मूलभूत हक्कांचा अर्थ
शाळेत प्रत्येक मुलाला वर्गात बसण्याचा आणि शिकण्याचा हक्क असतो; कोणी तो काढून घेऊ शकत नाही. तसेच देशात प्रत्येक नागरिकाला काही मूलभूत हक्क आहेत.
मूलभूत हक्क म्हणजे संविधानाने सर्व नागरिकांना दिलेले समान हक्क, ज्यांना कायद्याचा दर्जा आहे आणि जे पाळणे सर्वांना बंधनकारक आहे.
मुख्य कल्पना 1 : हक्क जन्मापासून — आपल्याला हक्क जन्मापासून मिळतात. प्रत्येक नवजात बाळाला जगण्याचा हक्क असतो आणि बाळ उत्तम आरोग्यात राहावे यासाठी संपूर्ण समाज आणि सरकार प्रयत्न करतात. मोर्चे आणि फलकांमधून लोक आपले हक्क मागतात, उदा. शिक्षण, वनसंपत्ती, किमान वेतन.
मुख्य कल्पना 2 : हक्क का हवेत? — अन्याय, शोषण, भेदभाव आणि वंचितपणा यांपासून संरक्षण मिळाले तरच माणसे आपली कौशल्ये आणि गुण विकसित करू शकतात. स्वतःच्या हक्कांसाठी आग्रह धरणे म्हणजे स्वतःच्या आणि संपूर्ण समाजाच्या विकासाला पोषक वातावरण निर्माण करणे. असे वातावरण तयार व्हावे म्हणून संविधानाने सर्व नागरिकांना समान हक्क दिले.
मुख्य कल्पना 3 : कायद्याचा दर्जा — हे हक्क संविधानात समाविष्ट असल्याने त्यांना कायद्याचा दर्जा आहे आणि ते पाळणे सर्वांना बंधनकारक आहे. ते मूलभूत म्हणजे पायाभूत आहेत, कारण त्यांच्याशिवाय माणसाचा विकास अशक्य होतो. आपले हक्क वापरताना इतरांचेही हक्क सांभाळावे लागतात.
- सोपे : कोणाला जगण्याचा हक्क आहे? — प्रत्येक नवजात बाळाला.
- मध्यम : मूलभूत हक्कांना काय दर्जा आहे? — कायद्याचा.
- परीक्षा-प्रकार : हक्क कोणाला मिळतात? — सर्व नागरिकांना समान.
आकृतीत : या धड्यातील मूलभूत हक्क.
मूलभूत = पायाभूत; संविधानात म्हणून कायदा.
हक्क कोणी देतो आणि काढून घेतो असे नाही; ते संविधानाने सर्वांना हमी दिलेले आहेत.
आठवणीची युक्ती : हक्क = विकासाची हमी.
फरक ओळखा
| मुद्दा | हक्क | परिणाम |
|---|---|---|
| स्रोत | संविधान | कायद्याचा दर्जा |
| लाभार्थी | सर्व नागरिक | समान संधी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मूलभूत हक्क म्हणजे काय?
- 2आपल्याला हक्क केव्हापासून मिळतात?
- 3माणसांना हक्कांची गरज का असते?
- 4मूलभूत हक्कांना कायद्याचा दर्जा का आहे?
- 5संविधानाने सर्वांना समान हक्क का दिले?
- 6मुलांचे दोन हक्क सांगा.
- 7एखाद्याचा हक्क काढून घेतला गेला तर तुम्ही काय कराल?
- 8तुमच्या पाळीव प्राण्याने बोलता आले तर कोणता हक्क मागितला असता?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1संविधानाने नागरिकांना दिलेले समान हक्क.
- 2जन्मापासून.
- 3विकासासाठी अन्याय आणि शोषणापासून संरक्षण हवे.
- 4कारण ते संविधानात समाविष्ट आहेत.
- 5सर्वांना विकासाला पोषक वातावरण मिळावे म्हणून.
- 6शिक्षण आणि जगण्याचा हक्क.
- 7संबंधित यंत्रणा आणि न्यायालयाकडे दाद मागेन.
