संसद आणि लोकसभा
वसाहतीच्या सभेत प्रत्येक गल्लीतून एक प्रतिनिधी निवडला जातो आणि तो आपल्या गल्लीचे प्रश्न मांडतो. लोकसभेतही प्रत्येक मतदारसंघाचा एक प्रतिनिधी असतो.
संसद म्हणजे राष्ट्रपती, लोकसभा आणि राज्यसभा मिळून बनलेले देशाचे कायदेमंडळ. लोकसभा हे कनिष्ठ आणि पहिले सभागृह असून तिचे सदस्य जनतेकडून थेट निवडले जातात.
मुख्य कल्पना 1 : संसदेची रचना — राष्ट्रपती आणि दोन सभागृहे मिळून संसद बनते. राष्ट्रपती संसदेचा भाग असले तरी ते सभागृहांच्या चर्चेत भाग घेत नाहीत.
मुख्य कल्पना 2 : लोकसभेची निवड आणि कार्यकाळ — सदस्य प्रादेशिक मतदारसंघांतून निवडले जातात. कार्यकाळ ५ वर्षे; दर पाच वर्षांनी सार्वत्रिक निवडणूक होते. मुदतीआधी बरखास्त झाल्यास होणारी निवडणूक मध्यावधी निवडणूक. अनुसूचित जाती-जमातींसाठी काही जागा राखीव असतात.
मुख्य कल्पना 3 : सदस्यसंख्या आणि पात्रता — संविधानानुसार कमाल ५५० सदस्य (५३० राज्यांचे आणि २० केंद्रशासित प्रदेशांचे); प्रत्यक्षात ५४३ सदस्य निवडले जातात. महाराष्ट्राचे ४८ खासदार. उमेदवार भारतीय नागरिक आणि किमान २५ वर्षांचा हवा; मतदान करण्यासाठी १८ वर्षे पुरे.
- सोपे : लोकसभेचा कार्यकाळ किती? — ५ वर्षे.
- मध्यम : लोकसभा चार वर्षांतच बरखास्त झाली; होणारी निवडणूक कोणती? — मध्यावधी निवडणूक.
- परीक्षा-प्रकार : १७ वर्षांची व्यक्ती निवडणूक लढवू शकते का? — नाही; उमेदवाराला किमान २५ वर्षे लागतात.
आकृतीत : संसद = राष्ट्रपती + लोकसभा + राज्यसभा.
पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकीआधी काय घडले? १९५१ मध्ये सुकुमार सेन यांच्या नेतृत्वाखालील निवडणूक आयोगाने सुमारे १७ कोटी लोकांच्या मतदार याद्या तयार केल्या; त्यातील बहुतेकांना वाचता येत नव्हते. प्रत्येक पक्षाला चित्र-चिन्ह मिळाले आणि ‘अमुकची पत्नी’ अशा नावाने नोंदलेल्या अनेक महिलांना स्वतःचे नाव देण्यास सांगितले गेले.
पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकीनंतर काय घडले? १९५१–५२ ची निवडणूक सुमारे चार महिने चालली. पहिली लोकसभा १३ मे १९५२ रोजी भरली आणि जी. व्ही. मावळंकर तिचे पहिले अध्यक्ष झाले.
लोकसभा म्हणजे जनतेची थेट निवडलेली सभा; तिचे सदस्य खासदार (MP) म्हणून ओळखले जातात.
पुस्तकात लोकसभेची कमाल संख्या ५५२ दिली आहे; २०२० पासून आंग्ल-भारतीय सदस्यांची नेमणूक बंद झाल्याने आज कमाल ५५० आहे. परीक्षेत शिक्षक सांगतील ती संख्या लिहा.
लोकसभा = थेट निवड, ५ वर्षे, उमेदवारी २५ वर्षे, मतदान १८ वर्षे. आठवणीची युक्ती : ‘५-२५-१८’.
फरक ओळखा
| मुद्दा | लोकसभा |
|---|---|
| सदस्य कसे निवडले जातात | जनतेकडून थेट |
| कार्यकाळ | ५ वर्षे |
| उमेदवारीचे किमान वय | २५ वर्षे |
| मतदानाचे वय | १८ वर्षे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1संसद कशाने बनते?
- 2लोकसभेला ‘पहिले सभागृह’ का म्हणतात?
- 3लोकसभेचा कार्यकाळ किती?
- 4मध्यावधी निवडणूक म्हणजे काय?
