संविधानाचा अर्थ, महत्त्व आणि गरज
मैदानावरील क्रिकेट सामन्यात लिखित नियम, मर्यादा रेषा आणि पंच असतात, तर गल्लीतील सामन्यात ते नसतात. म्हणून मैदानावरचा सामना शिस्तीत चालतो. देशाचे संविधान हे असेच नियमांचे पुस्तक आहे.
देशाच्या कारभारासाठी तयार केलेले मूलभूत कायदे, नियम आणि तरतुदी यांना एकत्रितपणे ‘संविधान’ म्हणतात. संविधान म्हणजे देशाच्या कायद्यांचा सर्वोच्च स्रोत.
मुख्य कल्पना 1 : संविधानाची गरज का? — १. नियम आणि शिस्तीची चौकट — विविध जाती, धर्म आणि विचारांचे लोक एकत्र राहतात, त्यांच्यात सलोखा राखायला मूलभूत नियम हवेत. २. सरकारच्या अधिकारांवर मर्यादा — संविधान नसेल तर सरकार सत्तेचा गैरवापर करू शकते. ३. नागरिकांच्या हक्कांचे संरक्षण — उदा. अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य, संचाराचे स्वातंत्र्य. ४. सत्तेची विभागणी. ५. अल्पसंख्याकांच्या हितांचे रक्षण. ६. राष्ट्राची ध्येये आणि मूल्ये स्पष्ट करणे; हे ‘सरनाम्या’तून दिसते — न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता.
मुख्य कल्पना 2 : सत्तेची तीन अंगे — संविधान शासनयंत्रणेची तीन भागांत विभागणी करते. कायदेमंडळ : कायदे बनवणारे. कार्यकारी मंडळ : कायद्यांची अंमलबजावणी करणारे. न्यायमंडळ : कायद्यांचा अर्थ लावणारे आणि न्याय देणारे. तिघांनी आपापले काम करावे म्हणून एकाकडे सर्व सत्ता जात नाही.
मुख्य कल्पना 3 : लिखित आणि अलिखित संविधान — देश चालवण्यासाठी लागणारे सर्व नियम एका दस्तऐवजात किंवा काही लिखित दस्तऐवजांत एकत्र लिहिलेले असतील तर ते ‘लिखित संविधान’; उदा. भारत, अमेरिका. असे नियम एकाच वेळी संविधान सभेने एकत्र तयार केलेले नसतील तर ते ‘अलिखित संविधान’; उदा. ब्रिटन (युनायटेड किंगडम).
- सोपे : कायदे बनवणारे मंडळ कोणते? — कायदेमंडळ.
- मध्यम : भारताचे संविधान लिखित की अलिखित? — लिखित.
- परीक्षा-प्रकार : ब्रिटनचे संविधान कोणत्या प्रकारचे? — अलिखित.
आकृतीत : चार मुख्य कारणे : नियम, सत्तेवर मर्यादा, हक्कांचे रक्षण आणि सत्तेची विभागणी.
संविधान लागू होण्याआधी काय घडले? २४ जानेवारी १९५० रोजी संविधान सभेच्या २८४ सदस्यांनी हाताने लिहिलेल्या प्रतींवर सह्या केल्या. इंग्रजी प्रत प्रेम बिहारी नारायण रायजादा यांनी तिरप्या (इटॅलिक) सुलेखनात हाताने लिहिली; त्यांनी मानधन घेतले नाही, फक्त प्रत्येक पानावर आपले नाव असावे अशी विनंती केली.
संविधान लागू होण्यानंतर काय घडले? २६ जानेवारी १९५० रोजी संविधान लागू झाले आणि डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी भारताचे पहिले राष्ट्रपती म्हणून शपथ घेतली; भारत प्रजासत्ताक झाला.
संविधान = देशाचे मूलभूत नियम; तीन अंगे = कायदे बनवणे, अंमलबजावणी, न्याय; भारत = लिखित.
सत्तेची तिन्ही अंगे वेगळी आहेत; कायदे करणारेच न्याय देत नाहीत.
