राष्ट्रपती : निवड, कार्यकाळ आणि महाभियोग
शाळेच्या वार्षिक समारंभात प्रमुख पाहुण्यांना सर्वाधिक मान असतो, पण कार्यक्रम प्रत्यक्ष आयोजक चालवतात. तसेच राष्ट्रपती सर्वोच्च मानाचे असतात, पण कारभार प्रत्यक्षात पंतप्रधान चालवतात.
राष्ट्रपती हे देशाचे सर्वोच्च आणि नाममात्र (घटनात्मक) प्रमुख आहेत. सरकारचा कारभार त्यांच्या नावाने चालतो, पण ते पंतप्रधान आणि मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्यानुसार काम करतात.
मुख्य कल्पना 1 : निवड — सामान्य जनता राष्ट्रपतींना थेट मत देत नाही. केंद्र आणि राज्यांच्या कायदेमंडळांचे निवडून आलेले प्रतिनिधी मिळून बनलेला निर्वाचक गण राष्ट्रपती निवडतो.
मुख्य कल्पना 2 : कार्यकाळ, पात्रता आणि शपथ — कार्यकाळ ५ वर्षे. उमेदवार भारतीय नागरिक आणि किमान ३५ वर्षांचा हवा. पद स्वीकारताना शपथ घ्यावी लागते : संविधानाचे रक्षण करणे आणि सरकार संविधानानुसार चालेल हे पाहणे.
मुख्य कल्पना 3 : महाभियोग — राष्ट्रपतींनी संविधानाचा भंग केला तर संसद त्यांना पदावरून दूर करू शकते. एक सभागृह आरोप करते, दुसरे चौकशी करते आणि दोन्ही सभागृहांत दोन-तृतीयांश बहुमताने ठराव मंजूर व्हावा लागतो.
- सोपे : राष्ट्रपतींचा कार्यकाळ किती? — ५ वर्षे.
- मध्यम : ३४ वर्षांची भारतीय नागरिक राष्ट्रपतिपदासाठी उभी राहू शकते का? — नाही; किमान ३५ वर्षे वय हवे.
- परीक्षा-प्रकार : सामान्य नागरिक राष्ट्रपतींना थेट मत देतात का? — नाही; निर्वाचक गण निवडतो.
आकृतीत : निर्वाचक गणाकडून निवड, पाच वर्षांचा कार्यकाळ आणि महाभियोगाने पदमुक्ती.
राष्ट्रपती नाममात्र प्रमुख आहेत; पंतप्रधान कार्यकारी प्रमुख आहेत.
राष्ट्रपती जनतेकडून थेट निवडले जातात असे समजू नका; ते निर्वाचक गणाकडून निवडले जातात.
५ वर्षे, ३५ वय, निर्वाचक गण, महाभियोगाला २/३. आठवणीची युक्ती : ‘३५ आणि ५’.
फरक ओळखा
| मुद्दा | राष्ट्रपती |
|---|---|
| निवड करणारे | निर्वाचक गण |
| कार्यकाळ | ५ वर्षे |
| उमेदवाराचे किमान वय | ३५ वर्षे |
| पदावरून दूर करण्याची पद्धत | महाभियोग |
सरावासाठी प्रश्न
- 1राष्ट्रपतींना नाममात्र प्रमुख का म्हणतात?
- 2निर्वाचक गण म्हणजे काय?
- 3राष्ट्रपतींचा कार्यकाळ आणि किमान वय सांगा.
- 4राष्ट्रपती शपथेत कोणत्या जबाबदारीचे वचन देतात?
- 5महाभियोग म्हणजे काय? थोडक्यात सांगा.
- 6महाभियोगाची प्रक्रिया दोन्ही सभागृहांत कशी चालते?
- 7राष्ट्रपतींची निवड जनता थेट का करत नाही, असे तुम्हाला वाटते? तुमचे मत लिहा.
- 8राष्ट्रपती आणि पंतप्रधान यांतील फरक दोन मुद्द्यांत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कारण प्रत्यक्ष कारभार पंतप्रधान आणि मंत्रिमंडळ चालवतात; राष्ट्रपती त्यांच्या सल्ल्यानुसार काम करतात.
- 2केंद्र आणि राज्यांच्या कायदेमंडळांच्या निवडून आलेल्या प्रतिनिधींचा गट, जो राष्ट्रपती निवडतो.
