धर्मस्वातंत्र्याचा हक्क
आपल्या वर्गात वेगवेगळ्या धर्मांचे मित्र असतात आणि प्रत्येकजण आपला सण आनंदाने साजरा करतो. धर्मस्वातंत्र्याचा हक्क हेच शक्य करतो.
धर्मस्वातंत्र्याचा हक्क म्हणजे प्रत्येक भारतीय नागरिकाला कोणताही धर्म पाळण्याचे आणि धार्मिक कारणांसाठी संस्था स्थापण्याचे स्वातंत्र्य.
मुख्य कल्पना 1 : भारत धर्मनिरपेक्ष देश — भारत हा जगातील एक महत्त्वाचा धर्मनिरपेक्ष देश आहे. संविधान याबद्दल काय सांगते याचे उत्तर धर्मस्वातंत्र्याच्या हक्कात आहे. त्यानुसार प्रत्येक भारतीय नागरिक कोणताही धर्म पाळण्यास आणि धार्मिक कारणांसाठी संस्था स्थापण्यास मोकळा आहे.
मुख्य कल्पना 2 : दोन गोष्टींना मनाई — धर्मस्वातंत्र्याचे क्षेत्र व्यापक व्हावे म्हणून दोन गोष्टींना परवानगी नाही. एक, राज्य एखाद्या विशिष्ट धर्माला प्रोत्साहन देण्यासाठी वापरले जाईल असे धार्मिक कर लादू शकत नाही; संविधानाने धार्मिक कर निषिद्ध केले आहेत. दोन, राज्याची मदत घेणाऱ्या शिक्षणसंस्थांमध्ये धार्मिक शिक्षण सक्तीचे करता येत नाही.
मुख्य कल्पना 3 : सर्वांचे सण — सर्व भारतीय नागरिक सर्व सण आनंदाने साजरे करू शकतात, कारण संविधानाने त्यांना धर्मस्वातंत्र्य दिले आहे. हे स्वातंत्र्य वापरताना इतरांच्या भावना आणि सार्वजनिक शांतता यांचा आदर करावा लागतो.
- सोपे : कोणताही धर्म पाळणे — धर्मस्वातंत्र्य.
- मध्यम : धार्मिक कर लादणे — निषिद्ध.
- परीक्षा-प्रकार : अनुदानित शाळेत धार्मिक शिक्षण सक्तीचे — मनाई.
आकृतीत : धर्मस्वातंत्र्याचा हक्क आणि त्यातील मनाई.
बिजो इमॅन्युएल खटल्याआधी काय घडले? १९८५ मध्ये केरळमध्ये ‘जिहोवाज विटनेसेस’ पंथाची तीन शाळकरी मुले राष्ट्रगीताच्या वेळी आदराने उभी राहिली, पण गायली नाहीत; कारण त्यांच्या श्रद्धेनुसार ते फक्त आपल्या देवाचीच प्रार्थना करत. शाळेने त्यांना काढून टाकले.
बिजो इमॅन्युएल खटल्यानंतर काय घडले? १९८६ मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने शाळेला त्यांना परत घेण्याचा आदेश दिला. राष्ट्रगीत गाण्याची सक्ती करणारा कोणताही कायदा नाही, आदराने उभे राहणे पुरेसे आहे आणि धर्मस्वातंत्र्य जपले पाहिजे असे न्यायालयाने सांगितले.
धर्म पाळा + संस्था स्थापा; धार्मिक कर नाही; सक्तीचे शिक्षण नाही.
धर्मस्वातंत्र्य म्हणजे इतरांना त्रास देण्याची मुभा नव्हे.
आठवणीची युक्ती : दोन मनाई: कर नाही, सक्ती नाही.
फरक ओळखा
| गोष्ट | परवानगी? | कारण |
|---|---|---|
| आपला धर्म पाळणे | होय | धर्मस्वातंत्र्य |
| धार्मिक कर | नाही | एका धर्माला प्रोत्साहन |
| अनुदानित शाळेत सक्तीचे धर्मशिक्षण | नाही | सर्व धर्म समान |
सरावासाठी प्रश्न
- 1धर्मस्वातंत्र्याचा हक्क म्हणजे काय?
- 2धार्मिक कर का निषिद्ध आहेत?
