संविधानाचा अर्थ आणि गरज
खेळ खेळताना नियम नसतील तर रोज भांडणे होतील. म्हणून प्रत्येक खेळाला नियम असतात. देश चालवण्यासाठीही नियमांचे एक पुस्तक लागते.
संविधान म्हणजे देशाच्या कारभाराचे सर्व नियम एकत्र आणि क्रमाने लिहिलेले पुस्तक. त्यामुळे ते देशाच्या कारभारासंबंधीच्या तरतुदींचा लिखित दस्तऐवज असते.
मुख्य कल्पना 1 : नियम सर्वत्र असतात — कुटुंबात वागण्याच्या चालीरीती असतात, शाळेत प्रवेश, गणवेश आणि अभ्यासाचे नियम असतात, स्पर्धांचेही नियम असतात, गाव-शहराचा कारभारही नियमांनी चालतो. देशाच्या कारभाराचे नियम यापेक्षा खूप व्यापक असतात. देश चालवणारे सरकार लोकांनी निवडून दिलेले असते आणि त्याला संविधानातील तरतुदींनुसारच कारभार करावा लागतो.
मुख्य कल्पना 2 : संविधान सर्वोच्च कायदा — संविधानातील नियम हा देशाचा मूलभूत कायदा असतो. सरकारला कायदे करताना संविधानाचे पालन करावे लागते. तसे केले नाही तर न्यायव्यवस्था तो कायदा रद्द किंवा असंवैधानिक ठरवू शकते. संविधानात नागरिकत्व, नागरिकांचे हक्क, नागरिक आणि राज्य यांचे संबंध, निवडणुका, सरकारवरील बंधने अशा गोष्टींच्या तरतुदी असतात.
मुख्य कल्पना 3 : संविधानाची गरज — सरकारला ठरावीक नियमांच्या चौकटीत काम करावे लागते, त्यामुळे सत्तेचा गैरवापर कमी होतो. नागरिकांचे हक्क आणि स्वातंत्र्य संविधानात असल्याने सरकार ते काढून घेऊ शकत नाही. कायद्याचे राज्य निर्माण होते आणि मनमानी कारभाराला वाव राहत नाही. सरकारवर लोकांचा विश्वास वाढतो आणि लोकशाही मजबूत होते. संविधान काही राजकीय आदर्श देशासमोर ठेवते, तसेच नागरिकांची कर्तव्येही सांगते.
- सोपे : खेळाचे नियम आणि संविधान यात साम्य काय? — दोन्हीत सर्वांनी नियम पाळावे लागतात.
- मध्यम : संविधान विरुद्ध कायदा केल्यास काय होते? — न्यायालय तो रद्द ठरवू शकते.
- परीक्षा-प्रकार : हक्क संविधानात लिहिल्याचा फायदा? — सरकार ते काढून घेऊ शकत नाही.
आकृतीत : कुटुंबापासून देशापर्यंतचे नियम.
पाठ्यपुस्तकात समीर आणि वंदना हे प्रश्न विचारतात: देशाचे सर्व नियम कोठे मिळतील, ते कोण बनवते आणि ते पाळणे बंधनकारक आहे का? याचे उत्तर संविधान आहे.
संविधान = देशाच्या कारभाराचे नियमपुस्तक; सरकारलाही बंधन.
संविधान फक्त नागरिकांसाठी नाही; ते सरकारलाही बंधन घालते.
आठवणीची युक्ती : संविधान = नियम + हक्क + मर्यादा.
फरक ओळखा
| नियम | कोणासाठी | व्याप्ती |
|---|---|---|
| कुटुंब/शाळा | सदस्य/विद्यार्थी | मर्यादित |
| संविधान | देश, सरकार, नागरिक | अत्यंत व्यापक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1संविधान म्हणजे काय?
- 2संविधानाला सर्वोच्च कायदा का म्हणतात?
- 3संविधानात कोणत्या गोष्टींच्या तरतुदी असतात?
- 4संविधान असल्याने सत्तेचा गैरवापर कसा कमी होतो?
- 5कायद्याचे राज्य म्हणजे काय?
- 6संविधानानुसार कारभार केल्याने लोकांचा विश्वास कसा वाढतो?
- 7तुमच्या वर्गासाठी पाच नियम लिहा.
- 8संविधान नसते तर काय अडचणी आल्या असत्या? चार वाक्ये लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1देशाच्या कारभाराचे सर्व नियम एकत्र लिहिलेले पुस्तक.