- 3कार्यकाळ ५ वर्षे; किमान वय ३५ वर्षे.
- 4संविधानाचे रक्षण करण्याचे आणि सरकार संविधानानुसार चालेल हे पाहण्याचे.
- 5संविधानाचा भंग केल्याबद्दल संसदेने राष्ट्रपतींना पदावरून दूर करण्याची प्रक्रिया.
- 6एक सभागृह आरोप करते, दुसरे चौकशी करते; दोन्हीत दोन-तृतीयांश बहुमताने ठराव मंजूर व्हावा लागतो.
- 7निर्वाचक गण निवडल्याने राष्ट्रपती कोणत्याही एका पक्षाचे नव्हे तर प्रतिनिधींच्या व्यापक गटाचे प्रमुख राहतात, असे म्हणता येते.
- 8राष्ट्रपती नाममात्र प्रमुख, ५ वर्षांसाठी निर्वाचक गणाकडून निवडलेले; पंतप्रधान कार्यकारी प्रमुख, बहुमत पक्षाचे नेते.
राष्ट्रपतींचे अधिकार आणि उपराष्ट्रपती
शाळेचा वार्षिक अहवाल मुख्याध्यापकांच्या सहीनेच बाहेर पडतो; सही नसेल तर तो अधिकृत ठरत नाही. राष्ट्रपतींची सही सरकारच्या अनेक निर्णयांना असेच अधिकृत रूप देते.
संविधानाने राष्ट्रपतींना अनेक अधिकार दिले आहेत, पण ते प्रत्यक्षात पंतप्रधान आणि मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्यानुसार वापरले जातात. राष्ट्रपतींच्या अनुपस्थितीत त्यांची कामे उपराष्ट्रपती पाहतात.
मुख्य कल्पना 1 : कायदेविषयक अधिकार — संसदेची बैठक बोलावणे, तहकूब करणे, सभागृहांना संदेश पाठवणे आणि लोकसभा बरखास्त करणे. दोन्ही सभागृहांनी मंजूर केलेल्या विधेयकावर सही केल्याशिवाय त्याचा कायदा होत नाही.
मुख्य कल्पना 2 : नेमणुका आणि सेनापतिपद — पंतप्रधान आणि (त्यांच्या शिफारशीवरून) मंत्री, सर्वोच्च व उच्च न्यायालयांचे न्यायाधीश, राज्यपाल, मुख्य निवडणूक आयुक्त यांची नेमणूक. राष्ट्रपती संरक्षण दलांचे सर्वोच्च सेनापती असतात.
मुख्य कल्पना 3 : न्यायिक अधिकार, आणीबाणी आणि उपराष्ट्रपती — शिक्षा कमी करणे, माफ करणे किंवा स्थगित करणे; राष्ट्रीय, राज्य किंवा आर्थिक आणीबाणी जाहीर करणे. उपराष्ट्रपती संसदेच्या दोन्ही सभागृहांच्या सदस्यांकडून निवडले जातात.
- सोपे : सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश कोण नेमते? — राष्ट्रपती.
- मध्यम : राष्ट्रपतींनी सही केली नाही तर विधेयकाचे काय होते? — त्याचा कायदा होत नाही.
- परीक्षा-प्रकार : आणीबाणीचे तीन प्रकार सांगा. — राष्ट्रीय, राज्य आणि आर्थिक.
आकृतीत : कायदेविषयक अधिकार, नेमणुका, सेना व न्यायिक अधिकार आणि आणीबाणी.
राष्ट्रपती पंतप्रधान आणि मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्यानुसार सरकार चालवतात.
सर्व अधिकार राष्ट्रपती आपल्या मनाने वापरतात असे समजू नका; ते मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्याने वापरले जातात.
पाच कामे : सही, नेमणूक, सेनापतिपद, माफी, आणीबाणी. आठवणीची युक्ती : ‘सही-नेमणूक-सेना-माफी-आणीबाणी’ असे पाच शब्द.
फरक ओळखा
| प्रकार | उदाहरण |
|---|---|
| कायदेविषयक | विधेयकावर सही, संसद बोलावणे |
| नेमणूक | राज्यपाल, न्यायाधीश |
| सेना | सर्वोच्च सेनापती |
| न्यायिक | शिक्षा माफ किंवा कमी करणे |
| आणीबाणी | राष्ट्रीय, राज्य, आर्थिक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1राष्ट्रपती कोणाकोणाची नेमणूक करतात? दोन उदाहरणे द्या.