- 3राज्याची मदत घेणाऱ्या संस्थांमध्ये कोणती सक्ती करता येत नाही?
- 4धर्मनिरपेक्ष देश म्हणजे काय?
- 5सर्व सण आनंदाने साजरे करता येतात, कारण …
- 6धर्मस्वातंत्र्य वापरताना कोणती काळजी घ्यावी?
- 7तुमच्या शाळेत वेगवेगळे सण कसे साजरे होतात?
- 8धर्मस्वातंत्र्याबाबतच्या दोन मनाई लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कोणताही धर्म पाळण्याचे आणि धार्मिक संस्था स्थापण्याचे स्वातंत्र्य.
- 2कारण राज्य एखाद्या धर्माला प्रोत्साहन देऊ नये.
- 3धार्मिक शिक्षण.
- 4जेथे सर्व धर्म समान मानले जातात.
- 5संविधानाने धर्मस्वातंत्र्य दिले आहे.
- 6इतरांच्या भावना आणि सार्वजनिक शांततेचा आदर.
- 7सर्वांचे सण एकत्र साजरे होतात.
- 8धार्मिक कर नाही; सक्तीचे धर्मशिक्षण नाही.
सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक हक्क
प्रत्येक घरात लग्नाच्या चालीरीती, खाद्यपदार्थ आणि भाषा थोड्या वेगळ्या असतात. आपली वेगळी ओळख जपण्याचा हक्क संविधानाने दिला आहे.
सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक हक्क म्हणजे विविध समाजघटकांना आपली भाषा, लिपी आणि संस्कृती जपण्याचा आणि वाढवण्याचा तसेच त्यासाठी संस्था स्थापण्याचा हक्क.
मुख्य कल्पना 1 : विविधतेचा देश — आपल्या देशात सण, खाद्यपदार्थ आणि जीवनपद्धतींची खूप विविधता आहे. लग्नसमारंभातही फरक दिसतो. या सर्व गोष्टी वेगवेगळ्या समाजांच्या संस्कृतीचा भाग आहेत. संविधानाने विविध समाजांना आपली सांस्कृतिक वेगळेपणा जपण्याचा हक्क दिला आहे.
मुख्य कल्पना 2 : भाषा, लिपी आणि साहित्य — या हक्कानुसार लोक आपली भाषा, लिपी आणि साहित्य जपण्यास मोकळे आहेत, तसेच त्यांच्या संवर्धनासाठी प्रयत्नही करू शकतात. आपल्या भाषेच्या विकासासाठी ते संस्था स्थापन करू शकतात. उदाहरणार्थ मराठी भाषेच्या विकासासाठी महाराष्ट्र सरकारने काही संस्था स्थापन केल्या आहेत.
मुख्य कल्पना 3 : विविधतेचा आदर — हा हक्क फक्त स्वतःची संस्कृती जपण्याचा नाही, तर इतरांच्या संस्कृतीचा आदर करण्याचीही शिकवण देतो. आपल्या वर्गात किंवा गावात वेगवेगळ्या भाषा बोलणारे मित्र असतील तर त्यांच्या भाषा आणि चालीरीती जाणून घेणे ही लोकशाहीची सवय आहे.
- सोपे : भाषेसाठी संस्था स्थापणे — सांस्कृतिक हक्क.
- मध्यम : लिपी जपणे — सांस्कृतिक हक्क.
- परीक्षा-प्रकार : सणांतील वैविध्य — संस्कृतीचा भाग.
आकृतीत : जपण्याचा आणि वाढवण्याचा हक्क.
पाठ्यपुस्तकानुसार संविधानातील अधिकृत भाषांची संख्या आणि महाराष्ट्राच्या मराठी भाषा संस्था हे विद्यार्थ्यांनी स्वतः शोधायचे प्रश्न आहेत. (पाठ्यपुस्तकानुसार)
भाषा-लिपी-साहित्य जपा, वाढवा, संस्था काढा.
सांस्कृतिक हक्क म्हणजे इतरांच्या संस्कृतीला कमी लेखण्याचा हक्क नव्हे.
आठवणीची युक्ती : भा-लि-सा: भाषा, लिपी, साहित्य.