- 8उदा. अन्न, निवारा, छळ न होण्याचा हक्क.
समतेचा हक्क
शाळेत मुख्याध्यापकांचा मुलगा आणि शिपायाचा मुलगा दोघांना सारखे नियम लागतात. समतेचा हक्क हेच सांगतो.
समतेचा हक्क म्हणजे राज्य नागरिकांमध्ये उच्च-नीच किंवा स्त्री-पुरुष असा भेद करू शकत नाही आणि कायदा सर्वांना सारखा लागू होतो.
मुख्य कल्पना 1 : कायद्यापुढे समानता — राज्य कोणालाही वेगळी वागणूक किंवा विशेषाधिकार देऊ शकत नाही. एकच कायदा सर्वांना सारखा लागू होतो. अनेक कायदे आपले संरक्षण करतात; उदा. वॉरंटशिवाय अटक होऊ शकत नाही आणि हे संरक्षण देताना राज्य भेदभाव करू शकत नाही.
मुख्य कल्पना 2 : सरकारी नोकरीत भेदभाव नाही — सरकारी नोकरीसाठी राज्य कोणत्याही नागरिकाशी धर्म, जात, वंश, लिंग, वंशपरंपरा, जन्मस्थान किंवा निवासस्थान यांच्या आधारावर भेदभाव करू शकत नाही. अस्पृश्यता भारतात कायद्याने नष्ट केली आहे; कोणत्याही स्वरूपातील अस्पृश्यता हा दखलपात्र गुन्हा आहे. कृत्रिम उच्च-नीच निर्माण करणाऱ्या राजा, महाराजा, रावबहादूर अशा पदव्याही रद्द केल्या आहेत.
मुख्य कल्पना 3 : पुरस्कार आणि सन्मान — राज्य उच्च-नीच निर्माण करणाऱ्या पदव्या देऊ शकत नाही, पण पद्मश्री, पद्मभूषण, पद्मविभूषण असे पुरस्कार उत्कृष्ट कामगिरीबद्दल देते. भारतरत्न हा देशाचा सर्वोच्च नागरी सन्मान आहे. परमवीर चक्र, अशोक चक्र, शौर्य चक्र ही पदके सैन्यातील विशेष सेवेसाठी दिली जातात. अशा पुरस्कारांमुळे विजेत्यांना कोणतेही विशेष हक्क किंवा विशेषाधिकार मिळत नाहीत; तो फक्त त्यांच्या कामाचा गौरव असतो.
- सोपे : वॉरंटशिवाय अटक शक्य आहे का? — नाही.
- मध्यम : अस्पृश्यता कोणता गुन्हा? — दखलपात्र.
- परीक्षा-प्रकार : सर्वोच्च नागरी सन्मान कोणता? — भारतरत्न.
आकृतीत : समतेच्या हक्कात काय काय येते.
पाठ्यपुस्तकानुसार पुरस्कार (भारतरत्न, पद्म पुरस्कार, शौर्य पदके) कोणताही विशेषाधिकार देत नाहीत; ते फक्त कामगिरीचा गौरव असतात. (पाठ्यपुस्तकानुसार)
एक कायदा सर्वांना; अस्पृश्यता = गुन्हा.
पुरस्कार मिळालेल्या व्यक्तीला विशेष हक्क मिळतात असे नाही.
आठवणीची युक्ती : स-स-क: समता = सर्वांना सारखा कायदा.
फरक ओळखा
| गोष्ट | परवानगी? | कारण |
|---|---|---|
| जातीवरून नोकरी नाकारणे | नाही | भेदभाव |
| राजा-महाराजा पदव्या | नाही | कृत्रिम उच्च-नीच |
| पद्म पुरस्कार | होय | फक्त सन्मान |
सरावासाठी प्रश्न
- 1समतेचा हक्क म्हणजे काय?
- 2कायद्यापुढे समानता म्हणजे काय?
- 3सरकारी नोकरीत कशावरून भेदभाव करता येत नाही?
- 4अस्पृश्यतेबाबत संविधानात काय तरतूद आहे?
- 5राजा, महाराजा अशा पदव्या का रद्द केल्या?