- 2कारण तो देशाचा मूलभूत कायदा आहे आणि इतर कायदे त्याच्या विरोधात असू शकत नाहीत.
- 3नागरिकत्व, हक्क, निवडणुका, सरकारवरील बंधने इत्यादी.
- 4सरकारला ठरावीक नियमांच्या चौकटीत काम करावे लागते.
- 5सर्वांना सारखे नियम लागू होणे; मनमानी नसणे.
- 6हक्क सुरक्षित राहतात आणि कारभार नियमानुसार होतो.
- 7उदा. वेळेवर यावे, स्वच्छता राखावी, एकमेकांचा आदर करावा.
- 8सरकार मनमानी करेल, हक्क सुरक्षित राहणार नाहीत, भांडणे वाढतील.
इतर देशांची संविधाने आणि शासन
प्रत्येक शाळेचे नियम वेगळे असतात, कारण गरजा वेगळ्या असतात. देशांच्या संविधानांचेही तसेच आहे.
प्रशासन म्हणजे सरकारने देशाच्या विविध विषयांवर कायदे करणे आणि निर्णय घेणे. जवळजवळ सर्व देशांनी संविधानानुसार कारभाराचे तत्त्व स्वीकारले आहे.
मुख्य कल्पना 1 : संविधानात फरक का? — प्रत्येक देशाचा इतिहास, समाजरचना, संस्कृती आणि परंपरा वेगळ्या असतात; तसेच गरजा आणि उद्दिष्टेही वेगळी असतात. म्हणून प्रत्येक देश आपल्या गरजांना आणि स्वभावाला साजेसे संविधान बनवण्याचा प्रयत्न करतो.
मुख्य कल्पना 2 : अमेरिका आणि इंग्लंड — अमेरिकेचे संविधान १७८९ मध्ये लागू झाले; ते लिखित असून त्यात फक्त ७ कलमे आहेत. २२५ वर्षांनंतरही अमेरिकन सरकार तेच संविधान पाळते. इंग्लंडचा इतिहास अनेक शतकांचा आहे; तेथे कारभाराचे नियम प्रथा, संकेत आणि परंपरा यांच्या रूपात आहेत आणि ते काटेकोरपणे पाळले जातात. १२१५ च्या मॅग्ना कार्टाने इंग्लिश संविधानाच्या विकासाची सुरुवात झाली. काही लिखित नियम असले तरी इंग्लंडचे संविधान मुख्यतः अलिखित मानले जाते.
मुख्य कल्पना 3 : प्रशासनात काय येते? — सरकारला सीमांचे रक्षण, बाह्य आक्रमणापासून संरक्षण, गरिबी निर्मूलन, रोजगारनिर्मिती, शिक्षण आणि आरोग्य सेवा, व्यापार-उद्योगाला प्रोत्साहन, दुर्बल घटकांचे संरक्षण, महिला, बालके आणि आदिवासींच्या प्रगतीची धोरणे अशा अनेक विषयांवर कायदे करावे लागतात. अंतराळ संशोधनापासून सार्वजनिक स्वच्छतेपर्यंत निर्णय घेणे म्हणजेच प्रशासन.
- सोपे : कोणत्या देशाचे संविधान मुख्यतः अलिखित? — इंग्लंड.
- मध्यम : अमेरिकन संविधानात किती कलमे? — ७.
- परीक्षा-प्रकार : मॅग्ना कार्टा कोणत्या वर्षी? — १२१५.
आकृतीत : इंग्लंड, अमेरिका आणि भारत यांचे टप्पे.
पाठ्यपुस्तकानुसार अमेरिकेचे संविधान १७८९ मध्ये लागू झाले आणि त्यात फक्त ७ कलमे आहेत; इंग्लंडचे संविधान मुख्यतः अलिखित आहे.
अमेरिका = लिखित, ७ कलमे; इंग्लंड = अलिखित; भारत = लिखित.
सर्व देशांची संविधाने सारखी नसतात; इतिहास आणि गरजांनुसार ती वेगळी असतात.
आठवणीची युक्ती : लिखित = अमेरिका/भारत; अलिखित = इंग्लंड.
फरक ओळखा
| देश | संविधानाचा प्रकार | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| अमेरिका | लिखित | १७८९, ७ कलमे |
| इंग्लंड | मुख्यतः अलिखित | प्रथा आणि परंपरा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1संविधाने देशानुसार वेगळी का असतात?
- 2अमेरिकन संविधानाची वैशिष्ट्ये सांगा.
- 3इंग्लंडचे संविधान कसे आहे?