फरक ओळखा
| मुद्दा | सांस्कृतिक | शैक्षणिक |
|---|---|---|
| काय जपता येते | भाषा, लिपी, चालीरीती | स्वतःच्या शिक्षणसंस्था |
| कोणाला हक्क | विविध समाजघटक | विविध समाजघटक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सांस्कृतिक हक्क म्हणजे काय?
- 2लोक आपली भाषा कशी जपू शकतात?
- 3भाषेच्या विकासासाठी कोणत्या संस्था स्थापता येतात?
- 4भारताला विविधतेचा देश का म्हणतात?
- 5सांस्कृतिक विविधतेचे दोन फायदे लिहा.
- 6इतरांच्या संस्कृतीचा आदर कसा करता येईल?
- 7महाराष्ट्रात सर्व कामकाज मराठीत व्हावे का? तुमचे मत सांगा.
- 8संविधानात किती अधिकृत भाषा आहेत याचा शोध घ्या.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1विविध समाजांना आपली संस्कृती जपण्याचा हक्क.
- 2भाषा वापरून, शिकवून, साहित्य लिहून आणि संस्था स्थापून.
- 3भाषा, साहित्य आणि संस्कृतीच्या विकासाच्या संस्था.
- 4कारण सण, खाद्य, भाषा आणि जीवनपद्धतींची विविधता आहे.
- 5एकमेकांना समजून घेणे; संस्कृती समृद्ध होणे.
- 6त्यांच्या भाषा, सण आणि चालीरीती जाणून घेऊन.
- 7विद्यार्थ्याचे स्वतःचे मत; कारणे द्यावीत.
- 8विद्यार्थ्याने पुस्तके किंवा शिक्षकांकडून शोधावे.
घटनात्मक उपायांचा हक्क आणि न्यायलेख
शाळेत आपल्यावर अन्याय झाला तर आपण मुख्याध्यापकांकडे दाद मागतो. नागरिकांच्या हक्कांवर घाला पडला तर न्यायालयाकडे दाद मागण्याचा हक्क असतो.
घटनात्मक उपायांचा हक्क म्हणजे मूलभूत हक्कांचा भंग झाला तर न्यायालयाकडे दाद मागण्याचा हक्क. न्यायालये हक्कांचे रक्षण करण्यासाठी न्यायलेख (रिट) काढू शकतात.
मुख्य कल्पना 1 : दाद मागण्याचा हक्क — मूलभूत हक्कांचा भंग झाल्यास भारतीय नागरिकांना न्यायालयीन उपाय मिळण्याचा हक्क हाच एक मूलभूत हक्क आहे. यालाच घटनात्मक उपायांचा हक्क म्हणतात. म्हणजे लोकांच्या हक्कांचे उल्लंघन झाल्यास कायदेशीर उपायांची तरतूद संविधानानेच केली आहे. त्यामुळे लोकांच्या हक्कांचे संरक्षण करणे हे न्यायालयांचे घटनात्मक कर्तव्य ठरते.
मुख्य कल्पना 2 : न्यायलेख (रिट) — हक्कांच्या रक्षणासाठी न्यायालये विविध प्रकारचे न्यायलेख काढू शकतात. बंदी प्रत्यक्षीकरण: बेकायदेशीर अटक आणि स्थानबद्धतेपासून संरक्षण. परमादेश: जनहितासाठी करणे आवश्यक असलेली कृती करण्याचा सरकारला सर्वोच्च किंवा उच्च न्यायालयाने दिलेला आदेश. प्रतिषेध: कनिष्ठ न्यायालयाने आपल्या अधिकारक्षेत्राबाहेर जाऊ नये यासाठी दिलेला आदेश. अधिकारपृच्छा: ज्या पदावर अधिकार नाही त्यावर काम करणाऱ्या व्यक्तीला रोखणे. उत्प्रेषण: खटला कनिष्ठ न्यायालयाकडून वरिष्ठ न्यायालयाकडे हलवण्याचा आदेश.
मुख्य कल्पना 3 : हक्कांचे संरक्षक — मूलभूत हक्कांना न्यायालयांचे संरक्षण असल्यामुळे नागरिक आपले हक्क वापरू शकतात. ते जागरूक, जबाबदार आणि सक्रिय नागरिक म्हणून आपली भूमिका पार पाडू शकतात.
- सोपे : बेकायदेशीर अटक — बंदी प्रत्यक्षीकरण.
