मार्गदर्शक तत्त्वे का समाविष्ट केली
घरातले मोठे लहानांना सांगतात की अभ्यास करा, आरोग्य जपा; पण सगळ्या गोष्टी एकाच दिवशी शक्य होत नाहीत. तशाच मार्गदर्शक तत्त्वांच्या सूचना सरकारला दिल्या आहेत.
मार्गदर्शक तत्त्वे म्हणजे लोककल्याणासाठी सरकारने कोणत्या विषयांना धोरणात प्राधान्य द्यावे हे सांगणारी संविधानातील सूचना. ती न्यायालयात बंधनकारक नाहीत.
मुख्य कल्पना 1 : हक्क सरकारवर मर्यादा घालतात — मूलभूत हक्क सरकारच्या अधिकारांवर मर्यादा घालतात. उदाहरणार्थ, सरकार जात, धर्म, वंश, भाषा किंवा लिंग यावरून नागरिकांमध्ये भेदभाव करणार नाही; कायद्यापुढे समानता आणि कायद्याचे समान संरक्षण नाकारणार नाही; कोणालाही जगण्याच्या हक्कापासून वंचित करणार नाही; धार्मिक कर लादणार नाही.
मुख्य कल्पना 2 : सरकारला निर्देश — संविधानाने सरकारला कोणती धोरणे राबवावीत याबद्दल स्पष्ट निर्देशही दिले आहेत. प्रस्तावनेतील ध्येये साध्य करण्यासाठी कसे वागावे हे सांगणारे हे मार्गदर्शन आहे, म्हणून त्यांना राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे म्हणतात. प्रत्येक तत्त्वात राज्याच्या धोरणाचा एक विषय असतो.
मुख्य कल्पना 3 : बंधनकारक का नाहीत? — स्वातंत्र्य मिळाले तेव्हा सुव्यवस्था आणि सुरळीत कारभार स्थापन करणे, गरिबी, मागासलेपणा आणि निरक्षरता दूर करणे आणि राष्ट्रनिर्मितीचे काम करणे असे मोठे आव्हान होते. भारताला विकसित आणि प्रगतिशील राष्ट्र बनवायचे होते. सगळी धोरणे एकाच वेळी राबवायला खूप संसाधने लागतात, हे घटनाकारांना माहीत होते. म्हणून मूलभूत हक्कांसारखी ती बंधनकारक केली नाहीत; सरकारने ती हळूहळू आणि सातत्याने राबवावीत अशी अपेक्षा होती.
- सोपे : हक्क सरकारवर काय घालतात? — मर्यादा.
- मध्यम : मार्गदर्शक तत्त्वे बंधनकारक आहेत का? — नाहीत.
- परीक्षा-प्रकार : ती का बंधनकारक नाहीत? — संसाधने लागतात.
आकृतीत : आव्हानांपासून लोककल्याणापर्यंत.
हक्क = सरकारवर मर्यादा; तत्त्वे = सरकारला दिशा.
मार्गदर्शक तत्त्वे निरुपयोगी नाहीत; ती सरकारच्या धोरणांची दिशा ठरवतात.
आठवणीची युक्ती : मर्यादा = हक्क; दिशा = तत्त्वे.
फरक ओळखा
| मुद्दा | मूलभूत हक्क | मार्गदर्शक तत्त्वे |
|---|---|---|
| काय करतात | सरकारवर मर्यादा | सरकारला दिशा |
| बंधन | बंधनकारक | बंधनकारक नाहीत |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मार्गदर्शक तत्त्वे म्हणजे काय?
- 2सरकारवरील दोन मर्यादा सांगा.
- 3मार्गदर्शक तत्त्वांना हे नाव का पडले?
- 4स्वातंत्र्यानंतर कोणती आव्हाने होती?
- 5मार्गदर्शक तत्त्वे बंधनकारक का नाहीत?
- 6ती राबवण्याची अपेक्षा कशी होती?
- 7विद्यार्थ्यांसाठी सरकारने आणखी काय करावे? तुमच्या मागण्या लिहा.
- 8हक्क आणि मार्गदर्शक तत्त्वे यांतील फरक लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लोककल्याणासाठी सरकारने कोणत्या विषयांना प्राधान्य द्यावे हे सांगणाऱ्या सूचना.
- 2जात-धर्मावरून भेदभाव नाही; धार्मिक कर नाही.
- 3कारण ती प्रस्तावनेतील ध्येये साध्य करण्याचे निर्देश देतात.