- 4मॅग्ना कार्टाचे महत्त्व काय?
- 5प्रशासन म्हणजे काय?
- 6सरकारला कोणत्या विषयांवर कायदे करावे लागतात? पाच सांगा.
- 7एका देशाचे संविधान शोधा आणि दोन वैशिष्ट्ये लिहा.
- 8लिखित आणि अलिखित संविधानाची तुलना करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1इतिहास, समाजरचना, संस्कृती आणि गरजा वेगळ्या असतात.
- 2लिखित, १७८९ पासून लागू, फक्त ७ कलमे, २२५ वर्षांनंतरही तेच.
- 3नियम प्रथा, संकेत आणि परंपरांच्या रूपात; मुख्यतः अलिखित.
- 4इंग्लिश संविधानाच्या विकासाची सुरुवात.
- 5सरकारने कायदे करणे आणि निर्णय घेणे.
- 6सीमा रक्षण, शिक्षण, आरोग्य, रोजगार, गरिबी निर्मूलन.
- 7उदा. देशाचे नाव, संविधानाचे वर्ष, दोन वैशिष्ट्ये.
- 8लिखित पुस्तकरूपात असते; अलिखित प्रथा-परंपरांवर आधारित.
संविधान सभा
शाळेच्या नियमांसाठी शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांची समिती बसते, तशी देशाच्या नियमांसाठी भारताच्या प्रतिनिधींची सभा बसली.
संविधान सभा म्हणजे स्वतंत्र भारताचे संविधान तयार करण्यासाठी स्थापन झालेली समिती किंवा सभा.
मुख्य कल्पना 1 : संविधान निर्मितीची पार्श्वभूमी — संविधान निर्मितीची प्रक्रिया १९४६ मध्ये सुरू झाली. स्वातंत्र्य चळवळीतील नेत्यांचा आग्रह होता की स्वतंत्र भारताचा कारभार ब्रिटिशांनी केलेल्या कायद्यांनी नव्हे, तर भारतीयांनी स्वतः केलेल्या कायद्यांनी चालेल.
मुख्य कल्पना 2 : सभेची रचना — भारत १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी स्वतंत्र झाला. त्याआधी ब्रिटिशांनी प्रशासनासाठी भारताची मुंबई, बंगाल, मद्रास अशा प्रांतांत विभागणी केली होती. काही भागांचा कारभार स्थानिक राजे करत; ती संस्थाने आणि त्यांचे प्रमुख संस्थानिक म्हणून ओळखले जात. प्रांतांचे आणि संस्थानांचे प्रतिनिधी संविधान सभेत होते. पाठ्यपुस्तकानुसार सभेत एकूण २९९ सदस्य होते आणि डॉ. राजेंद्र प्रसाद अध्यक्ष होते.
मुख्य कल्पना 3 : प्रसिद्ध सदस्य — सभेतील प्रसिद्ध सदस्यांत डॉ. राजेंद्र प्रसाद, पंडित जवाहरलाल नेहरू, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, सरदार वल्लभभाई पटेल, मौलाना अबुल कलाम आझाद, सरोजिनी नायडू, जे. बी. कृपलानी, राजकुमारी अमृत कौर, दुर्गाबाई देशमुख आणि हंसाबेन मेहता यांचा समावेश होता. प्रसिद्ध कायदेतज्ज्ञ बी. एन. राव यांची कायदेशीर बाबींसाठी संविधान सल्लागार म्हणून नेमणूक झाली. सभेतील निर्णय वादविवाद आणि चर्चेतून होत; विरोधी मतांचा आदर आणि योग्य सूचनांचा स्वीकार हे तिचे वैशिष्ट्य होते.
- सोपे : संविधान सभेचे अध्यक्ष कोण? — डॉ. राजेंद्र प्रसाद.
- मध्यम : संविधान सल्लागार कोण? — बी. एन. राव.
- परीक्षा-प्रकार : भारत केव्हा स्वतंत्र झाला? — १५ ऑगस्ट १९४७.
आकृतीत : सभेतील प्रतिनिधी आणि प्रमुख पदे.
संविधान सभा सुरू होण्याआधी काय घडले? स्वातंत्र्य चळवळीतील नेत्यांनी आग्रह धरला की स्वतंत्र भारताचे कायदे ब्रिटिशांनी नव्हे तर भारतीयांनी बनवावेत. त्यामुळे १९४६ मध्ये संविधान सभा स्थापन झाली.