- मध्यम : सरकारला कर्तव्य करायला लावणे — परमादेश.
- परीक्षा-प्रकार : अधिकार नसलेल्या पदावर काम — अधिकारपृच्छा.
आकृतीत : पाच न्यायलेख आणि त्यांचे काम.
संविधान सभेतील चर्चेत डॉ. आंबेडकरांनी घटनात्मक उपायांच्या हक्काला संविधानाचा आत्मा आणि हृदय म्हटले होते असे मानले जाते. (पुस्तकाशी तपासा)
५ रिट = बं-प-प्र-अ-उ.
न्यायलेख फक्त बंदी प्रत्यक्षीकरणापुरते नाहीत; एकूण पाच आहेत.
आठवणीची युक्ती : बंदी = अटक; परम = सरकारला आदेश; प्रति = कनिष्ठ न्यायालय थांबवा; अधिकार = पद; उत्प्रेषण = खटला हलवा.
फरक ओळखा
| न्यायलेख | काम | उदाहरण |
|---|---|---|
| बंदी प्रत्यक्षीकरण | बेकायदेशीर अटकेपासून संरक्षण | कारणाशिवाय अटक |
| परमादेश | सरकारला कर्तव्य करण्याचा आदेश | जनहिताचे काम अडले |
| प्रतिषेध | कनिष्ठ न्यायालयाला रोखणे | अधिकारक्षेत्राबाहेर निर्णय |
| अधिकारपृच्छा | पदावरचा अधिकार तपासणे | अपात्र व्यक्ती पदावर |
| उत्प्रेषण | खटला वरिष्ठ न्यायालयात हलवणे | कनिष्ठ न्यायालयातील खटला |
सरावासाठी प्रश्न
- 1घटनात्मक उपायांचा हक्क म्हणजे काय?
- 2न्यायलेख म्हणजे काय?
- 3बंदी प्रत्यक्षीकरण हा न्यायलेख कशासाठी?
- 4परमादेश आणि प्रतिषेध यांतील फरक सांगा.
- 5अधिकारपृच्छा न्यायलेखाचे उदाहरण द्या.
- 6उत्प्रेषण न्यायलेख काय करतो?
- 7न्यायालयाचे संरक्षण असल्याने नागरिकांना काय फायदा होतो?
- 8घटनात्मक उपायांचा हक्क महत्त्वाचा का आहे ते स्वतःच्या शब्दांत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1हक्कभंग झाल्यावर न्यायालयाकडे दाद मागण्याचा हक्क.
- 2हक्कांच्या रक्षणासाठी न्यायालयाने दिलेला आदेश.
- 3बेकायदेशीर अटक आणि स्थानबद्धतेपासून संरक्षणासाठी.
- 4परमादेश सरकारला कृती करायला सांगतो; प्रतिषेध कनिष्ठ न्यायालयाला रोखतो.
- 5अपात्र व्यक्ती सरकारी पदावर बसली तर तिला रोखणे.
- 6खटला कनिष्ठ न्यायालयाकडून वरिष्ठ न्यायालयाकडे नेतो.
- 7ते निर्भयपणे आपले हक्क वापरू शकतात.
- 8कारण हक्क कागदावर राहू नयेत, प्रत्यक्षात वापरता यावेत.
हक्कभंग आणि न्यायालयीन संरक्षण
खेळात पंचाने चुकीचा निर्णय दिला तर संघ अपील करू शकतो. हक्कभंग झाला तर नागरिक न्यायालयात अपील करू शकतात.
हक्कभंग म्हणजे संविधानाने दिलेले हक्क कोणी हिरावून घेणे किंवा ते वापरू न देणे. न्यायालय तक्रार तपासते आणि गरज असेल तर योग्य निर्णय देते.
मुख्य कल्पना 1 : हक्कभंग म्हणजे काय? — कधीकधी संविधानाने दिलेल्या हक्कांवर घाला पडतो आणि आपण ते वापरू शकत नाही. याला आपल्या हक्कांचा भंग म्हणतात. न्यायालय आपली तक्रार विचारात घेते, तपासते आणि हक्क खरोखर बाधित झाले असून पीडित व्यक्तीवर अन्याय झाला आहे याची खात्री पटली, तर योग्य निर्णय देते.