- 5लोकसभेचा सदस्य होण्यासाठी कोणत्या अटी आहेत?
- 6राष्ट्रपती संसदेचा भाग असूनही चर्चेत भाग घेत नाहीत; हे कसे?
- 7संविधानातील कमाल संख्या आणि प्रत्यक्ष निवडलेले सदस्य यांतील फरक सांगा.
- 8आपल्या मतदारसंघाचे खासदार कोण आहेत, याची माहिती तुम्ही कुठून मिळवाल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1राष्ट्रपती, लोकसभा आणि राज्यसभा.
- 2कारण तिचे सदस्य जनतेकडून थेट निवडले जातात.
- 3५ वर्षे.
- 4मुदत संपण्याआधी लोकसभा बरखास्त झाल्यावर होणारी निवडणूक.
- 5भारतीय नागरिकत्व आणि किमान २५ वर्षे वय.
- 6राष्ट्रपती संसदेचा अविभाज्य भाग आहेत, पण त्यांनी कोणत्याही सभागृहाच्या चर्चेत सहभागी होणे अपेक्षित नाही.
- 7कमाल संख्या म्हणजे संविधानाने दिलेली मर्यादा (५५०); प्रत्यक्षात ५४३ सदस्य निवडले जातात.
- 8निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावरून किंवा लोकसभेच्या संकेतस्थळावरून मतदारसंघनिहाय यादी पाहता येते.
राज्यसभा आणि सभागृहांचे अध्यक्ष
शाळेच्या समितीतले काही सदस्य दरवर्षी बदलतात आणि काही कायम राहतात; त्यामुळे समितीचे काम कधी थांबत नाही. राज्यसभाही अशीच सलग चालते.
राज्यसभा हे संसदेचे वरिष्ठ आणि दुसरे सभागृह आहे. ते राज्यांचे प्रतिनिधित्व करते, सदस्य अप्रत्यक्षपणे निवडले जातात आणि ते पूर्णपणे बरखास्त होत नाही म्हणून तिला ‘कायम सभागृह’ म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : सदस्यसंख्या — कमाल २५०: त्यातील २३८ राज्ये व केंद्रशासित प्रदेशांचे आणि १२ राष्ट्रपतींनी नेमलेले (साहित्य, कला, विज्ञान, क्रीडा, समाजसेवा क्षेत्रातील अनुभवी). आज प्रत्यक्ष २४५ सदस्य (२३३ निवडलेले + १२ नेमलेले).
मुख्य कल्पना 2 : निवड, कार्यकाळ आणि निवृत्ती — राज्यांच्या विधानसभांचे सदस्य प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीने राज्यसभा सदस्य निवडतात; जागा राज्याच्या लोकसंख्येनुसार. उमेदवार किमान ३० वर्षांचा. कार्यकाळ ६ वर्षे; दर दोन वर्षांनी एक-तृतीयांश सदस्य निवृत्त होतात.
मुख्य कल्पना 3 : सभागृहांचे अध्यक्ष — निवडणुकीनंतरच्या पहिल्या बैठकीत लोकसभेचे सदस्य आपल्यातून अध्यक्ष आणि उपाध्यक्ष निवडतात; अध्यक्ष कामकाज निष्पक्षपणे चालवतात, शिस्त राखतात आणि नियमांचा अर्थ सांगतात. राज्यसभेचे सभापती उपराष्ट्रपती असतात (पदसिद्ध).
- सोपे : राज्यसभेचे सभापती कोण असतात? — उपराष्ट्रपती.
- मध्यम : सहा वर्षांचा कार्यकाळ असताना दर दोन वर्षांनी किती सदस्य निवृत्त होतात? — एक-तृतीयांश.
- परीक्षा-प्रकार : राज्यसभा ‘कायम सभागृह’ का? — ती एकदम बरखास्त होत नाही; सदस्य टप्प्याटप्प्याने निवृत्त होतात आणि नवे येतात.
आकृतीत : सहा वर्षांचा कार्यकाळ, दर दोन वर्षांनी एक-तृतीयांश निवृत्ती आणि नव्या सदस्यांची निवड.
१३ मे १९५२ ला राज्यसभेची पहिली बैठक झाली. त्या वेळचे उपराष्ट्रपती डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन पहिले सभापती झाले आणि सलग दहा वर्षे (दोन कार्यकाळ) या पदावर राहिले.
