सरकारची तीन अंगे
शाळेत नियम ठरवणारी समिती, ते नियम पाळायला लावणारे शिक्षक आणि वाद सोडवून निर्णय देणारे मुख्याध्यापक — तिघांची कामे वेगळी असतात. देशाचे सरकारही असेच तीन भागांत काम करते.
सरकारची तीन अंगे आहेत : कायदेमंडळ कायदे करते, कार्यकारी मंडळ कायदे अमलात आणते आणि न्यायमंडळ न्याय देते. या तिघांचे अधिकार आणि मर्यादा संविधान ठरवते.
मुख्य कल्पना 1 : कायदेमंडळ — कायदे करणारी संस्था. केंद्र पातळीवर तिला संसद म्हणतात.
मुख्य कल्पना 2 : कार्यकारी मंडळ — कायदे अमलात आणते आणि सरकारी योजना राबवते.
मुख्य कल्पना 3 : न्यायमंडळ — वाद सोडवते, कायदा सर्वांना सारखा लागू होतो की नाही ते पाहते आणि न्याय देते.
- सोपे : नवा कर लावण्याचा कायदा कोण करते? — कायदेमंडळ.
- मध्यम : तो कर प्रत्यक्ष वसूल कोण करते? — कार्यकारी मंडळ (सरकारी विभाग).
- परीक्षा-प्रकार : कर चुकीचा वाटल्यास नागरिक कुठे दाद मागतो? — न्यायमंडळाकडे (न्यायालयात).
आकृतीत : एका सरकारचे तीन भाग : कायदे करणारे, कायदे राबवणारे आणि न्याय देणारे.
तिन्ही अंगांच्या कामांचा परस्परसंबंध कसा आहे यावरून देशात संसदीय की अध्यक्षीय पद्धत आहे हे ठरते.
कायदे करणे आणि कायदे राबवणे ही एकच कामे नाहीत; कायदेमंडळ कायदा बनवते, कार्यकारी मंडळ तो अमलात आणते.
कायदेमंडळ = कायदा; कार्यकारी = कृती; न्यायमंडळ = न्याय. आठवणीची युक्ती : तीन शब्द लक्षात ठेवा — कायदा, कृती, न्याय.
फरक ओळखा
| अंग | काम | उदाहरण |
|---|---|---|
| कायदेमंडळ | कायदे करणे | संसद |
| कार्यकारी मंडळ | कायदे अमलात आणणे | पंतप्रधान व मंत्रिमंडळ |
| न्यायमंडळ | न्याय देणे | सर्वोच्च न्यायालय |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सरकारची तीन अंगे कोणती?
- 2कायदे कोण करते?
- 3न्याय देण्याचे काम कोणाचे?
- 4कार्यकारी मंडळाचे काम सांगा.
- 5तिन्ही अंगांचे अधिकार आणि मर्यादा कोण ठरवते?
- 6सरकारच्या दोन मुख्य पद्धती कोणत्या?
- 7एखादा नवा कायदा झाल्यावर तिन्ही अंगांचे काम कसे दिसते, एका उदाहरणाने सांगा.
- 8तिन्ही अंगे वेगळी का असावीत? तुमचे मत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कायदेमंडळ, कार्यकारी मंडळ आणि न्यायमंडळ.
- 2कायदेमंडळ; केंद्रात त्याला संसद म्हणतात.
- 3न्यायमंडळाचे.
- 4कार्यकारी मंडळ कायदे अमलात आणते आणि सरकारी योजना राबवते.
- 5संविधान.
- 6संसदीय पद्धत आणि अध्यक्षीय पद्धत.
- 7संसद नियम बनवते, विभाग तो नियम पाळायला लावतात आणि वाद झाल्यास न्यायालय निर्णय देते.
- 8कारण तिघांनी एकमेकांवर लक्ष ठेवले, तर कोणी एकच अंग मनमानी करू शकत नाही आणि न्याय सुरक्षित राहतो.
संसदीय पद्धतीची वैशिष्ट्ये
वर्गाचा प्रतिनिधी बहुतेक मित्रांच्या पाठिंब्याने टिकतो; पाठिंबा गेला की त्याला बदलले जाते. संसदीय पद्धतीतही सरकार बहुमताच्या पाठिंब्यावर टिकते.
संसदीय पद्धतीत लोकसभेत ज्या पक्षाला निम्म्याहून जास्त जागा मिळतात तो सरकार बनवतो आणि त्याचा नेता पंतप्रधान होतो. पंतप्रधान आणि मंत्रिमंडळ कायदेमंडळाला जबाबदार असतात.
मुख्य कल्पना 1 : बहुमत आणि आघाडी सरकार — एका पक्षाला निम्म्याहून जास्त जागा न मिळाल्यास काही पक्ष एकत्र येऊन आघाडी सरकार बनवतात.
मुख्य कल्पना 2 : दुहेरी जबाबदारी — पंतप्रधान आणि मंत्री कायदे अमलात आणतात आणि संसदेचे सदस्य म्हणून कायदेमंडळाची कामेही करतात.
