात्री चालताना चंद्र तुमच्या मागे येतोय असे वाटते. प्रत्यक्षात चंद्र पृथ्वीभोवती फिरतो आणि पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते.
उपग्रह (satellite) ग्रहाभोवती फिरतो. बटू ग्रह (dwarf planet) हा सूर्याभोवती स्वतंत्रपणे फिरणारा लहान पिंड. लघुग्रह (asteroids) मंगळ आणि गुरू यांच्यामध्ये पट्ट्यात असतात.
नियम 1 : उपग्रह — चंद्र हा पृथ्वीचा उपग्रह आहे. त्याला प्रकाश सूर्याकडून मिळतो. तो आपल्या सर्वांत जवळ असल्यामुळेच मोठा दिसतो, पण तो सूर्यापेक्षा खूप लहान आहे.
आकृतीत : आकृतीत पृथ्वी सूर्याभोवती कक्षेत फिरते आणि उपग्रह चंद्र पृथ्वीभोवती फिरतो.
- सोपे : चंद्र हा पृथ्वीचा उपग्रह.
- मध्यम : चंद्राला प्रकाश सूर्याकडून मिळतो.
- परीक्षेसाठी : चंद्र जवळ असल्यामुळे मोठा दिसतो, सूर्यापेक्षा मोठा असल्यामुळे नाही.
नियम 2 : बटू ग्रह आणि लघुग्रह — प्लुटो हा बटू ग्रह आहे. तो सूर्याभोवती स्वतंत्रपणे फिरतो. लघुग्रह हे लहान खडकाळ पिंड असून ते मंगळ आणि गुरू यांच्यामधील पट्ट्यात असतात; तेही सूर्याभोवती फिरतात.
- सोपे : प्लुटो हा बटू ग्रह.
- मध्यम : लघुग्रह मंगळ आणि गुरू यांच्यामध्ये असतात.
- परीक्षेसाठी : बटू ग्रह सूर्याभोवती फिरतो, पण उपग्रह ग्रहाभोवती फिरतो.
उपग्रह ग्रहाभोवती फिरतो. बटू ग्रह आणि लघुग्रह सूर्याभोवती फिरतात.
चंद्र एकटा सूर्याभोवती फिरतो असे म्हणणे. तो पृथ्वीभोवती फिरतो.
आठवणीची युक्ती : "उपग्रह = ग्रहाचा साथीदार".
फरक ओळखा
| पिंड | कोणाभोवती फिरतो | उदाहरण |
|---|---|---|
| उपग्रह | ग्रह | चंद्र |
| बटू ग्रह | सूर्य | प्लुटो |
| लघुग्रह | सूर्य | मंगळ-गुरूमधला पट्टा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पृथ्वीचा उपग्रह कोणता?
- 2उपग्रह कोणाभोवती फिरतो?
- 3एका बटू ग्रहाचे नाव सांगा.
- 4लघुग्रह कुठे आढळतात?
- 5चंद्राला प्रकाश कुठून मिळतो?
- 6चंद्र सूर्यापेक्षा लहान आहे. तो मोठा का दिसतो?
- 7बटू ग्रह उपग्रहापेक्षा कसा वेगळा?
- 8कोणता पिंड पृथ्वीभोवती फिरतो आणि कोणता पृथ्वीसोबत सूर्याभोवती फिरतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1चंद्र.
- 2ग्रहाभोवती.
- 3प्लुटो.
- 4मंगळ आणि गुरू यांच्यामधील पट्ट्यात.
- 5सूर्याकडून.
- 6तो आपल्या खूप जवळ आहे.
- 7बटू ग्रह स्वतंत्रपणे सूर्याभोवती फिरतो; उपग्रह ग्रहाभोवती फिरतो.
- 8चंद्र पृथ्वीभोवती फिरतो; पृथ्वी आणि इतर ग्रह सूर्याभोवती फिरतात.
गुरुत्वाकर्षण
चेंडू वर फेकला की तो नेहमी खाली येतो. आंबा झाडावरून जमिनीकडेच पडतो, वर जात नाही. काहीतरी वस्तूंना पृथ्वीकडे खेचते.