लोकसभा थेट निवडलेली आणि मुदतीने बरखास्त होते; राज्यसभा अप्रत्यक्ष निवडलेली आणि कायम असते. अर्थविधेयकाबाबत राज्यसभेचे अधिकार मर्यादित आहेत.
पुस्तकात २८ राज्ये आणि ९ केंद्रशासित प्रदेश दिले आहेत; आज २८ राज्ये आणि ८ केंद्रशासित प्रदेश आहेत. परीक्षेत शिक्षक सांगतील तसे लिहा.
राज्यसभा = ६ वर्षे, उमेदवारी ३० वर्षे, दर २ वर्षांनी १/३ निवृत्त. आठवणीची युक्ती : ‘६-३०-२’.
फरक ओळखा
| मुद्दा | लोकसभा | राज्यसभा |
|---|---|---|
| निवड | थेट जनतेकडून | अप्रत्यक्ष |
| कार्यकाळ | ५ वर्षे | ६ वर्षे; दर २ वर्षांनी १/३ निवृत्त |
| उमेदवारीचे वय | २५ वर्षे | ३० वर्षे |
| अध्यक्ष | अध्यक्ष | सभापती (उपराष्ट्रपती) |
सरावासाठी प्रश्न
- 1राज्यसभेला ‘वरिष्ठ सभागृह’ का म्हणतात?
- 2राज्यसभेचे सभापती कोण असतात?
- 3राष्ट्रपती राज्यसभेवर किती सदस्य नेमतात?
- 4राज्यसभा ‘कायम सभागृह’ का आहे?
- 5राज्यसभेचे सदस्य कसे निवडले जातात?
- 6लोकसभा अध्यक्षांची कामे सांगा.
- 7राज्यसभेवर नेमलेले सदस्य अनुभवी लोकच का असतात? तुमचे मत लिहा.
- 8लोकसभा आणि राज्यसभा यांतील तीन फरक लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कारण ती संसदेचे दुसरे आणि वरिष्ठ सभागृह आहे आणि राज्यांचे प्रतिनिधित्व करते.
- 2उपराष्ट्रपती (पदसिद्ध).
- 3१२ सदस्य.
- 4कारण ती कधीही एकदम बरखास्त होत नाही; सदस्य टप्प्याटप्प्याने निवृत्त होतात.
- 5राज्यांच्या विधानसभांचे सदस्य प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीने निवडतात.
- 6सभागृहाचे कामकाज निष्पक्षपणे चालवणे, सदस्यांचे हक्क जपणे, शिस्त आणि प्रतिष्ठा राखणे, नियमांचा अर्थ सांगणे.
- 7कारण साहित्य, कला, विज्ञान, समाजसेवा अशा क्षेत्रांतील अनुभवाचा चर्चेला आणि कायद्यांना उपयोग होतो.
- 8निवड थेट/अप्रत्यक्ष; कार्यकाळ ५/६ वर्षे; उमेदवारीचे वय २५/३०; लोकसभा बरखास्त होते, राज्यसभा कायम.
संसदेची कार्ये आणि घटनादुरुस्ती
घरातले रोजचे छोटे नियम सहज बदलता येतात, पण मोठा निर्णय घ्यायचा असेल तर जास्त सदस्यांची संमती लागते. घटनादुरुस्तीचेही असेच आहे.
संसदेची मुख्य कामे तीन : कायदे करणे, मंत्रिमंडळावर नियंत्रण ठेवणे आणि संविधानात दुरुस्ती करणे.
मुख्य कल्पना 1 : कायदे करणे — लोककल्याणासाठी नवे कायदे केले जातात, कालबाह्य कायदे रद्द केले जातात आणि गरजेनुसार बदल होतात. उदाहरण : संस्थानिकांचे तनखे रद्द करणे.
मुख्य कल्पना 2 : मंत्रिमंडळावर नियंत्रण — पंतप्रधान आणि मंत्री संसदेचे सदस्य असतात; संसद चर्चा, प्रश्नोत्तराचा तास, शून्य प्रहर आणि अविश्वास ठराव या मार्गांनी त्यांच्यावर नियंत्रण ठेवते.
मुख्य कल्पना 3 : घटनादुरुस्तीचे तीन मार्ग — काही तरतुदी संसदेच्या साध्या बहुमताने बदलतात; काही विशेष (दोन-तृतीयांश) बहुमताने; आणि काही विशेष बहुमत तसेच निम्म्याहून जास्त राज्यांच्या संमतीने.