- 2संरक्षण दलांचे सर्वोच्च सेनापती कोण?
- 3आणीबाणीचे प्रकार कोणते?
- 4राष्ट्रपतींच्या कायदेविषयक अधिकारांपैकी दोन सांगा.
- 5राष्ट्रपतींचे न्यायिक अधिकार कोणते?
- 6उपराष्ट्रपती कोण निवडतात आणि त्यांचे एक काम कोणते?
- 7विधेयकावर राष्ट्रपतींची सही का आवश्यक आहे, ते स्पष्ट करा.
- 8राष्ट्रपतींचे अधिकार मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्याने वापरले जातात; हे कसे ओळखाल, एका उदाहरणाने सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पंतप्रधान, मंत्री, न्यायाधीश, राज्यपाल, मुख्य निवडणूक आयुक्त — यांपैकी कोणतीही दोन.
- 2राष्ट्रपती.
- 3राष्ट्रीय, राज्य आणि आर्थिक आणीबाणी.
- 4संसदेची बैठक बोलावणे, तहकूब करणे, लोकसभा बरखास्त करणे, विधेयकावर सही करणे.
- 5शिक्षा कमी करणे, माफ करणे किंवा स्थगित करणे.
- 6संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे सदस्य; राष्ट्रपतींच्या अनुपस्थितीत त्यांची कामे पाहणे.
- 7कारण सहीशिवाय विधेयकाचा कायदा बनत नाही; सही कायद्याला अंतिम रूप देते.
- 8न्यायाधीशांच्या नेमणुकीसारखे निर्णय सरकारच्या शिफारशीनुसार होतात; म्हणजे खरा निर्णय मंत्रिमंडळाचा असतो.
पंतप्रधान आणि मंत्रिमंडळ
खेळात कर्णधार संघ निवडतो, प्रत्येकाची भूमिका ठरवतो आणि सर्वांचा ताळमेळ राखतो. पंतप्रधान देखील मंत्रिमंडळाचे असेच नेतृत्व करतात.
निवडणुकीत बहुमत मिळवणारा पक्ष आपला नेता पंतप्रधान म्हणून निवडतो आणि पंतप्रधान विश्वासू सहकाऱ्यांचे मंत्रिमंडळ बनवतात. देशाचा प्रत्यक्ष कारभार पंतप्रधान आणि मंत्रिमंडळ चालवतात.
मुख्य कल्पना 1 : पंतप्रधानांची कामे — मंत्रिमंडळ बनवणे, मंत्र्यांना खाती वाटणे, बैठकांचे अध्यक्षपद सांभाळणे, खात्यांचा समन्वय आणि देखरेख करणे, जगात देशाची प्रतिमा उंचावणे आणि आपत्तीग्रस्तांना आधार देणे.
मुख्य कल्पना 2 : मंत्रिमंडळाची कामे — शिक्षण, शेती, उद्योग, आरोग्य, परराष्ट्र संबंध यांसारख्या विषयांवर धोरण ठरवणे, धोरणे आणि कायद्यांचे मसुदे संसदेत मांडून मंजूर करून घेणे आणि मंजूर धोरणांची अंमलबजावणी करणे.
मुख्य कल्पना 3 : सदस्यत्व आणि आकार — पंतप्रधान आणि मंत्री संसदेचे सदस्य असावेत; नसतील तर सहा महिन्यांत निवडून यावे लागते. मंत्र्यांची एकूण संख्या लोकसभेच्या सदस्यसंख्येच्या १५% पेक्षा जास्त असू नये.
- सोपे : मंत्र्यांना खाती कोण वाटते? — पंतप्रधान.
- मध्यम : लोकसभेत ५४३ सदस्य असतील तर मंत्रिमंडळ कमाल किती सदस्यांचे? — ५४३ चे १५% सुमारे ८१.
- परीक्षा-प्रकार : एखादा मंत्री संसदेचा सदस्य नसेल तर? — सहा महिन्यांत निवडून यावे लागते.
आकृतीत : बहुमत पक्षाचा नेता पंतप्रधान बनतो, मंत्रिमंडळ निवडतो आणि खाती वाटतो.