- 4सुव्यवस्था, गरिबी, निरक्षरता आणि राष्ट्रनिर्मिती.
- 5सर्व धोरणे एकाच वेळी राबवायला खूप संसाधने लागतात.
- 6हळूहळू आणि सातत्याने.
- 7उदा. शाळेत स्वच्छतागृह, मोफत पुस्तके.
- 8हक्क बंधनकारक, तत्त्वे बंधनकारक नाहीत.
महत्त्वाची मार्गदर्शक तत्त्वे
सर्वांना उपजीविका, सारखे वेतन आणि चांगले आरोग्य मिळावे ही प्रत्येक कुटुंबाची इच्छा असते. मार्गदर्शक तत्त्वांतही हीच ध्येये आहेत.
महत्त्वाची मार्गदर्शक तत्त्वे म्हणजे उपजीविका, समान वेतन, आरोग्य, पर्यावरण, वारसा संरक्षण, दुर्बल घटकांचा विकास, सार्वजनिक मदत आणि समान नागरी कायदा यांसारखे विषय.
मुख्य कल्पना 1 : उपजीविका आणि समान वेतन — राज्याने स्त्री-पुरुष भेदभावाशिवाय सर्व नागरिकांसाठी पुरेशी उपजीविका उपलब्ध करावी. स्त्री आणि पुरुष यांना समान कामासाठी समान वेतन मिळावे. सार्वजनिक आरोग्य सुधारण्याची हमी राज्याने द्यावी. समान कामासाठी समान वेतन हे तत्त्व समता या संविधानातील मूल्याला प्रत्यक्षात आणते.
मुख्य कल्पना 2 : पर्यावरण, वारसा आणि दुर्बल घटक — राज्याने पर्यावरणाचे संरक्षण आणि सुधारणा करावी आणि देशातील जंगले व वन्यजीवांचे रक्षण करावे. ऐतिहासिक आणि राष्ट्रीय महत्त्वाच्या वास्तूंचे संरक्षण करावे. दुर्बल घटकांच्या, विशेषतः अनुसूचित जाती आणि जमातींच्या शैक्षणिक आणि आर्थिक हितांची विशेष काळजी घ्यावी.
मुख्य कल्पना 3 : सार्वजनिक मदत आणि समान नागरी कायदा — बेरोजगारी, वृद्धापकाळ, आजारपण अशा प्रसंगी राज्याने नागरिकांना सार्वजनिक मदत द्यावी. संपूर्ण देशासाठी लागू होणारा समान नागरी कायदा करण्याचा प्रयत्न राज्याने करावा. न्यायालयात ही तत्त्वे राबवण्यासाठी दावा करता येत नाही, पण लोक सरकारवर वेगवेगळ्या मार्गांनी दबाव आणून धोरणे ठरवायला लावू शकतात. आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सुरक्षिततेसाठी प्रयत्न करणे हेही परराष्ट्र धोरणाचे तत्त्व आहे.
- सोपे : समान काम समान वेतन — स्त्री-पुरुष दोघांना.
- मध्यम : वृद्धापकाळ पेन्शन — सार्वजनिक मदत.
- परीक्षा-प्रकार : किल्ल्यांचे संरक्षण — वारसा तत्त्व.
आकृतीत : काही महत्त्वाची मार्गदर्शक तत्त्वे.
पाठ्यपुस्तकात दिलेली ही तत्त्वे ‘काही महत्त्वाची’ आहेत; इतर अनेक तत्त्वे संविधानात आहेत आणि शिक्षक त्यांचा अभ्यास करायला सांगतात. (पाठ्यपुस्तकानुसार)
जी-स्वा-पर-वा-दु-म-नाक = आठ विषय.
मार्गदर्शक तत्त्वे राबवली नाहीत तर न्यायालय आदेश देईलच असे नाही; ती बंधनकारक नाहीत.
आठवणीची युक्ती : समान काम = समान वेतन.
फरक ओळखा
| तत्त्व | उद्देश | उदाहरण |
|---|---|---|
| समान वेतन | समता | स्त्री-पुरुष वेतन समान |
| पर्यावरण | निसर्ग रक्षण | जंगल संरक्षण |
| सार्वजनिक मदत | सुरक्षा | वृद्धापकाळ पेन्शन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1समान काम समान वेतन तत्त्व कोणते मूल्य प्रत्यक्षात आणते?
- 2आरोग्याबाबत राज्याने काय करावे?