- सोपे : कालबाह्य कायदा रद्द कोण करते? — संसद.
- मध्यम : विशेष बहुमत म्हणजे किती? — पुस्तकानुसार दोन-तृतीयांश.
- परीक्षा-प्रकार : काही तरतुदींसाठी राज्यांची संमती का लागते? — कारण त्या राज्यांच्या अधिकारांवर परिणाम करणाऱ्या असतात.
आकृतीत : कायदे करणे, मंत्रिमंडळावर नियंत्रण आणि घटनादुरुस्ती.
घटनादुरुस्ती विधेयक महत्त्वाचे मानले जाते; का आवश्यक आहे यावर संसदेत चर्चा होऊन निर्णय होतो.
सर्व घटनादुरुस्त्यांसाठी एकच मार्ग नसतो; तरतुदीनुसार तीन मार्ग आहेत.
साधे बहुमत, विशेष बहुमत, विशेष बहुमत + राज्ये. आठवणीची युक्ती : ‘साधे – विशेष – विशेष-प्लस’.
फरक ओळखा
| मार्ग | कोणाची संमती लागते |
|---|---|
| साधे बहुमत | संसदेचे साधे बहुमत |
| विशेष बहुमत | संसदेचे दोन-तृतीयांश बहुमत |
| विशेष बहुमत + राज्ये | दोन-तृतीयांश बहुमत आणि निम्म्याहून जास्त राज्ये |
सरावासाठी प्रश्न
- 1संसदेची तीन मुख्य कामे सांगा.
- 2कालबाह्य कायदे का रद्द केले जातात?
- 3संस्थानिकांचे तनखे रद्द करणे हे कोणत्या कामाचे उदाहरण आहे?
- 4संसद मंत्रिमंडळावर नियंत्रण कसे ठेवते? दोन मार्ग सांगा.
- 5घटनादुरुस्तीचे तीन मार्ग कोणते?
- 6पंतप्रधान आणि मंत्री संसदेचे सदस्य असणे का महत्त्वाचे?
- 7काही तरतुदींसाठी राज्यांची संमती का लागते, ते स्पष्ट करा.
- 8सर्व बदल सहज करता आले असते, तर संविधानाचे काय झाले असते? तुमचे मत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कायदे करणे, मंत्रिमंडळावर नियंत्रण ठेवणे आणि संविधानात दुरुस्ती करणे.
- 2कारण काळाबरोबर ते निरुपयोगी ठरतात आणि नव्या गरजा येतात.
- 3कायदे करण्याच्या (रद्द करण्याच्या) कामाचे.
- 4चर्चा आणि वादविवाद, प्रश्नोत्तराचा तास, शून्य प्रहर, अविश्वास ठराव — यांपैकी कोणतेही दोन.
- 5साधे बहुमत; दोन-तृतीयांश बहुमत; दोन-तृतीयांश बहुमत आणि निम्म्याहून जास्त राज्यांची संमती.
- 6कारण त्यामुळे संसद त्यांच्यावर नियंत्रण ठेवू शकते आणि ते संसदेला उत्तरदायी राहतात.
- 7कारण त्या तरतुदी राज्यांच्या अधिकारांवर आणि संघराज्य रचनेवर परिणाम करतात.
- 8संविधान सतत बदलत राहिले असते आणि स्थैर्य राहिले नसते; म्हणून मोठ्या बदलांसाठी जास्त बहुमत ठेवले आहे.
कायदा कसा बनतो
शाळेच्या सहलीचा बेत आधी कागदावर मांडला जातो, मग वर्गात चर्चा होते, बदल केले जातात आणि शेवटी मुख्याध्यापकांची सही झाली की तो पक्का होतो. कायदाही असाच टप्प्याटप्प्याने बनतो.
कायद्याच्या मसुद्याला विधेयक म्हणतात. दोन्ही सभागृहांत तीन वाचनांतून मंजूर झाल्यावर आणि राष्ट्रपतींच्या संमती व सहीनंतर विधेयकाचा कायदा बनतो.
मुख्य कल्पना 1 : विधेयकाचे दोन प्रकार — अर्थविधेयक कर आणि वित्ताशी संबंधित असते; ते लोकसभेत मांडले आणि मंजूर केले जाते, राज्यसभेचे अधिकार मर्यादित असतात. इतर विधेयके सामान्य विधेयके.
