प्रस्तावनेचा अर्थ आणि सार्वभौम राज्य
पुस्तकाच्या सुरुवातीला प्रस्तावना असते, ज्यात पुस्तकाचा हेतू सांगितलेला असतो. तशीच संविधानाची प्रस्तावना त्याचा हेतू सांगते.
प्रस्तावना म्हणजे कायद्याची उद्दिष्टे क्रमाने मांडलेली मांडणी. भारताच्या संविधानाची प्रस्तावना सांगते की भारत ‘सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही गणराज्य’ आहे.
मुख्य कल्पना 1 : प्रस्तावना काय सांगते? — संविधान हा देशाचा मूलभूत आणि सर्वोच्च कायदा आहे. कोणताही कायदा करताना त्याची ठराविक उद्दिष्टे असतात आणि मूळ तरतुदी ती उद्दिष्टे स्पष्ट करून केल्या जातात. संविधानाची प्रस्तावना त्याची उद्दिष्टे सांगते. ती ‘आम्ही, भारताचे लोक’ या शब्दांनी सुरू होते आणि भारताला ‘सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही गणराज्य’ बनवण्याचा भारतीयांचा निर्धार सांगते.
मुख्य कल्पना 2 : सार्वभौम राज्य — भारतावर ब्रिटनने दीर्घकाळ राज्य केले. १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी ब्रिटिश राजवट संपली आणि भारत स्वतंत्र झाला, म्हणजे सार्वभौम झाला. आता आपल्या देशात आपण योग्य वाटतील ते निर्णय घेण्यास मोकळे आहोत. सार्वभौम म्हणजे राज्य कोणत्याही परकीय सत्तेच्या नियंत्रणाखाली नसते. सार्वभौमत्व म्हणजे स्वतःवर राज्य करण्याचा अंतिम अधिकार.
मुख्य कल्पना 3 : लोकांचे सार्वभौमत्व — लोकशाहीत सार्वभौमत्व जनतेकडे असते. जनता आपले प्रतिनिधी निवडते आणि त्यांना आपल्या वतीने सार्वभौम अधिकार वापरण्याची परवानगी देते. म्हणजे संविधान लोकांच्या सार्वभौमत्वाचे तत्त्व दर्शवते आणि लोकांनी निवडलेले सरकार लोकांच्या वतीने कायदे करते. स्वातंत्र्यलढ्याचे सर्वांत महत्त्वाचे ध्येय सार्वभौमत्व मिळवणे हेच होते.
- सोपे : प्रस्तावना कोणत्या शब्दांनी सुरू होते? — आम्ही, भारताचे लोक.
- मध्यम : भारत सार्वभौम केव्हा झाला? — १५ ऑगस्ट १९४७.
- परीक्षा-प्रकार : सार्वभौमत्व कोणाकडे? — लोकांकडे.
आकृतीत : प्रस्तावनेतील मुख्य शब्द.
१५ ऑगस्ट १९४७ पूर्वी काय घडले? स्वातंत्र्यलढ्यात भारतीयांचे सर्वांत मोठे ध्येय परकीय सत्तेतून मुक्त होणे आणि स्वतःवर राज्य करणे हेच होते.
१५ ऑगस्ट १९४७ नंतर काय घडले? १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी ब्रिटिश राजवट संपली; भारताने स्वतःचे संविधान बनवले आणि त्याची प्रस्तावना ‘आम्ही, भारताचे लोक’ अशी सुरू केली.
सार्वभौम = परकीय नियंत्रण नाही; सार्वभौमत्व = लोकांकडे.
सार्वभौम म्हणजे सरकार काहीही करू शकते असे नाही; सार्वभौमत्व जनतेकडे असते आणि संविधानाच्या चौकटीत वापरले जाते.
आठवणीची युक्ती : प्रस्तावना = ध्येये; सार्वभौम = स्वतंत्र निर्णय.
फरक ओळखा
| शब्द | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| प्रस्तावना | उद्दिष्टांची मांडणी | ‘आम्ही, भारताचे लोक’ |
| सार्वभौम | परकीय नियंत्रण नाही | १५ ऑगस्ट १९४७ नंतरचा भारत |
सरावासाठी प्रश्न
- 1प्रस्तावना म्हणजे काय?
- 2प्रस्तावना कोणते शब्द वापरून सुरू होते?
- 3सार्वभौम राज्य म्हणजे काय?