- 3पर्यावरणाबाबत मार्गदर्शक तत्त्व काय सांगते?
- 4ऐतिहासिक वास्तूंचे संरक्षण का करावे?
- 5दुर्बल घटकांसाठी कोणते तत्त्व आहे?
- 6सार्वजनिक मदत कोणत्या प्रसंगी द्यावी?
- 7स्त्रियांना कमी वेतन का मिळते? तुमचे मत लिहा.
- 8या मार्गदर्शक तत्त्वांसाठी न्यायालयात का जाता येत नाही?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1समता.
- 2सार्वजनिक आरोग्य सुधारण्याची हमी द्यावी.
- 3पर्यावरण, जंगले आणि वन्यजीवांचे संरक्षण.
- 4कारण तो आपला इतिहास आणि वारसा आहे.
- 5दुर्बल घटकांच्या शैक्षणिक-आर्थिक हिताचे विशेष तत्त्व.
- 6बेरोजगारी, वृद्धापकाळ, आजारपण.
- 7विद्यार्थ्याचे स्वतःचे मत; भेदभाव हे एक कारण.
- 8कारण ती बंधनकारक नाहीत; पण दबाव आणता येतो.
मूलभूत हक्क आणि मार्गदर्शक तत्त्वे
नाण्याला दोन बाजू असतात; एकाशिवाय दुसरी निरुपयोगी. हक्क आणि मार्गदर्शक तत्त्वे अशीच एकमेकांना पूरक आहेत.
मूलभूत हक्क आणि मार्गदर्शक तत्त्वे ही एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत. हक्क नागरिकांना आवश्यक स्वातंत्र्य देतात आणि तत्त्वे लोकशाहीच्या वाढीला पोषक वातावरण निर्माण करतात.
मुख्य कल्पना 1 : दोन बाजू — मूलभूत हक्कांमुळे नागरिकांना अत्यंत आवश्यक स्वातंत्र्य मिळते, तर मार्गदर्शक तत्त्वे लोकशाहीच्या वाढीला पोषक वातावरण निर्माण करतात. हक्क सरकारला विशिष्ट गोष्टी करण्यापासून रोखतात, तर तत्त्वे सरकारला काही गोष्टी करण्यास सांगतात.
मुख्य कल्पना 2 : न्यायालयात फरक — मूलभूत हक्कांचा भंग झाला तर नागरिक न्यायालयात जाऊ शकतात. मार्गदर्शक तत्त्वे राबवली गेली नाहीत तर न्यायालयात जाता येत नाही. तरीही लोक सरकारवर वेगवेगळ्या मार्गांनी दबाव आणून या ध्येयांसाठी धोरणे तयार करायला लावू शकतात, उदा. चर्चा, निवेदने, मोर्चे आणि निवडणुका.
मुख्य कल्पना 3 : सुविधांचा उपयोग — सार्वजनिक शौचालये, स्वच्छ पाणीपुरवठा आणि मुलांचे लसीकरण या सुविधा आरोग्य, स्वच्छता आणि शिक्षणाची परिस्थिती सुधारतात. त्यांचा योग्य वापर आणि निगा राखणे हे नागरिकांचे काम आहे. असे केल्यास हक्क आणि तत्त्वे दोन्ही प्रत्यक्षात येतात.
- सोपे : न्यायालयात दाद मागता येते का? — हक्कांसाठी होय, तत्त्वांसाठी नाही.
- मध्यम : लसीकरण कशाशी संबंधित? — आरोग्याचे तत्त्व.
- परीक्षा-प्रकार : हक्क आणि तत्त्वे काय आहेत? — नाण्याच्या दोन बाजू.
आकृतीत : हक्क आणि तत्त्वे एकमेकांना पूरक.
चंपकम दोरायराजन खटल्याआधी काय घडले? मद्रास सरकारच्या आदेशाने वैद्यकीय व अभियांत्रिकी महाविद्यालयांतील जागा समाजगटांनुसार राखीव ठेवल्या होत्या. चंपकम दोरायराजन यांना जागा मिळाली नाही आणि हा आदेश आपल्या मूलभूत हक्काचा भंग करतो असे म्हणत त्या न्यायालयात गेल्या.
चंपकम दोरायराजन खटल्यानंतर काय घडले? १९५१ मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने तो आदेश रद्द केला आणि मूलभूत हक्क मार्गदर्शक तत्त्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहेत असे सांगितले. लगेच संसदेने पहिली घटनादुरुस्ती (१९५१) करून कलम १५(४) जोडले; त्यामुळे मागासवर्गीयांसाठी विशेष तरतुदी करता येऊ लागल्या.