मुख्य कल्पना 3 : सामूहिक जबाबदारी आणि अविश्वास ठराव — एका खात्याचा निर्णय म्हणजे संपूर्ण मंत्रिमंडळाचा निर्णय. संसदेचा विश्वास गेला आणि अविश्वास ठराव मंजूर झाला, तर मंत्रिमंडळाला जावे लागते. म्हणून या पद्धतीला ‘जबाबदार शासन’ म्हणतात.
- सोपे : लोकसभेत ५४३ जागा असतील, तर बहुमतासाठी किमान किती जागा लागतील? — निम्मे २७१.५, म्हणून किमान २७२.
- मध्यम : एका पक्षाकडे २०० जागा आणि मित्रपक्षांकडे १०० जागा आहेत; काय घडेल? — एकूण ३०० जागांमुळे आघाडी सरकार बनू शकते.
- परीक्षा-प्रकार : एका मंत्र्याचा निर्णय चुकला, तर जबाबदार कोण? — संपूर्ण मंत्रिमंडळ (सामूहिक जबाबदारी).
आकृतीत : निवडणूक, बहुमत किंवा आघाडी, पंतप्रधान आणि मंत्रिमंडळ, आणि संसदेसमोरची जबाबदारी.
१७ एप्रिल १९९९ ला लोकसभेत तत्कालीन सरकारने (पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयी) मांडलेला विश्वासदर्शक ठराव २६९ विरुद्ध २७० अशा केवळ एका मताने हरला आणि सरकारला राजीनामा द्यावा लागला. बहुमताचा पाठिंबा गेला की सरकार कसे जाते, हे यातून दिसते.
मंत्रिमंडळ लोकसभेचा विश्वास असेपर्यंतच टिकते. म्हणून लोकसभेला ‘जबाबदार शासन’ चालवणारी सभा म्हणतात.
अविश्वास ठराव विरोधक मांडतात आणि विश्वासदर्शक ठराव सरकार स्वतः मांडते; दोघांची गल्लत करू नका. दोन्हींचा निकाल बहुमतानेच ठरतो.
बहुमत मिळाले तर सरकार, विश्वास गेला तर राजीनामा. आठवणीची युक्ती : ‘बहुमत = निम्म्याहून एक जास्त’.
फरक ओळखा
| संकल्पना | अर्थ | कोण मांडते |
|---|---|---|
| अविश्वास ठराव | सरकारवर विश्वास नाही | विरोधी सदस्य |
| विश्वासदर्शक ठराव | सरकारला बहुमत आहे हे दाखवणे | सरकार |
| आघाडी सरकार | अनेक पक्षांचे मिळून सरकार | — |
सरावासाठी प्रश्न
- 1संसदीय पद्धतीत सरकार कोण बनवते?
- 2आघाडी सरकार म्हणजे काय?
- 3मंत्रिमंडळ कोणाला जबाबदार असते?
- 4दुहेरी जबाबदारी म्हणजे काय?
- 5सामूहिक जबाबदारी एका उदाहरणाने सांगा.
- 6या पद्धतीला ‘जबाबदार शासन’ का म्हणतात?
- 7१९९९ मध्ये एका मताने सरकार का गेले? यातून काय समजते?
- 8अविश्वास ठराव आणि विश्वासदर्शक ठराव यांतील फरक सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लोकसभेत निम्म्याहून जास्त जागा मिळवणारा पक्ष.
- 2कोणत्याही एका पक्षाला बहुमत न मिळाल्यास काही पक्ष मिळून बनवलेले सरकार.
- 3कायदेमंडळाला (लोकसभेला).
- 4पंतप्रधान आणि मंत्री कायदे राबवतात आणि संसद सदस्य म्हणून कायदेमंडळाचे कामही करतात.
- 5एका खात्याने चुकीचा निर्णय घेतला, तर त्याची जबाबदारी संपूर्ण मंत्रिमंडळाची मानली जाते.
- 6कारण मंत्रिमंडळाला त्याच्या सर्व निर्णयांसाठी कायदेमंडळासमोर उत्तर द्यावे लागते.
- 7सरकारचा पाठिंबा २६९ आणि विरोध २७० होता; बहुमत नसल्याने राजीनामा द्यावा लागला. यातून दिसते की प्रत्येक मत मोलाचे असते.
- 8अविश्वास ठराव विरोधक मांडतात, विश्वासदर्शक ठराव सरकार मांडते; दोन्हींचा निकाल बहुमतावर ठरतो.
अध्यक्षीय पद्धत आणि भारताने संसदीय पद्धत का निवडली
शाळेचा विद्यार्थी-प्रमुख सर्व विद्यार्थी थेट निवडतात, तेव्हा त्याला पद टिकवण्यासाठी समितीच्या विश्वासाची गरज नसते. अध्यक्षीय पद्धतीचे हे साधे चित्र आहे.