कायदे = कायदेमंडळ; अंमल = कार्यकारी; न्याय = न्यायमंडळ. आठवणीची युक्ती : ‘का-अं-न्या’ — कायदा, अंमल, न्याय.
फरक ओळखा
| अंग | काम |
|---|---|
| कायदेमंडळ | कायदे बनवणे |
| कार्यकारी मंडळ | कायद्यांची अंमलबजावणी |
| न्यायमंडळ | कायद्याचा अर्थ लावणे, न्याय देणे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1संविधान म्हणजे काय?
- 2संविधानाची गरज का आहे? तीन कारणे लिहा.
- 3सरकारच्या अधिकारांवर मर्यादा का हव्यात?
- 4कायदेमंडळ, कार्यकारी मंडळ आणि न्यायमंडळ यांचे काम सांगा.
- 5लिखित आणि अलिखित संविधान यांतील फरक सांगा.
- 6लिखित संविधान असलेले दोन देश सांगा.
- 7अल्पसंख्याकांचे रक्षण संविधान कसे करते?
- 8तुमच्या वर्गासाठी पाच नियम बनवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1देश चालवण्यासाठी बनवलेले मूलभूत कायदे, नियम आणि तरतुदी.
- 2नियमांची चौकट, सरकारच्या सत्तेवर मर्यादा, नागरिकांच्या हक्कांचे रक्षण.
- 3नाहीतर सरकार सत्तेचा गैरवापर करू शकते.
- 4कायदेमंडळ कायदे बनवते; कार्यकारी मंडळ अंमलबजावणी करते; न्यायमंडळ न्याय देते.
- 5लिखित — सर्व नियम एकत्र लिहिलेले; अलिखित — एकत्र एकाच वेळी न लिहिलेले.
- 6भारत आणि अमेरिका.
- 7त्यांची भाषा, संस्कृती आणि शिक्षणाचे हक्क जपून; बहुसंख्य त्यांच्यावर अन्याय करू शकत नाहीत.
- 8उदा. वेळेवर येणे, शांतता राखणे, स्वच्छता, एकमेकांचा आदर, बोलण्यापूर्वी हात वर करणे.
संविधान निर्मिती आणि संविधान सभा
१५ ऑगस्ट १९४७ ला भारत स्वतंत्र झाला आणि २६ जानेवारी १९५० ला संविधान लागू झाले. आपण दोन्ही दिवस साजरे करतो, पण त्यामागील कारण वेगळे आहे.
स्वतंत्र भारताचे संविधान तयार करण्यासाठी निवडलेल्या सदस्यांच्या मंडळाला ‘संविधान सभा’ म्हणतात. स्वातंत्र्याचे नेते म्हणत की स्वतंत्र भारताचा कारभार ब्रिटिशांनी नव्हे, तर भारतीयांनी स्वतः केलेल्या कायद्यांनुसार चालेल.
मुख्य कल्पना 1 : संविधान सभेची रचना — भारताला स्वातंत्र्य मिळणार हे निश्चित झाल्यावर १९४६ मध्ये संविधान निर्मितीचे काम सुरू झाले. प्रांतांच्या विधिमंडळांतून निवडलेले २२९ आणि संस्थानांनी पाठवलेले ७० असे एकूण २९९ सदस्य होते. त्यात काही महिला सदस्यही होत्या. त्या वेळी मुंबई, बंगाल, मद्रास अशा इलाख्यांतून प्रतिनिधी निवडले गेले.
मुख्य कल्पना 2 : सभेचे कामकाज — संविधान सभेची पहिली बैठक ९ डिसेंबर १९४६ रोजी झाली. डॉ. सच्चिदानंद सिन्हा हंगामी अध्यक्ष झाले आणि ११ डिसेंबर १९४६ ला डॉ. राजेंद्र प्रसाद कायम अध्यक्ष म्हणून निवडले गेले. १३ डिसेंबर १९४६ ला पंडित नेहरूंनी ‘उद्देश ठराव’ मांडला; यातूनच सरनामा तयार झाला. बी. एन. राव हे सभेचे कायदेशीर सल्लागार होते. कामाच्या सोयीसाठी एकूण २२ समित्या नेमल्या.