२००३ मध्ये ९१ वी घटनादुरुस्ती झाली. देशात खूप मोठी मंत्रिमंडळे ठेवण्याचा कल होता; त्याला आळा घालण्यासाठी मंत्र्यांची संख्या लोकसभेच्या सदस्यसंख्येच्या १५% पर्यंतच ठेवण्याचा नियम केला गेला.
खूप मोठ्या मंत्रिमंडळाला ‘जंबो मंत्रिमंडळ’ म्हणतात; त्यावर आता १५% ची मर्यादा आहे.
पंतप्रधान कितीही मंत्री घेऊ शकत नाहीत; मर्यादा लोकसभेच्या सदस्यसंख्येच्या १५% आहे.
बहुमत → नेता → मंत्रिमंडळ → खाती; मर्यादा १५%. आठवणीची युक्ती : ‘मंत्री म्हणजे १५ टक्क्यांच्या आत’.
फरक ओळखा
| मुद्दा | पंतप्रधान | मंत्रिमंडळ |
|---|---|---|
| कोण | बहुमत पक्षाचा नेता | विश्वासू सहकारी मंत्री |
| मुख्य काम | नेतृत्व, खातेवाटप, समन्वय | धोरण, मसुदे, अंमलबजावणी |
| जबाबदारी | कायदेमंडळाला | कायदेमंडळाला (सामूहिक) |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पंतप्रधान कोण बनतो?
- 2मंत्र्यांना खाती कोण वाटतो?
- 3जंबो मंत्रिमंडळ म्हणजे काय?
- 4पंतप्रधानांची कोणतीही तीन कामे सांगा.
- 5मंत्रिमंडळाची कामे सांगा.
- 6मंत्रिमंडळाचा आकार मर्यादित का केला?
- 7मंत्री निवडताना पंतप्रधान कोणत्या गोष्टींचा विचार करतात?
- 8मंत्रिमंडळ आणि पंतप्रधान यांच्यातील फरक व संबंध सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बहुमत मिळवलेल्या पक्षाचा नेता.
- 2पंतप्रधान.
- 3खूप मोठे मंत्रिमंडळ.
- 4मंत्रिमंडळ बनवणे, खाती वाटणे, बैठकांचे अध्यक्षपद, खात्यांचा समन्वय — कोणतीही तीन.
- 5धोरणे ठरवणे, संसदेची मंजुरी मिळवणे आणि धोरणांची अंमलबजावणी करणे.
- 6जंबो मंत्रिमंडळ टाळण्यासाठी आणि कारभार कार्यक्षम राहण्यासाठी १५% ची मर्यादा घातली.
- 7सहकाऱ्यांचा प्रशासकीय अनुभव, कारभाराचे कौशल्य, कार्यक्षमता आणि विषयातील तज्ज्ञता.
- 8पंतप्रधान मंत्रिमंडळाचे नेते असतात; मंत्रिमंडळ धोरण ठरवते आणि राबवते; दोघेही कायदेमंडळाला जबाबदार असतात.
मंत्रिमंडळावर संसदेचे नियंत्रण
वर्गात शिक्षक प्रश्न विचारतात आणि उत्तर समाधानकारक नसेल तर चर्चा होते. संसदेत सदस्य मंत्र्यांना असेच प्रश्न विचारतात.
संसदीय पद्धतीत कायदेमंडळ कायदे बनवताना, धोरण ठरवताना आणि अंमलबजावणीत मंत्रिमंडळावर नियंत्रण ठेवते आणि नंतरही त्याचा हिशेब मागते.
मुख्य कल्पना 1 : चर्चा आणि वादविवाद — विधेयके आणि धोरणांवरील चर्चेतून सदस्य त्यांतील दोष दाखवतात; त्यामुळे निर्दोष कायदे बनतात.
मुख्य कल्पना 2 : प्रश्नोत्तराचा तास आणि शून्य प्रहर — कामकाजाची सुरुवात सदस्यांच्या प्रश्नांनी होते आणि संबंधित मंत्र्यांनी समाधानकारक उत्तर द्यायचे असते. दुपारी १२ च्या सुमारास शून्य प्रहरात सार्वजनिक महत्त्वाचा कोणताही प्रश्न मांडता येतो.