- 4सार्वभौमत्वाचा अर्थ सांगा.
- 5लोकशाहीत सार्वभौमत्व कोणाकडे असते?
- 6प्रस्तावनेतील मुख्य शब्दांची यादी करा.
- 7सार्वभौमत्व मिळवणे हे स्वातंत्र्यलढ्याचे सर्वांत महत्त्वाचे ध्येय का होते?
- 8तुमच्या शब्दांत ‘आम्ही भारताचे लोक’ याचा अर्थ लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1संविधानाची उद्दिष्टे सांगणारी प्रस्तावना.
- 2‘आम्ही, भारताचे लोक’.
- 3जे राज्य कोणत्याही परकीय सत्तेच्या नियंत्रणाखाली नसते.
- 4स्वतःवर राज्य करण्याचा अंतिम अधिकार.
- 5जनतेकडे.
- 6सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही, गणराज्य.
- 7कारण पारतंत्र्यात स्वतःचे निर्णय घेता येत नव्हते.
- 8हे संविधान भारतीय जनतेने स्वतःसाठी स्वीकारले आहे.
समाजवादी आणि धर्मनिरपेक्ष राज्य
वर्गात सर्वांना सारखी पुस्तके आणि बसण्याची जागा मिळाली, तर कोणी मागे राहत नाही. समाजवादाची कल्पना अशीच आहे.
समाजवादी राज्य म्हणजे जेथे श्रीमंत आणि गरीब यांच्यातील दरी कमीत कमी असते. धर्मनिरपेक्ष राज्य म्हणजे जेथे सर्व धर्म समान मानले जातात.
मुख्य कल्पना 1 : समाजवादी राज्य — समाजवादी राज्यात देशाच्या संपत्तीवर सर्वांचा हक्क असतो. संपत्ती मोजक्या लोकांच्या हातात एकवटू नये याची काळजी घेतली जाते. त्यामुळे श्रीमंत आणि गरीब यांच्यातील अंतर कमी करण्याचा प्रयत्न होतो.
मुख्य कल्पना 2 : धर्मनिरपेक्ष राज्य — प्रस्तावनेत धर्मनिरपेक्षता हे आपले ध्येय म्हटले आहे. धर्मनिरपेक्ष राज्यात सर्व धर्म समान मानले जातात. कोणताही एक धर्म राज्यधर्म नसतो. नागरिक आपापला धर्म पाळण्यास मोकळे असतात आणि राज्य धर्माच्या आधारावर नागरिकांमध्ये भेदभाव करू शकत नाही.
मुख्य कल्पना 3 : स्वातंत्र्य जबाबदारीसह — आपल्या समाजाचे अनेक धर्मांचे स्वरूप टिकवण्याचा आपण प्रयत्न केला आहे. संविधानाने दिलेले हक्क आपण बेलगामपणे वापरू शकत नाही; धार्मिक स्वातंत्र्याचेही तसेच आहे. सण साजरे करताना सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य आणि पर्यावरण यांचे भान ठेवावे लागते.
- सोपे : समाजवादी राज्यात कोणते अंतर कमी होते? — श्रीमंत-गरीब.
- मध्यम : राज्यधर्म किती असतात? — एकही नाही.
- परीक्षा-प्रकार : सण साजरे करताना कशाची काळजी? — स्वच्छता, आरोग्य, पर्यावरण.
आकृतीत : समाजवाद आणि धर्मनिरपेक्षता.
पाठ्यपुस्तकात म्हटले आहे की संविधानाने दिलेले हक्क आपण बेलगामपणे वापरू शकत नाही; सण साजरे करताना सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य आणि पर्यावरण यांची काळजी घ्यावी लागते. (पाठ्यपुस्तकानुसार)
समाजवादी = कमी दरी; धर्मनिरपेक्ष = सर्व धर्म समान.
धर्मनिरपेक्ष म्हणजे धर्म नसणे असा नाही; सर्व धर्मांना समान स्थान असते.
आठवणीची युक्ती : स-स: समाजवादी = संपत्ती सर्वांची; धर्म-निरपेक्ष = सर्व समान.
फरक ओळखा
| शब्द | अर्थ | परिणाम |
|---|---|---|
| समाजवादी | श्रीमंत-गरीब दरी कमी | संपत्तीचे वाटप |
| धर्मनिरपेक्ष | सर्व धर्म समान | धर्माच्या आधारे भेद नाही |
सरावासाठी प्रश्न
- 1समाजवादी राज्य म्हणजे काय?