मुख्य कल्पना 3 : महत्त्वाच्या समित्या — संविधान सभा नियम समिती — अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद. मसुदा समिती — डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर. संघ अधिकार समिती — पंडित जवाहरलाल नेहरू. मूलभूत हक्क आणि अल्पसंख्याक समिती — सरदार वल्लभभाई पटेल. या सर्व समित्यांचे अहवाल एकत्र पाहून संविधानाचा मसुदा तयार करण्यासाठी मसुदा समिती नेमली.
- सोपे : संविधान सभेत किती सदस्य? — २२९ + ७० = २९९.
- मध्यम : पहिली बैठक कधी? — ९ डिसेंबर १९४६.
- परीक्षा-प्रकार : मूलभूत हक्क समितीचे अध्यक्ष कोण? — सरदार वल्लभभाई पटेल.
आकृतीत : महत्त्वाची वर्षे : १९४६ पहिली बैठक, १९४७ मसुदा समिती, १९४९ संविधान स्वीकार, १९५० अंमलबजावणी.
९ डिसेंबर १९४६ रोजी सकाळी ११ वाजता नवी दिल्लीत ‘कॉन्स्टिट्यूशन हॉल’मध्ये (आजचे संसदेचे सेंट्रल हॉल) संविधान सभेची पहिली बैठक भरली. आचार्य कृपलानी यांनी सभेतील सर्वांत ज्येष्ठ सदस्य डॉ. सिन्हा यांची हंगामी अध्यक्ष म्हणून ओळख करून दिली. मुस्लिम लीगने बैठकीवर बहिष्कार घातला होता. त्या दिवसापासून सुमारे तीन वर्षे चाललेल्या कामाला सुरुवात झाली.
२२९ + ७० = २९९; पहिली बैठक ९ डिसें. १९४६; कायम अध्यक्ष राजेंद्र प्रसाद; २२ समित्या.
हंगामी अध्यक्ष डॉ. सिन्हा आणि कायम अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद — दोघे वेगळे; मसुदा समितीचे अध्यक्ष डॉ. आंबेडकर.
सभा : २९९ सदस्य; ९/१२/१९४६; अध्यक्ष प्रसाद. आठवणीची युक्ती : ‘२२९ + ७० = २९९’ — संस्थाने ७०.
फरक ओळखा
| समिती | अध्यक्ष |
|---|---|
| संविधान सभा नियम समिती | डॉ. राजेंद्र प्रसाद |
| मसुदा समिती | डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर |
| संघ अधिकार समिती | पं. जवाहरलाल नेहरू |
| मूलभूत हक्क समिती | सरदार वल्लभभाई पटेल |
सरावासाठी प्रश्न
- 1संविधान सभा म्हणजे काय?
- 2संविधान सभेत किती आणि कोणते सदस्य होते?
- 3संविधान सभेची पहिली बैठक कधी झाली?
- 4हंगामी आणि कायम अध्यक्ष कोण होते?
- 5उद्देश ठराव कोणी आणि कधी मांडला?
- 6बी. एन. राव यांची भूमिका काय होती?
- 7चार महत्त्वाच्या समित्या आणि त्यांचे अध्यक्ष सांगा.
- 8स्वातंत्र्य दिन आणि प्रजासत्ताक दिन यांतील फरक तुमच्या शब्दांत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1स्वतंत्र भारताचे संविधान तयार करण्यासाठी नेमलेले सदस्यांचे मंडळ.
- 2२९९ — प्रांतांतून २२९ आणि संस्थानांतून ७०.
- 3९ डिसेंबर १९४६.
- 4हंगामी — डॉ. सच्चिदानंद सिन्हा; कायम — डॉ. राजेंद्र प्रसाद.
- 5पं. नेहरूंनी १३ डिसेंबर १९४६ रोजी; त्यातून सरनामा तयार झाला.