मुख्य कल्पना 3 : अविश्वास ठराव — सरकार लोकसभेतील बहुमताच्या पाठिंब्यावरच टिकते. ‘आमचा सरकारवर विश्वास नाही’ असा ठराव बहुमताने मंजूर झाला, तर मंत्रिमंडळाला राजीनामा द्यावा लागतो.
- सोपे : प्रश्नोत्तराचा तास कधी असतो? — कामकाजाच्या सुरुवातीला.
- मध्यम : शून्य प्रहरात काय करता येते? — सार्वजनिक महत्त्वाचा प्रश्न मांडता येतो.
- परीक्षा-प्रकार : अविश्वास ठराव मंजूर झाला तर काय? — मंत्रिमंडळाला राजीनामा द्यावा लागतो.
आकृतीत : चर्चा, प्रश्नोत्तराचा तास, शून्य प्रहर आणि अविश्वास ठराव — नियंत्रणाचे चार मार्ग.
१९९९ च्या विश्वासदर्शक ठरावाआधी काय घडले? एप्रिल १९९९ मध्ये अण्णाद्रमुक पक्षाने वाजपेयी सरकारचा पाठिंबा काढून घेतला, तेव्हा पंतप्रधानांनी लोकसभेकडे विश्वासदर्शक ठराव मागितला.
१९९९ च्या विश्वासदर्शक ठरावानंतर काय घडले? १७ एप्रिल १९९९ रोजी सरकार फक्त एका मताने (२६९ विरुद्ध २७०) हरले आणि त्याला राजीनामा द्यावा लागला. नंतर नव्या निवडणुका झाल्या आणि ऑक्टोबर १९९९ मध्ये वाजपेयी पुन्हा पंतप्रधान झाले.
सर्वात प्रभावी मार्ग अविश्वास ठराव आहे, कारण त्याने सरकारच जाऊ शकते.
प्रश्नोत्तराचा तास आणि शून्य प्रहर एकच नाहीत; पहिल्यात मंत्र्यांकडून उत्तरे मागितली जातात, दुसऱ्यात सार्वजनिक महत्त्वाचे प्रश्न मांडले जातात.
चर्चा – प्रश्न – शून्य – अविश्वास. आठवणीची युक्ती : ‘च-प्र-शू-अ’ ही चार अक्षरे.
फरक ओळखा
| मार्ग | उपयोग |
|---|---|
| चर्चा व वादविवाद | धोरणांतील दोष दाखवणे |
| प्रश्नोत्तराचा तास | मंत्र्यांकडून उत्तरे मागणे |
| शून्य प्रहर | सार्वजनिक महत्त्वाचे प्रश्न मांडणे |
| अविश्वास ठराव | सरकार पाडू शकतो |
सरावासाठी प्रश्न
- 1प्रश्नोत्तराचा तास म्हणजे काय?
- 2शून्य प्रहर कधी असतो?
- 3अविश्वास ठराव मंजूर झाल्यावर काय होते?
- 4चर्चा आणि वादविवादाचा काय फायदा होतो?
- 5संसद मंत्रिमंडळावर नियंत्रण ठेवते म्हणजे काय?
- 6प्रश्नोत्तराचा तास आणि शून्य प्रहर यांतील फरक सांगा.
- 7अविश्वास ठराव हा सर्वात प्रभावी मार्ग का मानला जातो?
- 8संसदेत प्रभावी सहभागासाठी सदस्यांनी काय करावे, याची तुमची तीन सूचना लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कामकाजाच्या सुरुवातीला सदस्य मंत्र्यांना प्रश्न विचारतात आणि मंत्री उत्तरे देतात.
- 2दुपारी १२ च्या सुमारास.
- 3मंत्रिमंडळाला राजीनामा द्यावा लागतो.
- 4सदस्य धोरणांतील दोष दाखवतात आणि कायदे निर्दोष होतात.
- 5मंत्रिमंडळ संसदेचा विश्वास असेपर्यंतच टिकते आणि संसदेला उत्तर द्यायला बांधील असते.
- 6प्रश्नोत्तराचा तासात मंत्र्यांना प्रश्न विचारले जातात; शून्य प्रहरात सार्वजनिक महत्त्वाचा कोणताही प्रश्न मांडता येतो.
- 7कारण त्यामुळे मंत्रिमंडळ सत्तेतून जाऊ शकते.
- 8मुद्द्यांचा अभ्यास करणे, प्रश्न नीट तयार करणे, चर्चेत नियमांचे पालन करणे.