मुख्य कल्पना 2 : तीन वाचने — पहिले वाचन : मंत्री किंवा सदस्य विधेयक मांडून त्याचे स्वरूप सांगतो. दुसरे वाचन : उद्दिष्टांवर चर्चा, गरज वाटल्यास समितीकडे, मग कलमवार चर्चा आणि मतदान. तिसरे वाचन : थोडक्यात चर्चा आणि मंजुरीसाठी मतदान.
मुख्य कल्पना 3 : दुसरे सभागृह आणि राष्ट्रपती — दुसऱ्या सभागृहात तीच प्रक्रिया होते. मतभेद झाल्यास दोन्ही सभागृहांच्या संयुक्त बैठकीत निर्णय होतो. शेवटी राष्ट्रपतींची संमती आणि सही मिळाली की कायदा होतो. राज्यांच्या विधिमंडळातही हीच प्रक्रिया असते, पण संमती राज्यपालांची लागते.
- सोपे : कायद्याच्या मसुद्याला काय म्हणतात? — विधेयक.
- मध्यम : अर्थविधेयक कोणत्या सभागृहात मांडले जाते? — लोकसभेत.
- परीक्षा-प्रकार : राष्ट्रपतींनी सही केली नाही तर काय? — सहीशिवाय विधेयकाचा कायदा होत नाही.
आकृतीत : तीन वाचने आणि राष्ट्रपतींची सही — विधेयकापासून कायद्यापर्यंतचा प्रवास.
माहितीच्या अधिकार कायद्याआधी काय घडले? १९९० च्या दशकात राजस्थानातील गावकऱ्यांनी अरुणा रॉय यांच्या ‘मजदूर किसान शक्ती संघटने’मार्फत स्थानिक कामांचे हजेरीपट व बिले पाहू द्यावीत अशी मागणी केली, म्हणजे गैरव्यवहार तपासता येईल.
माहितीच्या अधिकार कायद्यानंतर काय घडले? २००५ मध्ये संसदेने माहितीचा अधिकार कायदा मंजूर केला (१२ ऑक्टोबर २००५ पासून लागू); त्यामुळे प्रत्येक नागरिकाला सरकारकडे माहिती मागण्याचा अधिकार मिळाला.
दरवर्षी फेब्रुवारी महिन्यात अर्थमंत्री लोकसभेत देशाचा अर्थसंकल्प मांडतात.
अर्थविधेयकासाठी दोन्ही सभागृहांची संयुक्त बैठक होत नाही; त्याबाबत अंतिम निर्णय लोकसभेचा असतो.
मांड – चर्चा – मतदान – सही = कायदा. आठवणीची युक्ती : ‘१-२-३ वाचन, मग सही’.
फरक ओळखा
| वाचन | काय होते |
|---|---|
| पहिले | विधेयक मांडून स्वरूप सांगणे |
| दुसरे | उद्दिष्टांवर आणि कलमांवर चर्चा, समिती, बदल, मतदान |
| तिसरे | थोडक्यात चर्चा आणि मंजुरीसाठी मतदान |
सरावासाठी प्रश्न
- 1विधेयक म्हणजे काय?
- 2विधेयकाचे दोन प्रकार कोणते?
- 3कायदा बनवण्याचे काम कोणाचे?
- 4पहिल्या वाचनात काय होते?
- 5दुसऱ्या वाचनाचे दोन टप्पे कोणते?
- 6दोन सभागृहांत मतभेद झाल्यास काय केले जाते?
- 7राज्य विधिमंडळात कायदा कसा होतो?
- 8विधेयकावर इतकी चर्चा आणि समित्या का असतात? तुमचे मत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कायद्याचा मसुदा.
- 2अर्थविधेयक आणि सामान्य विधेयक.
- 3संसदेचे.
- 4संबंधित मंत्री किंवा सदस्य विधेयक मांडून त्याचे स्वरूप थोडक्यात सांगतो.
- 5उद्दिष्टांवर चर्चा (गरज असल्यास समिती), मग कलमवार चर्चा आणि मतदान.
- 6दोन्ही सभागृहांच्या संयुक्त बैठकीत निर्णय होतो.
- 7संसदेसारखीच प्रक्रिया होते; शेवटी राज्यपालांची संमती लागते.
- 8कारण चर्चेतून दोष समजतात आणि कायदा निर्दोष होतो.