- 6ते सभेचे कायदेशीर सल्लागार होते.
- 7नियम — राजेंद्र प्रसाद; मसुदा — आंबेडकर; संघ अधिकार — नेहरू; मूलभूत हक्क — पटेल.
- 8१५ ऑगस्ट — स्वातंत्र्य मिळाल्याचा दिवस; २६ जानेवारी — संविधान लागू झाल्याचा दिवस.
मसुदा समिती आणि डॉ. आंबेडकर
परीक्षेच्या अभ्यासात सर्व विषयांचे नोट्स गोळा करून एक छान संपूर्ण नोट तयार करावी लागते. मसुदा समितीने सर्व समित्यांच्या अहवालांवरून संविधानाचा संपूर्ण मसुदा तयार केला.
मसुदा समिती ही संविधान निर्मितीतील सर्वांत महत्त्वाची समिती होती. ती २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी स्थापन झाली आणि अध्यक्ष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर होते. त्यांच्या अतुलनीय योगदानामुळे त्यांना ‘भारतीय संविधानाचे शिल्पकार’ म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : मसुदा समितीचे काम आणि सदस्य — समितीत अध्यक्षासह एकूण सात सदस्य : डॉ. बी. आर. आंबेडकर (अध्यक्ष), एन. गोपालस्वामी अय्यंगार, अल्लादी कृष्णस्वामी अय्यर, डॉ. के. एम. मुन्शी, मोहम्मद सादुल्ला, बी. एल. मित्तर (नंतर के. एन. माधवराव) आणि डी. पी. खेतान (निधनानंतर टी. टी. कृष्णमाचारी). समितीने वेगवेगळ्या समित्यांचे अहवाल पाहून संविधानाचा नेमका मसुदा तयार केला. तो २६ नोव्हेंबर १९४९ ला संविधान सभेने स्वीकारला.
मुख्य कल्पना 2 : डॉ. आंबेडकरांचे योगदान — डॉ. आंबेडकरांनी अनेक देशांच्या संविधानांचा तुलनात्मक अभ्यास केला आणि सर्व समित्यांच्या अहवालांचा सखोल अभ्यास करून मसुदा सभेसमोर मांडला. प्रत्येक तरतुदीवर विस्तृत चर्चा झाली; त्या वेळी सदस्यांच्या प्रश्नांना आणि शंकांना त्यांनी समर्थपणे उत्तर दिले. सुचवलेल्या सुधारणा मसुद्यात घालून अंतिम मसुदा तयार केला. मसुदा फेब्रुवारी १९४८ मध्ये प्रसिद्ध करून त्यावर चर्चा झाली.
मुख्य कल्पना 3 : महत्त्वाच्या तारखा आणि तथ्ये — सभेचे कामकाज २ वर्षे ११ महिने १८ दिवस चालले (९ डिसेंबर १९४६ ते २५ नोव्हेंबर १९४९). ५३,००० लोकांनी प्रेक्षक गॅलरीतून कामकाज प्रत्यक्ष पाहिले. २६ नोव्हेंबर १९४९ ला संविधान स्वीकारले, म्हणून हा ‘संविधान दिन’. २४ जानेवारी १९५० ला सदस्यांनी प्रतींवर सह्या केल्या आणि २६ जानेवारी १९५० ला ते लागू झाले, म्हणून हा ‘प्रजासत्ताक दिन’. मूळ संविधानात सरनामा, २२ भाग, ३९५ कलमे आणि ८ परिशिष्टे होती. त्यानंतर संविधान सभा १९५२ च्या पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकांपर्यंत हंगामी संसद म्हणून काम करत राहिली.
- सोपे : मसुदा समिती कधी स्थापन झाली? — २९ ऑगस्ट १९४७.
- मध्यम : संविधान दिन कोणता? — २६ नोव्हेंबर.
- परीक्षा-प्रकार : २६ नोव्हेंबर १९४९ पासून २६ जानेवारी १९५० पर्यंत किती काळ? — २ महिने.