सर्व आकाशस्थ पिंड एकमेकांना गुरुत्वाकर्षण (gravity) बलाने ओढतात.
नियम 1 : पृथ्वीवरचे गुरुत्वाकर्षण — पृथ्वीचे गुरुत्वाकर्षण वस्तूंना खाली ओढते. म्हणून वस्तू पृथ्वीवर राहतात आणि खाली पडतात.
- सोपे : सोडलेली पेन्सिल खाली पडते.
- मध्यम : गुरुत्वाकर्षणामुळे पावसाचे थेंब खाली पडतात.
- परीक्षेसाठी : आपण पृथ्वीवरून का पडत नाही? कारण गुरुत्वाकर्षण आपल्याला धरून ठेवते.
नियम 2 : आकाशातील गुरुत्वाकर्षण — सूर्य ग्रहांना ओढतो, आणि ग्रह दूर जाण्याचा कल दाखवतो. या दोन्हींमुळे प्रत्येक ग्रह आपल्या ठरलेल्या कक्षेत राहतो.
- सोपे : सूर्य ग्रहांना ओढतो.
- मध्यम : पृथ्वी चंद्राला ओढते, म्हणून चंद्र तिच्या जवळ राहतो.
- परीक्षेसाठी : सूर्याच्या ओढीशिवाय ग्रह सरळ रेषेत दूर निघून गेले असते.
गुरुत्वाकर्षण म्हणजे आकाशस्थ पिंडांमधील ओढ. ते वस्तूंना पृथ्वीवर आणि ग्रहांना कक्षेत ठेवते.
फक्त पृथ्वीलाच गुरुत्वाकर्षण असते असे समजणे. प्रत्येक आकाशस्थ पिंड इतरांना ओढतो.
आठवणीची युक्ती : "गुरुत्व = ओढ".
फरक ओळखा
| कुठे | गुरुत्वाकर्षण काय करते |
|---|---|
| पृथ्वीवर | वस्तूंना खाली ओढते |
| सूर्यमालेत | ग्रहांना कक्षेत ठेवते |
सरावासाठी प्रश्न
- 1गुरुत्वाकर्षण म्हणजे काय?
- 2सोडलेला चेंडू खाली का पडतो?
- 3ग्रहांना कक्षेत कोण ठेवते?
- 4फक्त पृथ्वीला गुरुत्वाकर्षण असते का?
- 5वस्तू पृथ्वीवर का राहतात?
- 6चंद्र पृथ्वीजवळ का राहतो?
- 7वर फेकलेला चेंडू परत येतो. स्पष्ट करा.
- 8सूर्याची ओढ थांबली तर ग्रहाचे काय होईल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आकाशस्थ पिंडांमधील ओढ.
- 2पृथ्वीचे गुरुत्वाकर्षण त्याला ओढते.
- 3सूर्याची ओढ (गुरुत्वाकर्षण).
- 4नाही, सर्व आकाशस्थ पिंडांना असते.
- 5गुरुत्वाकर्षण त्यांना खाली ओढते.
- 6पृथ्वी त्याला गुरुत्वाकर्षणाने ओढते.
- 7गुरुत्वाकर्षण त्याला पृथ्वीकडे परत खेचते.
- 8तो सूर्याभोवती न फिरता कक्षेतून दूर निघून जाईल.
अवकाश प्रवास आणि भारताच्या मोहिमा
मोबाईल नेटवर्क, टीव्ही वाहिन्या आणि फोनवरचा हवामान अंदाज माणसाने अवकाशात सोडलेल्या उपग्रहांवर अवलंबून असतात. त्यांना वर पाठवायला रॉकेट लागतात.
अवकाशात जाण्यासाठी यानाला गुरुत्वाकर्षणावर मात करावी लागते. त्यासाठी लागणारी शक्ती रॉकेट (rockets) देतात.