अध्यक्षीय पद्धतीत राष्ट्राध्यक्ष जनतेच्या मतांतून निवडला जातो, तोच कार्यकारी प्रमुख असतो आणि तो कायदेमंडळावर अवलंबून नसतो. अमेरिकेत ही पद्धत आहे.
मुख्य कल्पना 1 : अध्यक्षीय पद्धतीची लक्षणे — कायदेमंडळ आणि कार्यकारी मंडळ एकमेकांवर थेट अवलंबून नसतात. राष्ट्राध्यक्षाकडे कायदे राबवण्याचे अनेक अधिकार असतात.
मुख्य कल्पना 2 : परस्पर नियंत्रण — स्वतंत्र असूनही दोन्ही अंगे एकमेकांवर लक्ष ठेवतात; त्यामुळे शासन जबाबदार राहते.
मुख्य कल्पना 3 : भारताने संसदीय पद्धत का निवडली — ब्रिटिश काळात संसदीय संस्थांची सुरुवात झाली होती आणि स्वातंत्र्यचळवळीतून ती भारतीयांना ओळखीची झाली. घटना समितीत चर्चा होऊन भारतीय स्थितीनुसार थोडे बदल केले गेले.
- सोपे : भारतात पंतप्रधान आहे पण अमेरिकेत नाही; का? — अमेरिकेत अध्यक्षीय पद्धत आहे, तिथे राष्ट्राध्यक्ष कार्यकारी प्रमुख असतो.
- मध्यम : अमेरिकेतील कायदेमंडळ अध्यक्षावर कसा परिणाम करते? — ते स्वतंत्र असूनही त्यावर नियंत्रण ठेवते.
- परीक्षा-प्रकार : विरोधी पक्षाची भूमिका महत्त्वाची का? — तो सरकारच्या चुका दाखवतो, योग्य तिथे पाठिंबा देतो; त्यामुळे कायदे चांगले होतात.
आकृतीत : संसदीय पद्धतीचे देश भारत व इंग्लंड; अध्यक्षीय पद्धतीचा देश अमेरिका.
संसदीय पद्धतीत कार्यकारी मंडळ कायदेमंडळाच्या विश्वासावर टिकते; अध्यक्षीय पद्धतीत ते कायदेमंडळावर अवलंबून नसते.
‘भारतात राष्ट्रपती सर्व निर्णय घेतात’ असे समजू नका; संसदीय पद्धतीत खरी सत्ता पंतप्रधान आणि मंत्रिमंडळाकडे असते.
संसदीय = विश्वासावर टिकते; अध्यक्षीय = स्वतंत्र. आठवणीची युक्ती : ‘संसद = सोबत, अध्यक्ष = अलग’.
फरक ओळखा
| मुद्दा | संसदीय पद्धत | अध्यक्षीय पद्धत |
|---|---|---|
| कार्यकारी प्रमुख | पंतप्रधान | राष्ट्राध्यक्ष |
| कायदेमंडळाशी नाते | विश्वासावर अवलंबून | अवलंबून नाही |
| उदाहरण देश | भारत, इंग्लंड | अमेरिका |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अध्यक्षीय पद्धत कोणत्या देशात आहे?
- 2संसदीय पद्धत प्रथम कोठे विकसित झाली?
- 3भारतात पंतप्रधान आहे पण अमेरिकेत नाही; का?
- 4अध्यक्षीय पद्धतीची दोन लक्षणे लिहा.
- 5भारताने संसदीय पद्धत स्वीकारण्याची दोन कारणे सांगा.
- 6अध्यक्षीय पद्धतीत दोन अंगे परस्पर नियंत्रण कसे ठेवतात?
- 7विरोधी पक्षाची भूमिका महत्त्वाची का आहे? तुमचे मत लिहा.
- 8दोन्ही पद्धतींची तुलना दोन मुद्द्यांत करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अमेरिकेत.
- 2इंग्लंडमध्ये.
- 3अमेरिकेत राष्ट्राध्यक्ष कार्यकारी प्रमुख असतो; पंतप्रधान ही संसदीय पद्धतीची रचना आहे.
- 4कायदेमंडळ आणि कार्यकारी मंडळ एकमेकांवर थेट अवलंबून नसतात; राष्ट्राध्यक्षाकडे कायदे राबवण्याचे अनेक अधिकार असतात.
- 5ब्रिटिश काळापासून संसदीय संस्थांची ओळख होती; स्वातंत्र्यचळवळीतून ती रुजली.
- 6दोन्ही स्वतंत्र असतात, तरी एकमेकांच्या कामावर लक्ष ठेवतात.
- 7विरोधी पक्ष चुका दाखवतो आणि अभ्यासपूर्ण प्रश्न विचारतो; त्यामुळे कायदे आणि धोरणे अधिक चांगली होतात.
- 8संसदीय : प्रमुख पंतप्रधान, विश्वासावर अवलंबून. अध्यक्षीय : प्रमुख राष्ट्राध्यक्ष, कायदेमंडळावर अवलंबून नाही.