- 2धर्मनिरपेक्ष राज्य म्हणजे काय?
- 3राज्यधर्म का नसतो?
- 4नागरिकांना धार्मिक स्वातंत्र्य म्हणजे काय?
- 5सण साजरे करताना कोणती काळजी घ्यावी?
- 6संपत्ती मोजक्या लोकांच्या हातात न राहण्याचा फायदा काय?
- 7धर्मनिरपेक्षतेचा तुमच्या शाळेत कसा अनुभव येतो?
- 8समाजवाद आणि धर्मनिरपेक्षता यांतील फरक लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जेथे श्रीमंत-गरीब यांतील दरी कमीत कमी असते आणि संपत्तीवर सर्वांचा हक्क असतो.
- 2जेथे सर्व धर्म समान मानले जातात.
- 3कारण राज्य कोणत्याही एका धर्माला विशेष स्थान देत नाही.
- 4आपला धर्म पाळण्याची मोकळीक.
- 5स्वच्छता, आरोग्य आणि पर्यावरणाची.
- 6गरिबी कमी होते आणि संधी सर्वांना मिळतात.
- 7उदा. सर्व सण एकत्र साजरे करणे.
- 8समाजवाद संपत्तीबद्दल, धर्मनिरपेक्षता धर्माबद्दल.
लोकशाही राज्य आणि प्रजासत्ताक
वर्गप्रतिनिधी वर्गमित्र निवडतात, शिक्षक नेमत नाहीत. लोकशाहीत प्रतिनिधी जनतेकडून निवडले जातात.
लोकशाहीत सार्वभौम सत्ता जनतेच्या हातात असते. प्रजासत्ताकात सर्व सार्वजनिक पदे जनतेकडून निवडली जातात; कोणतेही पद वंशपरंपरेने मिळत नाही.
मुख्य कल्पना 1 : लोकशाही राज्य — सरकार लोकांच्या इच्छेनुसार निर्णय घेते आणि धोरणे ठरवते. लोककल्याणासाठी सरकारला महत्त्वाचे आर्थिक आणि सामाजिक निर्णय घ्यावे लागतात. सर्व लोक रोज एकत्र येऊन असे निर्णय घेऊ शकत नाहीत, म्हणून ठराविक काळानंतर निवडणुका होतात आणि मतदार आपले प्रतिनिधी निवडतात. हे प्रतिनिधी संसद किंवा विधिमंडळ आणि कार्यकारी मंडळ अशा संविधानाने निर्माण केलेल्या संस्थांत बसून संविधानाच्या पद्धतीप्रमाणे संपूर्ण लोकसंख्येसाठी निर्णय घेतात.
मुख्य कल्पना 2 : प्रजासत्ताक — आपण लोकशाही असण्याबरोबरच प्रजासत्ताकही आहोत. प्रजासत्ताकात सर्व सार्वजनिक पदे जनतेकडून निवडली जातात आणि वंशपरंपरेने कोणतेही सार्वजनिक पद मिळत नाही. राष्ट्रपती, पंतप्रधान, राज्यपाल, मुख्यमंत्री, महापौर, सरपंच ही सार्वजनिक पदे आहेत. निश्चित वयाची अट पूर्ण करणारा कोणताही भारतीय नागरिक यांपैकी कोणत्याही पदासाठी निवडून येऊ शकतो. राजेशाहीत ही पदे एकाच घराण्यातील लोकांकडे वंशपरंपरेने जाऊ शकतात.
मुख्य कल्पना 3 : लोकशाही म्हणजे फक्त निवडणुका नाहीत — दीपाने ‘माझे कुटुंब’ यावर लिहिले की तिच्या घरात आई-वडील घरकाम एकत्र करतात, मुलेही मदत करतात, भांडण झाले तरी एकमेकांचे ऐकून ते लवकर मिटवतात, बदल करायचा असेल तर आजी-आजोबांचाही सल्ला घेतात. अनुजाला शेती संशोधन करिअर करायचे आहे आणि सर्वांनी तिच्या निर्णयाचे कौतुक केले. यावरून लोकशाही फक्त निवडणुकांपुरती नसून चर्चा, सहभाग आणि इतरांचे मत ऐकणे अशा वागणुकीतही असते.
- सोपे : प्रजासत्ताकात पद वंशपरंपरेने मिळते का? — नाही.