मुख्य कल्पना 2 : हक्कभंगाची उदाहरणे — कारणाशिवाय एखाद्याला अटक करणे, योग्य कारणाशिवाय एखाद्याला गाव किंवा शहर सोडून जाण्यापासून रोखणे, तुरुंगातील कैद्यांना अन्न, पाणी किंवा औषधे नाकारणे ही हक्कभंगाची उदाहरणे आहेत. अशा वेळी पीडित व्यक्ती किंवा तिचे कुटुंब न्यायालयात दाद मागू शकते.
मुख्य कल्पना 3 : काय योग्य, काय अयोग्य? — समजा कागदपत्रे पूर्ण असूनही अधिकारी एका महिलेला योजनेचा लाभ नाकारतो; तिच्या दिसण्यावरून तो ठरवतो की ती पात्र नाही. हा भेदभाव आहे आणि तिच्या हक्काचा भंग होतो. तिने प्रथम वरिष्ठ अधिकाऱ्याकडे तक्रार करावी आणि गरज पडल्यास न्यायालयाकडे जावे. स्वतःच्या शब्दांत उदाहरणे शोधा आणि वर्गात चर्चा करा.
- सोपे : कारणाशिवाय अटक — हक्कभंग.
- मध्यम : कैद्याला पाणी न देणे — हक्कभंग.
- परीक्षा-प्रकार : कागदपत्रे असूनही लाभ नाकारणे — हक्कभंग.
आकृतीत : हक्कभंगापासून न्यायनिर्णयापर्यंत.
हुसैनारा खातून खटल्याआधी काय घडले? १९७९ मध्ये बिहारच्या तुरुंगांबद्दलच्या वृत्तांतांतून दिसले की अनेक कच्चे कैदी वर्षानुवर्षे खटल्याची वाट पाहत आहेत, काही जण तर गुन्ह्याच्या कमाल शिक्षेपेक्षाही जास्त काळ. वकील कपिला हिंगोराणी यांनी हे प्रकरण सर्वोच्च न्यायालयात नेले.
हुसैनारा खातून खटल्यानंतर काय घडले? सर्वोच्च न्यायालयाने अशा हजारो कैद्यांच्या सुटकेचे आदेश दिले आणि जलद खटला हा जीविताच्या अधिकाराचा (कलम २१) भाग आहे असे जाहीर केले.
हक्कभंग → तक्रार → तपासणी → निर्णय.
हक्कभंगाची तक्रार केल्यावर न्यायालय तपासणी न करताच निर्णय देत नाही.
आठवणीची युक्ती : अन्याय झाला तर घाबरू नका, दाद मागा.
फरक ओळखा
| प्रसंग | हक्कभंग? | कोणता हक्क |
|---|---|---|
| कारणाशिवाय अटक | होय | स्वातंत्र्य |
| कागदपत्रे असूनही लाभ नाकारला | होय | समता |
| सुनावणीनंतर शिक्षा | नाही | कायदेशीर प्रक्रिया |
सरावासाठी प्रश्न
- 1हक्कभंग म्हणजे काय?
- 2हक्कभंगाची दोन उदाहरणे द्या.
- 3हक्कभंग झाल्यावर कोणाकडे दाद मागावी?
- 4तक्रारीनंतर न्यायालय काय करते?
- 5कारणाशिवाय अटक झाल्यास कोणता न्यायलेख वापरता येतो?
- 6महिलेला योजनेचा लाभ नाकारला तर तिचा कोणता हक्क बाधित झाला?
- 7न्यायालयीन संरक्षणाचा नागरिकांना कसा फायदा होतो?
- 8शाळेत किंवा गावात तुम्हाला दिसलेले हक्कभंगाचे उदाहरण लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1संविधानाने दिलेले हक्क कोणी हिरावणे किंवा वापरू न देणे.
- 2कारणाशिवाय अटक; कैद्याला पाणी नाकारणे.
- 3न्यायालयाकडे.
- 4तक्रार तपासते आणि पटल्यास योग्य निर्णय देते.
- 5बंदी प्रत्यक्षीकरण.
- 6समतेचा हक्क.
- 7ते निर्भयपणे हक्क वापरू शकतात आणि अन्यायाविरुद्ध दाद मागू शकतात.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतःचे उदाहरण द्यावे.