आकृतीत : समित्यांचे अहवाल → मसुदा समिती → संविधान स्वीकार → अंमलबजावणी.
२४ जानेवारी १९५० ला संविधान सभेची शेवटची बैठक झाली आणि सदस्यांनी संविधानाच्या दोन प्रतींवर सह्या केल्या — एक इंग्रजी आणि एक हिंदी हस्तलिखित. इंग्रजी हस्तलिखित प्रेम बिहारी नारायण रायझादा यांनी आणि हिंदी वसंत कृष्ण वैद्य यांनी हाताने लिहिले; आचार्य नंदलाल बोस यांनी त्याची सजावट केली. त्याच दिवशी सभेने डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची भारताचे पहिले राष्ट्रपती म्हणून निवड केली.
१९२९ च्या डिसेंबरमधील लाहोर अधिवेशनात काँग्रेसने ‘पूर्ण स्वराज्य’ मागितले आणि २६ जानेवारी १९३० हा दिवस प्रथमच देशभर ‘स्वातंत्र्य दिन’ म्हणून साजरा झाला. त्या ऐतिहासिक दिवसाची आठवण राहावी म्हणून २६ जानेवारी १९५० ला संविधान लागू केले गेले; म्हणूनच हा दिवस ‘प्रजासत्ताक दिन’.
आंबेडकर = मसुदा समिती अध्यक्ष, शिल्पकार; ३९५ कलमे, २२ भाग, ८ परिशिष्टे; २६ नोव्हें. = संविधान दिन; २६ जाने. = प्रजासत्ताक दिन.
संविधान स्वीकारले २६ नोव्हेंबर १९४९ ला आणि लागू झाले २६ जानेवारी १९५० ला; दोन वेगळ्या तारखा.
स्वीकार = २६ नोव्हें. (संविधान दिन); अंमल = २६ जाने. (प्रजासत्ताक दिन). आठवणीची युक्ती : ‘नोव्हेंबर स्वीकार, जानेवारी अंमल’.
फरक ओळखा
| तारीख | घटना |
|---|---|
| ९ डिसें. १९४६ | संविधान सभेची पहिली बैठक |
| २९ ऑग. १९४७ | मसुदा समिती स्थापन |
| २६ नोव्हें. १९४९ | संविधान स्वीकार — संविधान दिन |
| २६ जाने. १९५० | संविधान लागू — प्रजासत्ताक दिन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मसुदा समिती कधी स्थापन झाली आणि तिचे अध्यक्ष कोण?
- 2मसुदा समितीचे काम काय होते?
- 3डॉ. आंबेडकरांना ‘संविधानाचे शिल्पकार’ का म्हणतात?
- 4संविधान दिन आणि प्रजासत्ताक दिन कोणत्या तारखांना आणि का?
- 5मूळ संविधानात किती भाग, कलमे आणि परिशिष्टे होती?
- 6संविधान सभेने किती काळ काम केले?
- 7२६ जानेवारी १९५० हीच तारीख का निवडली?
- 8तुमच्या वर्गाच्या मॉनिटरची निवडणूक कशी घ्याल ते पाच टप्प्यांत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1२९ ऑगस्ट १९४७; डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर.
- 2सर्व समित्यांचे अहवाल पाहून संविधानाचा मसुदा तयार करणे.
- 3त्यांनी तुलनात्मक अभ्यास करून मसुदा तयार केला, चर्चेत प्रश्नांना उत्तरे दिली आणि सुधारणा घालून अंतिम मसुदा तयार केला.
- 4२६ नोव्हेंबर — संविधान स्वीकारले; २६ जानेवारी — लागू झाले.
- 5२२ भाग, ३९५ कलमे आणि ८ परिशिष्टे.
- 6२ वर्षे ११ महिने १८ दिवस.
- 7१९३० मधील पहिल्या ‘स्वातंत्र्य दिना’ची आठवण राखण्यासाठी.
- 8उदा. उमेदवार उभे करणे, प्रचार, मतदान, मतमोजणी, निकाल.