- मध्यम : सरपंच हे कोणत्या प्रकारचे पद? — सार्वजनिक पद.
- परीक्षा-प्रकार : लोकप्रतिनिधी कोण निवडतात? — मतदार.
आकृतीत : मतदारांपासून निर्णयांपर्यंतची साखळी.
पाठ्यपुस्तकातील दीपाचा ‘माझे कुटुंब’ हा परिच्छेद दाखवतो की घरातही चर्चा, सहभाग आणि इतरांचे ऐकणे ही लोकशाहीची लक्षणे आहेत. (पाठ्यपुस्तकानुसार)
लोकशाही = जनतेची सत्ता; प्रजासत्ताक = वंशपरंपरा नाही.
फक्त निवडणुका घेतल्याने लोकशाही पूर्ण होत नाही; लोकांचा सहभाग आणि चर्चाही आवश्यक आहे.
आठवणीची युक्ती : लोक + निवडणूक = लोकशाही; पदे निवडून = प्रजासत्ताक.
फरक ओळखा
| मुद्दा | प्रजासत्ताक | राजेशाही |
|---|---|---|
| पद कसे मिळते | निवडणुकीने | वंशपरंपरेने |
| उदाहरण | भारत | जेथे राजा वंशपरंपरेने असतो |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लोकशाही राज्य म्हणजे काय?
- 2निवडणुका का घेतल्या जातात?
- 3प्रजासत्ताक म्हणजे काय?
- 4प्रजासत्ताक आणि राजेशाहीतील फरक सांगा.
- 5चार सार्वजनिक पदांची नावे लिहा.
- 6दीपाचे घर लोकशाही पद्धतीने चालते असे का म्हणता येईल?
- 7तुमच्या वर्गात लोकशाही पद्धतीने निर्णय कसा घ्याल?
- 8लोकशाहीची तीन वैशिष्ट्ये लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जेथे सार्वभौम सत्ता जनतेकडे असते.
- 2सर्व लोक एकत्र येऊ शकत नाहीत, म्हणून प्रतिनिधी निवडण्यासाठी.
- 3जेथे सर्व सार्वजनिक पदे निवडून मिळतात, वंशपरंपरेने नाही.
- 4प्रजासत्ताकात निवडणूक, राजेशाहीत वंशपरंपरा.
- 5राष्ट्रपती, पंतप्रधान, मुख्यमंत्री, सरपंच.
- 6कारण तेथे चर्चा, सहभाग आणि सर्वांच्या मताचा आदर आहे.
- 7चर्चा करून, सर्वांचे मत ऐकून, मतदानाने.
- 8सत्ता जनतेकडे, निवडणुका, सहभाग.
न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता
खेळात सर्वांना खेळण्याची संधी, आपले मत मांडण्याचे स्वातंत्र्य आणि सर्वांना सारखा आदर मिळाला, तर खेळ आनंदाचा होतो. प्रस्तावनेची मूल्ये अशीच आहेत.
प्रस्तावनेने भारतीयांना न्याय, स्वातंत्र्य आणि समता ही तीन मूल्ये आणि बंधुता हे ध्येय दिले आहे. ही मूल्ये पाळणे आणि त्यांना अनुसरून कायदे करणे हे नागरिकांचे काम आहे.
मुख्य कल्पना 1 : न्याय — न्याय म्हणजे अन्याय दूर करणे आणि प्रत्येकाला प्रगतीची संधी मिळेल याची खात्री करणे. प्रस्तावनेत तीन प्रकारचा न्याय आहे. सामाजिक न्याय: जात, पंथ, वंश, भाषा, प्रदेश, जन्मस्थान किंवा लिंग यावरून भेदभाव नको; सर्वांना समान प्रतिष्ठा आणि दर्जा. आर्थिक न्याय: गरिबीमुळे उपासमार आणि कुपोषण होते; प्रत्येकाला स्वतःचे आणि कुटुंबाचे पोट भरण्यासाठी उपजीविकेचे साधन मिळण्याचा हक्क. राजकीय न्याय: प्रौढ मताधिकार; १८ वर्षे पूर्ण केलेल्या सर्व नागरिकांना मतदानाचा अधिकार.