नियम 1 : भारत आणि अवकाश — राकेश शर्मा (1984) हे अवकाशात जाणारे पहिले भारतीय. ते 2 एप्रिल 1984 रोजी सोडलेल्या सोव्हिएत यान सोयूझ T-11 मधून गेले. पंतप्रधान इंदिरा गांधींनी विचारले की अवकाशातून भारत कसा दिसतो, तेव्हा ते म्हणाले "सारे जहाँ से अच्छा".
- सोपे : अवकाशात जाणारे पहिले भारतीय राकेश शर्मा.
- मध्यम : ते 1984 मध्ये गेले.
- परीक्षेसाठी : राकेश शर्मा अवकाशात असताना पंतप्रधान कोण होत्या? इंदिरा गांधी.
नियम 2 : चंद्र आणि मंगळ मोहिमा — चांद्रयान-1 22 ऑक्टोबर 2008 रोजी चंद्राकडे गेले; त्यातील उपकरणांमुळे पुढे चंद्रावर पाणी असल्याचा शोध लागला. मंगळयान (M.O.M.) नोव्हेंबर 2013 मध्ये सोडले आणि ते 24 सप्टेंबर 2014 रोजी पहिल्याच प्रयत्नात मंगळाच्या कक्षेत पोहोचले. काही वर्षांनी, ऑगस्ट 2023 मध्ये, चांद्रयान-3 चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळ उतरले.
- सोपे : चांद्रयान-1 चंद्राकडे गेले.
- मध्यम : मंगळयान पहिल्याच प्रयत्नात मंगळावर पोहोचले.
- परीक्षेसाठी : मानवनिर्मित उपग्रह शेती, हवामान अंदाज, नकाशे आणि दूरसंचारासाठी उपयोगी.
रॉकेट = पृथ्वी सोडण्याची शक्ती. राकेश शर्मा 1984; चांद्रयान-1 2008; मंगळयान 2014.
मोहिमांचा गोंधळ. चंद्र = चांद्रयान, मंगळ = मंगळयान.
आठवणीची युक्ती : "चांद्रयान चंद्राला, मंगळयान मंगळाला".
फरक ओळखा
| मोहीम | वर्ष | कुठे |
|---|---|---|
| राकेश शर्मा | 1984 | अवकाश |
| चांद्रयान-1 | 22 ऑक्टो. 2008 | चंद्र |
| मंगळयान | 24 सप्टें. 2014 | मंगळ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1यानाला पृथ्वी सोडण्याची शक्ती कोण देते?
- 2अवकाशात जाणारा पहिला भारतीय कोण?
- 3तो कोणत्या वर्षी अवकाशात गेला?
- 42008 मध्ये चंद्राकडे गेलेली भारतीय मोहीम कोणती?
- 5पहिल्याच प्रयत्नात मंगळावर पोहोचलेली मोहीम कोणती?
- 6मानवनिर्मित उपग्रहांचे दोन उपयोग सांगा.
- 7अवकाशातून भारत कसा दिसतो असे विचारले तेव्हा राकेश शर्मा काय म्हणाले?
- 8पृथ्वीला अमूल्य का म्हणतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1रॉकेट.
- 2राकेश शर्मा.
- 31984.
- 4चांद्रयान-1.
- 5मंगळयान (M.O.M.).
- 6हवामान अंदाज आणि नकाशे (तसेच शेती आणि दूरसंचार).
- 7"सारे जहाँ से अच्छा".
- 8जीवसृष्टी असलेला दुसरा ग्रह अजून सापडलेला नाही.
झटपट उजळणी
- तारा = स्वतःचा प्रकाश, लुकलुकतो; ग्रह = स्वतःचा प्रकाश नाही, लुकलुकत नाही. पृथ्वीशिवाय आणखी सात ग्रह.
- प्रदक्षिणा = सूर्याभोवती फिरणे; कक्षा = मार्ग. उपग्रह, बटू ग्रह, लघुग्रह.
- गुरुत्वाकर्षणामुळे वस्तू पृथ्वीवर आणि ग्रह कक्षेत राहतात. रॉकेट गुरुत्वाकर्षणावर मात करतात.
- राकेश शर्मा १९८४; चांद्रयान-१ २००८; मंगळयान २०१३-१४.