संविधान सभा सुरू झाल्यानंतर काय घडले? सभेची पहिली बैठक ९ डिसेंबर १९४६ रोजी नवी दिल्लीत झाली. सर्वांत वयोवृद्ध सदस्य डॉ. सच्चिदानंद सिन्हा तात्पुरते अध्यक्ष झाले आणि ११ डिसेंबर १९४६ रोजी डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची अध्यक्ष म्हणून निवड झाली.
२९९ सदस्य; अध्यक्ष = राजेंद्र प्रसाद; सल्लागार = बी. एन. राव.
संविधान सभा १५ ऑगस्ट १९४७ ला सुरू झाली असे नाही; पहिली बैठक ९ डिसेंबर १९४६ ला झाली.
आठवणीची युक्ती : ४६ = सुरुवात; ४९ = स्वीकार; ५० = अंमल.
फरक ओळखा
| व्यक्ती | पद | भूमिका |
|---|---|---|
| डॉ. राजेंद्र प्रसाद | अध्यक्ष | सभेचे कामकाज |
| बी. एन. राव | संविधान सल्लागार | कायदेशीर सल्ला |
सरावासाठी प्रश्न
- 1संविधान सभा का स्थापन झाली?
- 2सभेत कोणाचे प्रतिनिधी होते?
- 3सभेचे अध्यक्ष कोण होते?
- 4संविधान सभेतील पाच प्रसिद्ध सदस्यांची नावे लिहा.
- 5सभेचे वैशिष्ट्य काय होते?
- 6संस्थानिक म्हणजे कोण?
- 7सभेची पहिली बैठक केव्हा झाली?
- 8तुमच्या वर्गात नियम ठरवण्यासाठी एक समिती कशी कराल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1स्वतंत्र भारताचे संविधान भारतीयांनीच बनवावे म्हणून.
- 2प्रांतांचे आणि संस्थानांचे.
- 3डॉ. राजेंद्र प्रसाद.
- 4नेहरू, आंबेडकर, पटेल, आझाद, सरोजिनी नायडू.
- 5वादविवादातून निर्णय आणि विरोधी मतांचा आदर.
- 6संस्थानाचा प्रमुख.
- 7९ डिसेंबर १९४६ रोजी.
- 8सर्व गटांचे प्रतिनिधी घेऊन आणि चर्चेतून नियम ठरवून.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि संविधानाचा स्वीकार
समूहाने निबंध लिहिताना एक जण सर्व मजकूर जुळवून अंतिम रूप देतो. संविधानाचा मसुदा अंतिम करण्याचे हे काम डॉ. आंबेडकरांनी केले.
मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणजे संविधानाचा मसुदा तयार करणाऱ्या समितीचे प्रमुख. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मसुदा समितीचे अध्यक्ष होते.
मुख्य कल्पना 1 : आंबेडकरांचे योगदान — डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी जगातील विविध देशांच्या संविधानांचा सखोल अभ्यास केला होता. त्यांनी रात्रंदिवस अभ्यास आणि चिंतन करून आपल्या संविधानाचा मसुदा तयार केला. मसुदा संविधान सभेत मांडणे, त्यावरील प्रश्नांना उत्तरे देणे, सदस्यांच्या सूचनांनुसार बदल करणे आणि प्रत्येक तरतूद निर्दोष करणे हे काम त्यांनी सांभाळले. म्हणून त्यांना ‘भारतीय संविधानाचे शिल्पकार’ म्हणतात. त्यांचे योगदान जलसंधारण, परराष्ट्रनीती, राष्ट्रीय सुरक्षा, पत्रकारिता, अर्थशास्त्र आणि सामाजिक न्याय अशा अनेक क्षेत्रांत होते.
मुख्य कल्पना 2 : स्वीकार आणि प्रजासत्ताक दिन — मसुद्यावर कलमवार चर्चा झाली आणि अनेक सदस्यांनी दुरुस्त्या सुचवल्या. संविधान लिहून पूर्ण होण्यासाठी २ वर्षे, ११ महिने आणि १७ दिवस लागले. मूळ संविधानात २२ भाग, ३९५ कलमे आणि ८ परिशिष्टे होती. संविधान सभेने २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी संविधान स्वीकारले, म्हणून २६ नोव्हेंबर ‘संविधान दिन’ म्हणून पाळला जातो. २६ जानेवारी १९५० पासून देशाचा कारभार संविधानानुसार सुरू झाला आणि भारतीय प्रजासत्ताक अस्तित्वात आले, म्हणून २६ जानेवारी ‘प्रजासत्ताक दिन’ म्हणून साजरा होतो.