मुख्य कल्पना 2 : स्वातंत्र्य आणि समता — स्वातंत्र्य म्हणजे आपल्यावर जबरदस्तीचे आणि अन्यायी निर्बंध नसणे आणि आपली क्षमता विकसित होण्यास पोषक वातावरण असणे. विचार आणि अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य हे व्यक्तीचे सर्वांत मूलभूत स्वातंत्र्य आहे; त्याने सहकार्य आणि ऐक्य वाढते. श्रद्धा आणि उपासनेचे स्वातंत्र्य म्हणजे धार्मिक स्वातंत्र्य. समता म्हणजे दर्जाची आणि संधीची समानता: कोणताही उच्च-नीच किंवा श्रेष्ठ-कनिष्ठ भेद नाही आणि सर्वांना विकासाची समान संधी.
मुख्य कल्पना 3 : बंधुता आणि मानवी प्रतिष्ठा — संविधान निर्मात्यांचे मत होते की फक्त न्याय, स्वातंत्र्य आणि समता यांची हमी देऊन भारतीय समाजात समता येणार नाही; भारतीयांमध्ये बंधुता नसेल तर कितीही कायदे उपयोगी पडणार नाहीत. बंधुता म्हणजे एकमेकांबद्दल ‘आपण’ ही भावना; ती सहानुभूती निर्माण करते. बंधुता मानवी प्रतिष्ठेशी जोडलेली आहे: जात, पंथ, वंश, लिंग, भाषा यांवर अवलंबून न राहता प्रत्येक माणसाला समान आदर. आपल्याला जसा आदर हवा तसाच आपणही इतरांना द्यावा.
- सोपे : मतदानाचे वय किती? — १८ वर्षे.
- मध्यम : न्यायाचे प्रकार किती? — तीन (सामाजिक, आर्थिक, राजकीय).
- परीक्षा-प्रकार : बंधुता म्हणजे काय? — ‘आपण’ ही भावना.
आकृतीत : न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता.
मतदानाचे वय १८ होण्याआधी काय घडले? १९५० मध्ये संविधान लागू झाले तेव्हा प्रौढ मताधिकार होता, पण मतदानाचे वय २१ वर्षे होते. तरुणांना मत देण्यासाठी वाट पाहावी लागे.
मतदानाचे वय १८ झाल्यानंतर काय घडले? ६१ व्या घटनादुरुस्तीने (संसदेची मंजुरी डिसेंबर १९८८) मतदानाचे वय २१ वरून १८ वर्षे केले. त्यामुळे १८ ते २१ वयोगटातील लाखो तरुण पहिल्यांदा मतदार झाले.
न्याय स्वातंत्र्य समता बंधुता = न्या-स्वा-स-बं; मतदार = १८ वर्षे.
स्वातंत्र्य म्हणजे वाटेल तसे वागणे नव्हे; जबाबदारीने वागणे म्हणजे स्वातंत्र्य.
आठवणीची युक्ती : सा-आ-रा = सामाजिक, आर्थिक, राजकीय न्याय.
फरक ओळखा
| न्यायाचा प्रकार | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| सामाजिक | भेदभाव नाही | सर्वांना समान प्रतिष्ठा |
| आर्थिक | उपजीविकेचा हक्क | रोजगाराची संधी |
| राजकीय | प्रौढ मताधिकार | १८ वर्षांवरील सर्वांना मत |
सरावासाठी प्रश्न
- 1न्याय म्हणजे काय?
- 2प्रस्तावनेतील तीन प्रकारचे न्याय सांगा.
- 3स्वातंत्र्य म्हणजे काय? धार्मिक स्वातंत्र्य काय आहे?
- 4समता म्हणजे काय?
- 5समान संधी का महत्त्वाची?
- 6बंधुता म्हणजे काय आणि ती का आवश्यक आहे?
- 7मतदानाचे वय २१ वरून १८ केल्याचा परिणाम काय झाला?
- 8आपण स्वातंत्र्याचा वापर कसा करावा? तुमचे मत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अन्याय दूर करणे आणि सर्वांना प्रगतीची संधी देणे.
- 2सामाजिक, आर्थिक, राजकीय.
- 3जबरदस्तीच्या निर्बंधांचा अभाव; श्रद्धा आणि उपासनेचे स्वातंत्र्य.
- 4दर्जा आणि संधीची समानता; उच्च-नीच भेद नाही.
- 5सर्वांना विकासाची समान संधी मिळते.
- 6एकमेकांबद्दल ‘आपण’ ही भावना; त्याशिवाय कायदे अपुरे.
- 7तरुणांना मतदानाचा हक्क लवकर मिळाला.
- 8जबाबदारीने आणि इतरांचा आदर ठेवून.