- 6पुरस्कार आणि पदव्या यांतील फरक सांगा.
- 7परमवीर चक्र कोणाला दिले जाते?
- 8समतेच्या हक्काचे समाजाला होणारे फायदे लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1राज्य नागरिकांमध्ये उच्च-नीच किंवा स्त्री-पुरुष भेद करू शकत नाही.
- 2एकच कायदा सर्वांना सारखा लागू होणे.
- 3धर्म, जात, वंश, लिंग, वंशपरंपरा, जन्मस्थान, निवासस्थान.
- 4अस्पृश्यता रद्द; कोणत्याही स्वरूपातील अस्पृश्यता दखलपात्र गुन्हा.
- 5कारण त्या कृत्रिम उच्च-नीच निर्माण करतात.
- 6पदव्या उच्च-नीच निर्माण करतात; पुरस्कार फक्त गौरव करतात.
- 7सैन्यातील विशेष सेवेसाठी.
- 8सर्वांना समान संधी, सामाजिक एकता.
स्वातंत्र्याचा हक्क आणि शिक्षणाचा हक्क
आपल्या शाळेच्या चर्चासत्रात आपले मत मांडता येते, मित्रांसोबत गट बनवता येतो. नागरिक म्हणून आपल्याला अशीच स्वातंत्र्ये मिळाली आहेत.
स्वातंत्र्याचा हक्क म्हणजे व्यक्तीच्या दृष्टीने आवश्यक सर्व स्वातंत्र्यांची हमी. त्यात जगण्याचा हक्क आणि आता सहा ते चौदा वयाच्या मुलांना शिक्षणाचा हक्कही आहे.
मुख्य कल्पना 1 : सहा स्वातंत्र्ये — भारतीय नागरिक म्हणून आपल्याला भाषण आणि अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य, शांततेने जमण्याचे स्वातंत्र्य, संघटना किंवा संघ स्थापण्याचे स्वातंत्र्य, देशभर मुक्त संचाराचे स्वातंत्र्य, देशात कोठेही राहण्याचे आणि स्थायिक होण्याचे स्वातंत्र्य आणि कोणताही कायदेशीर व्यवसाय, उद्योग किंवा व्यापार करण्याचे स्वातंत्र्य आहे.
मुख्य कल्पना 2 : जगण्याचा हक्क आणि सुरक्षा — जगण्याचा हक्क सोपा वाटला तरी त्याचा अर्थ खोल आहे: जगण्याची हमी आणि जगण्याला पोषक वातावरण. कोणीही दुसऱ्याचा जीव घेऊ शकत नाही आणि कारणाशिवाय कोणालाही अटक करून कैदेत ठेवता येत नाही. एकाच गुन्ह्यासाठी दोनदा शिक्षा करता येत नाही. शिक्षेपूर्वी आरोप सिद्ध करावे लागतात; पोलीस पुरावे गोळा करून खटला न्यायालयात ठेवतात. गुन्हा कबूल केला तरी लगेच शिक्षा होत नाही; आरोप कायदेशीररीत्या सिद्ध करावे लागतात. ही प्रक्रिया वेळ घेते, पण निरपराध माणसाला शिक्षा होऊ नये म्हणून ती आवश्यक आहे.
मुख्य कल्पना 3 : शिक्षणाचा हक्क आणि जबाबदारी — स्वातंत्र्याच्या हक्कात आता शिक्षणाचा हक्कही आहे. सहा ते चौदा वयोगटातील सर्व मुलांना मूलभूत हक्क म्हणून शिक्षण मिळते, म्हणजे कोणतेही मूल शिक्षणापासून वंचित राहत नाही. आपण स्वातंत्र्य जबाबदारीने वापरले पाहिजे: अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य आहे, पण कोणाला हिंसेला प्रवृत्त करेल असे बोलता किंवा लिहिता येत नाही.
- सोपे : कोणतेही दुकान चालवणे हे कोणते स्वातंत्र्य? — व्यवसायाचे.
- मध्यम : वर्तमानपत्रात लेख लिहिणे कोणते? — अभिव्यक्तीचे.