मुख्य कल्पना 3 : हाताने लिहिलेले संविधान — आपल्या मूळ संविधानाची प्रत छापलेली नसून हाताने लिहिलेली आहे. इंग्रजी मजकूर प्रेम बिहारी नारायण रायजादा यांनी सुंदर वळणदार अक्षरांत लिहिला; सुमारे सहा महिने (नोव्हेंबर १९४९ ते एप्रिल १९५०) लागले असे स्रोत सांगतात. प्रत्येक प्रकरणासाठी नंदलाल बोस आणि शांतिनिकेतनमधील कलाकारांनी चित्रे आणि नक्षी काढली. त्यामुळे ती पुस्तकासोबतच कलेचा वारसाही आहे.
- सोपे : मसुदा समितीचे अध्यक्ष कोण? — डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर.
- मध्यम : संविधान दिन केव्हा? — २६ नोव्हेंबर.
- परीक्षा-प्रकार : प्रजासत्ताक दिन केव्हा? — २६ जानेवारी.
आकृतीत : संविधान सभेपासून प्रजासत्ताक दिनापर्यंत.
संविधान स्वीकारले जाण्याआधी काय घडले? २६ जानेवारी १९३० रोजी स्वातंत्र्यदिन साजरा करण्याचे आवाहन झाले होते: लाहोर काँग्रेस अधिवेशनात (डिसेंबर १९२९) पूर्ण स्वराज्याची मागणी झाली. तो दिवस स्वातंत्र्याच्या स्मृतीचा होता.
संविधान लागू झाल्यानंतर काय घडले? संविधान स्वीकारल्यानंतर दोन महिन्यांनी, २६ जानेवारी १९५० रोजी ते लागू झाले आणि भारत प्रजासत्ताक झाला. संविधान सभेनेच २४ जानेवारी १९५० रोजी डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची पहिले राष्ट्रपती म्हणून निवड केली.
पाठ्यपुस्तकात म्हटले आहे की संविधान सभेतील निर्णय वादविवाद आणि चर्चेतून झाले आणि विरोधी मतांचा आदर तिचे वैशिष्ट्य होते. (पाठ्यपुस्तकानुसार)
२६/११ = संविधान दिन; २६/१ = प्रजासत्ताक दिन; २ वर्षे ११ महिने १७ दिवस.
२६ जानेवारीला संविधान स्वीकारले नाही; ते २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी स्वीकारले आणि २६ जानेवारी १९५० रोजी लागू झाले.
आठवणीची युक्ती : स्वीकार = नोव्हेंबर; अंमल = जानेवारी.
फरक ओळखा
| दिवस | तारीख | महत्त्व |
|---|---|---|
| संविधान दिन | २६ नोव्हेंबर १९४९ | संविधानाचा स्वीकार |
| प्रजासत्ताक दिन | २६ जानेवारी १९५० | संविधान लागू, प्रजासत्ताक सुरू |
सरावासाठी प्रश्न
- 1डॉ. आंबेडकरांना भारतीय संविधानाचे शिल्पकार का म्हणतात?
- 2संविधान दिन केव्हा आणि का पाळतात?
- 3प्रजासत्ताक दिन २६ जानेवारीला का साजरा करतात?
- 4मूळ संविधानात किती भाग, कलमे आणि परिशिष्टे होती?
- 5संविधान तयार होण्यास किती काळ लागला?
- 6संविधान स्वीकारणे आणि लागू होणे यातील फरक सांगा.
- 7हाताने लिहिलेले संविधान कोणी लिहिले आणि सजवले?
- 8तुमच्या शाळेत संविधान दिन कसा साजरा कराल? अहवाल लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1त्यांनी मसुदा तयार करण्याचे, मांडण्याचे आणि सुधारणा करण्याचे काम केले.
- 2२६ नोव्हेंबर; या दिवशी संविधान स्वीकारले.
- 3२६ जानेवारी १९५० पासून संविधान लागू झाले आणि प्रजासत्ताक अस्तित्वात आले.
- 4२२ भाग, ३९५ कलमे, ८ परिशिष्टे.
- 5२ वर्षे, ११ महिने, १७ दिवस.
- 6स्वीकार = सभेची मंजुरी; अंमल = प्रत्यक्ष वापर सुरू होणे.
- 7रायजादा यांनी लिहिले; नंदलाल बोस आणि शांतिनिकेतनमधील कलाकारांनी सजवले.
- 8उदा. प्रस्तावना वाचन, प्रश्नमंजुषा, भाषणे.