हक्क = रोखतात; तत्त्वे = सांगतात.
मार्गदर्शक तत्त्वे हक्कांपेक्षा कमी महत्त्वाची आहेत असे नाही; ती वेगळ्या प्रकारे लोकशाहीला बळ देतात.
आठवणीची युक्ती : दोन बाजू = एक नाणे.
फरक ओळखा
| मुद्दा | मूलभूत हक्क | मार्गदर्शक तत्त्वे |
|---|---|---|
| न्यायालयात दाद | मिळते | मिळत नाही |
| काम | स्वातंत्र्य देतात | लोकशाहीला पोषक |
| सरकारकडून | काही करू नये | काही करावे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1हक्क आणि तत्त्वे ‘नाण्याच्या दोन बाजू’ का म्हणतात?
- 2हक्क आणि तत्त्वे यांत कोणता मुख्य फरक आहे?
- 3हक्कभंगासाठी कोणाकडे जाता येते?
- 4तत्त्वे राबवली नाहीत तर नागरिक काय करू शकतात?
- 5सार्वजनिक शौचालयांचा आरोग्यावर काय परिणाम होतो?
- 6स्वच्छ पाणीपुरवठ्याने कोणत्या सुधारणा शक्य होतात?
- 7सरकारी सुविधांचा योग्य वापर का महत्त्वाचा?
- 8हक्क आणि तत्त्वे यांच्या फरकाची तक्ता लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कारण दोन्ही मिळून लोकशाही मजबूत करतात.
- 2हक्कांसाठी न्यायालयात जाता येते, तत्त्वांसाठी नाही.
- 3न्यायालयाकडे.
- 4दबाव आणू शकतात, चर्चा, निवेदने, मतदान.
- 5आजार कमी होतात, स्वच्छता वाढते.
- 6आजार कमी होतात, महिलांचा वेळ वाचतो.
- 7कारण सुविधा टिकतात आणि सर्वांपर्यंत पोहोचतात.
- 8विद्यार्थ्याने तक्ता तयार करावा.
मूलभूत कर्तव्ये
शाळेचा बाक आपण खराब केला तर पुढच्या मुलांना बसायला कठीण होते. आपल्या कर्तव्याचे पालन केले तरच सर्वांना सुविधा मिळतात.
मूलभूत कर्तव्ये म्हणजे नागरिकांनी पाळायच्या संविधानातील जबाबदाऱ्या. लोकशाहीत नागरिकांनी हक्क जपण्याबरोबरच कर्तव्येही पार पाडायची असतात.
मुख्य कल्पना 1 : हक्क आणि कर्तव्ये — लोकशाहीत नागरिकांची दुहेरी जबाबदारी असते. आपले हक्क अन्यायकारकरीत्या मर्यादित होणार नाहीत याकडे लक्ष ठेवावे आणि काही कर्तव्ये व जबाबदाऱ्याही पार पाडाव्या. नागरिकांनी कर्तव्ये पाळली नाहीत तर सरकारी योजनांचे फायदे सर्वांपर्यंत पोहोचत नाहीत. उदाहरणार्थ, सरकार स्वच्छ भारत योजनेतून अनेक प्रकल्प राबवते, पण सार्वजनिक जागा घाण करणाऱ्या आपल्या सवयीही लोकांनी बदलल्या पाहिजेत.
मुख्य कल्पना 2 : अकरा मूलभूत कर्तव्ये (१) — (१) संविधान पाळणे आणि राष्ट्रध्वज व राष्ट्रगीताचा आदर करणे. (२) स्वातंत्र्यलढ्याला प्रेरणा देणारे उदात्त आदर्श जपणे आणि पाळणे. (३) भारताचे सार्वभौमत्व, ऐक्य आणि अखंडता जपणे आणि रक्षण करणे. (४) देशाचे रक्षण करणे आणि गरज पडल्यास राष्ट्रीय सेवा देणे. (५) भेदांच्या पलीकडे जाऊन सलोखा आणि बंधुभाव वाढवणे आणि स्त्रियांच्या प्रतिष्ठेला कमीपणा आणणाऱ्या प्रथा सोडणे. (६) आपल्या संमिश्र संस्कृतीच्या समृद्ध वारशाचे मोल जाणून तो जपणे.