- परीक्षा-प्रकार : गोव्यातून महाराष्ट्रात बेकरी हलवणे कोणते? — संचार/वास्तव्याचे.
आकृतीत : स्वातंत्र्याच्या हक्कातील प्रमुख गोष्टी.
२००२ पूर्वी काय घडले? २००२ पूर्वी शिक्षणाचा हक्क मूलभूत हक्क नव्हता; सरकारने मुलांना शिक्षण देण्याचा प्रयत्न करावा एवढेच संविधानातील मार्गदर्शक तत्त्व सांगत असे.
२००२ नंतर काय घडले? २००२ च्या ८६ व्या घटनादुरुस्तीने कलम २१-अ मध्ये सहा ते चौदा वयोगटाच्या मुलांना शिक्षण मूलभूत हक्क केले. शिक्षण हक्क कायदा १ एप्रिल २०१० पासून लागू झाला.
सहा स्वातंत्र्ये = भाषण, सभा, संघटना, संचार, वास्तव्य, व्यवसाय.
स्वातंत्र्य म्हणजे काहीही बोलणे नव्हे; हिंसेला प्रवृत्त करणारे बोलता येत नाही.
आठवणीची युक्ती : भा-स-सं-सं-वा-व = सहा स्वातंत्र्ये; शिक्षण = ६ ते १४.
फरक ओळखा
| स्वातंत्र्य | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| अभिव्यक्ती | मत मांडणे | लेख लिहिणे |
| संघटना | संघ स्थापन करणे | आदिवासी सहकार मंच |
| संचार | देशात मुक्त फिरणे | एका राज्यातून दुसऱ्यात जाणे |
| व्यवसाय | कायदेशीर व्यवसाय | बेकरी चालवणे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1स्वातंत्र्याचा हक्क म्हणजे काय?
- 2स्वातंत्र्याच्या हक्कातील चार स्वातंत्र्ये लिहा.
- 3जगण्याचा हक्क म्हणजे काय?
- 4कारणाशिवाय अटक का करता येत नाही?
- 5गुन्हा कबूल केल्यावरही लगेच शिक्षा का होत नाही?
- 6शिक्षणाचा हक्क कोणत्या वयोगटाला आहे?
- 7शिक्षणाचा हक्क मूलभूत हक्क झाल्याने काय बदलले?
- 8अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य जबाबदारीने वापरणे म्हणजे काय?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1व्यक्तीला आवश्यक सर्व स्वातंत्र्यांची हमी.
- 2भाषण, सभा, संघटना, संचार.
- 3जगण्याची हमी आणि जगण्याला पोषक वातावरण.
- 4कारण स्वातंत्र्य सुरक्षित राहावे.
- 5कारण निरपराध माणसाला शिक्षा होऊ नये म्हणून आरोप सिद्ध करावे लागतात.
- 6सहा ते चौदा वर्षे.
- 7सरकारने प्रत्येक मुलाला शिक्षण देणे बंधनकारक झाले.
- 8इतरांना हिंसेला प्रवृत्त होईल असे न बोलणे.
शोषणाविरुद्धचा हक्क
कोणी लहान मुलाला दिवसभर दुकानात काम करायला लावले तर आपल्याला ते योग्य वाटत नाही. शोषणाविरुद्धचा हक्क अशा गोष्टी थांबवतो.
शोषणाविरुद्धचा हक्क म्हणजे कोणत्याही प्रकारचे शोषण रोखण्याचा हक्क. त्यात विशेषतः चौदा वर्षांखालील मुलांना धोकादायक कामावर ठेवण्यास बंदी आहे.
मुख्य कल्पना 1 : शोषण म्हणजे काय? — बिगार काम, एखाद्याला इच्छेविरुद्ध काम करायला लावणे, गुलामासारखे वागवणे, योग्य मोबदला न देणे, जास्तीचे किंवा कष्टाचे काम करवून घेणे, उपाशी ठेवणे किंवा वाईट वागणूक देणे हे सर्व शोषण आहे. महिला, मुले, दुर्बल घटक आणि अधिकारहीन लोक यांचे शोषण जास्त होते. हा हक्क कोणत्याही प्रकारच्या शोषणाविरुद्ध उभे राहण्याची ताकद देतो.