मुख्य कल्पना 3 : अकरा मूलभूत कर्तव्ये (२) — (७) नैसर्गिक पर्यावरणाचे रक्षण आणि संवर्धन करणे आणि सजीवांबद्दल करुणा बाळगणे. (८) वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवतावाद, चौकसपणा आणि सुधारणेची वृत्ती विकसित करणे. (९) सार्वजनिक मालमत्तेचे रक्षण करणे आणि हिंसेचा त्याग करणे. (१०) वैयक्तिक आणि सामूहिक कामात उत्कृष्टतेसाठी प्रयत्न करणे, जेणेकरून देश उत्तरोत्तर प्रगती करेल. (११) पालकाने किंवा संरक्षकाने सहा ते चौदा वर्षांच्या आपल्या पाल्याला शिक्षणाच्या संधी उपलब्ध करून देणे. आपण छोटी संकल्पे करून सुरुवात करू शकतो: मुला-मुलींना शाळेत पाठवणे, शाळेतील सुविधा जबाबदारीने वापरणे, सर्व धर्मांच्या सणांत सहभागी होणे पण प्रदूषण टाळणे.
- सोपे : ऐतिहासिक वास्तूवर नाव लिहिणे — सार्वजनिक मालमत्ता/वारसा कर्तव्याचा भंग.
- मध्यम : सार्वजनिक बस फोडणे — सार्वजनिक मालमत्तेचा भंग.
- परीक्षा-प्रकार : नदीत कचरा टाकणे — पर्यावरण कर्तव्याचा भंग.
आकृतीत : कर्तव्यांचे चार गट.
१९७६ पूर्वी काय घडले? १९५० मध्ये संविधान लागू झाले तेव्हा त्यात नागरिकांचे मूलभूत हक्क होते, पण मूलभूत कर्तव्यांची यादी नव्हती.
१९७६ नंतर काय घडले? १९७६ च्या ४२ व्या घटनादुरुस्तीने दहा मूलभूत कर्तव्ये संविधानात समाविष्ट केली. नंतर २००२ मध्ये अकरावे कर्तव्य (सहा ते चौदा वर्षांच्या मुलांच्या शिक्षणाबद्दल) जोडले गेले.
कर्तव्ये ११; हक्कासोबत कर्तव्य.
कर्तव्ये पाळली नाहीत तर हक्क संपतात असे नाही; पण कर्तव्यांशिवाय सुविधा सर्वांपर्यंत पोहोचत नाहीत.
आठवणीची युक्ती : हक्क + कर्तव्य = सुजाण नागरिक.
फरक ओळखा
| कर्तव्य | उदाहरण | मोडल्यास |
|---|---|---|
| संविधान आणि राष्ट्रध्वजाचा आदर | राष्ट्रगीताला उभे राहणे | अनादर |
| सार्वजनिक मालमत्तेचे रक्षण | बस, बाक जपणे | तोडफोड |
| पर्यावरण रक्षण | नदीत कचरा न टाकणे | प्रदूषण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मूलभूत कर्तव्ये म्हणजे काय?
- 2लोकशाहीत नागरिकांची दुहेरी जबाबदारी कोणती?
- 3कोणतीही चार मूलभूत कर्तव्ये लिहा.
- 4पर्यावरणाबाबतचे मूलभूत कर्तव्य सांगा.
- 5मूलभूत कर्तव्यांचा विचार १९७६ मध्ये का करण्यात आला असे तुम्हाला वाटते?
- 6ऐतिहासिक वास्तूवर नाव कोरणे कोणते कर्तव्य मोडते?
- 7सहा ते चौदा वयाच्या मुलांच्या शिक्षणाची जबाबदारी कोणाची?
- 8नदी स्वच्छ राहण्यासाठी तुम्ही कोणत्या संकल्पना कराल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1नागरिकांनी पाळायच्या संविधानातील जबाबदाऱ्या.
- 2हक्क जपणे आणि कर्तव्ये पार पाडणे.
- 3संविधान पाळणे, राष्ट्रध्वजाचा आदर, पर्यावरण रक्षण, सार्वजनिक मालमत्तेचे रक्षण.
- 4नैसर्गिक पर्यावरणाचे रक्षण आणि सजीवांबद्दल करुणा.
- 5नागरिकांनी जबाबदारी स्वीकारावी म्हणून.
- 6सार्वजनिक मालमत्ता आणि वारशाचे रक्षण.
- 7पालक किंवा संरक्षकाची.
- 8नदीत कचरा न टाकणे, इतरांनाही सांगणे, प्लॅस्टिक कमी वापरणे.