मुख्य कल्पना 2 : बालमजुरीवर बंदी — संविधानाने सर्व प्रकारच्या पिळवणुकीवर बंदी घातली आहे आणि मुलांच्या शोषणाला आळा घालण्यासाठी विशेष तरतूद केली आहे. चौदा वर्षांखालील मुलांना धोकादायक ठिकाणी, कारखान्यांत आणि खाणींत कामावर ठेवता येत नाही. बालपणी शिकण्याची आणि खेळण्याची संधी मिळायला हवी, म्हणून ही तरतूद आहे.
मुख्य कल्पना 3 : कायदे आणि पाट्या — शोषण थांबवण्यासाठी सरकारने अनेक कायदे केले आहेत. किमान वेतन कायद्यात कामाचे तास, विश्रांतीचे तास अशा तरतुदी आहेत. कौटुंबिक हिंसाचारापासून महिलांचे संरक्षण करणारा कायदाही आहे. दुकानांवरील ‘येथे मुले कामाला नाहीत’ किंवा ‘येथे रोज मजुरी दिली जाते’ अशा पाट्या या हक्काशी संबंधित आहेत.
- सोपे : चौदा वर्षांखालील मुले कोठे कामाला नको? — कारखाने, खाणी, धोकादायक जागा.
- मध्यम : किमान वेतन कायदा कशाबद्दल? — कामाचे तास, विश्रांती.
- परीक्षा-प्रकार : बिगार काम म्हणजे? — सक्तीचे काम.
आकृतीत : शोषणापासून संरक्षणाची साखळी.
पाठ्यपुस्तकानुसार चौदा वर्षांखालील मुलांना धोकादायक जागी, कारखान्यांत आणि खाणींत कामावर ठेवण्यास संविधानाने बंदी घातली आहे. (पाठ्यपुस्तकानुसार)
शोषण = बिगार, गुलामी, कमी मोबदला; मुले १४ खाली = धोकादायक काम नाही.
फक्त मुलांचेच शोषण होते असे नाही; महिला आणि दुर्बल घटकही शोषणाला बळी पडतात.
आठवणीची युक्ती : शोषणाविरुद्ध = बिगार + बालमजुरी बंद.
फरक ओळखा
| प्रकार | अर्थ | संरक्षण |
|---|---|---|
| बिगार | इच्छेविरुद्ध काम | संविधानाची बंदी |
| बालमजुरी | १४ खालील मुलांचे काम | धोकादायक कामावर बंदी |
| कमी मोबदला | योग्य वेतन नाही | किमान वेतन कायदा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1शोषणाविरुद्धचा हक्क म्हणजे काय?
- 2शोषणाचे तीन प्रकार सांगा.
- 3कोणाचे शोषण जास्त होते?
- 4चौदा वर्षांखालील मुलांना कामावर का ठेवू नये?
- 5किमान वेतन कायद्यात कोणत्या तरतुदी आहेत?
- 6‘येथे मुले कामाला नाहीत’ ही पाटी कोणत्या हक्काशी संबंधित?
- 7तुमच्या परिसरात मुले काम करताना दिसली तर काय कराल?
- 8शोषण रोखण्यासाठी आणखी कोणते कायदे आहेत ते शोधा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कोणत्याही प्रकारचे शोषण रोखण्याचा हक्क.
- 2बिगार, गुलामी, कमी मोबदला.
- 3महिला, मुले, दुर्बल घटक.
- 4कारण त्यांना शिकण्याची आणि खेळण्याची संधी मिळावी आणि धोका टळावा.
- 5कामाचे तास आणि विश्रांतीचे तास.
- 6शोषणाविरुद्धचा हक्क.
- 7मुले आणि पालकांशी बोलून अडचणी जाणून घेईन आणि शिक्षक, संबंधित यंत्रणांना कळवेन.
- 8विद्यार्थ्याने पुस्तके किंवा शिक्षकांकडून माहिती शोधावी.