समाज : अर्थ, गरज आणि कुटुंब
शाळा, बाजार, गल्ली आणि घर — आपण रोज अनेक लोकांशी बोलतो, मदत घेतो आणि मदत करतो. हे सगळे लोक मिळून आपला समाज बनतो.
समाज म्हणजे फक्त लोकांची गर्दी नाही; एकत्र राहणाऱ्या लोकांमधील नात्यांची रचना म्हणजे समाज. त्यात वृद्ध, प्रौढ, तरुण आणि लहान मुले सर्व येतात. कुटुंब म्हणजे रक्ताचे, लग्नाचे किंवा दत्तकाचे नाते असलेले आणि एकमेकांची काळजी घेणारे एकत्र राहणारे लोक.
मुख्य कल्पना 1 : माणसाला समाजाची गरज का वाटली? — भटक्या अवस्थेत माणसाला सुरक्षा आणि स्थैर्य नव्हते. अन्न, निवारा आणि निसर्गाच्या संकटांपासून बचाव यासाठी माणसे एकत्र आली. सर्वांनी प्रयत्न केले तर जीवन सोपे होते हे त्यांना कळले; येथून समाजाची सुरुवात झाली. अन्नासाठी शेती सुरू झाली आणि शेतीला खूप लोक लागत म्हणून कुटुंबव्यवस्था तयार झाली.
मुख्य कल्पना 2 : माणूस सामाजिक प्राणी — माणसाला समाजात राहायला आवडते; फक्त सुरक्षेसाठी नाही, तर सर्वांगीण विकासासाठी. आनंद झाला की तो कोणाला सांगावासा वाटतो; दुःख झाले की कोणीतरी समजून घ्यावे असे वाटते; नवी कल्पना सुचली की आपल्या माणसांशी वाटून घ्यावीशी वाटते. या भावनिक आणि विचारांच्या देवाणघेवाणीतूनच माणसाचा समाजप्रिय स्वभाव दिसतो.
मुख्य कल्पना 3 : लहान कुटुंब, मोठे कुटुंब आणि श्रमविभागणी — लहान (विभक्त) कुटुंब : सदस्य चार किंवा कमी — आई, वडील, भाऊ, बहीण. मोठे (एकत्र) कुटुंब : आई-वडील, मुले, तसेच आजी-आजोबा, काका-काकू आणि त्यांची मुले. समाजात प्रत्येकाला सर्व कामे करणे शक्य नसते, म्हणून श्रमविभागणी सुरू झाली; सुरळीत व्यवहारासाठी नियम बनले. मुलांना सुरक्षा, प्रेम, संस्कार, शिक्षण, अन्न आणि आरोग्य कुटुंबातून मिळते.
- सोपे : चार सदस्यांचे कुटुंब (आई, वडील, २ मुले) कोणते कुटुंब? — लहान (विभक्त) कुटुंब.
- मध्यम : आजी-आजोबा, काका-काकू आणि १० सदस्य एकत्र राहतात, कोणते कुटुंब? — मोठे (एकत्र) कुटुंब.
- परीक्षा-प्रकार : घरातील कामे वाटून घेणे हे कशाचे उदाहरण? — श्रमविभागणीचे.
आकृतीत : समाजाचा प्रवास : भटके जीवन → एकत्र येणे → शेती → कुटुंब आणि समाज.
समाज = नात्यांची रचना; कुटुंब = रक्त, लग्न, दत्तक; लहान = ४ किंवा कमी; मोठे = आजी-आजोबा, काका-काकू सहित.
समाज म्हणजे फक्त गर्दी नाही; लोकांमधील नातेसंबंध आणि नियम महत्त्वाचे.
समाज = लोक + नाती + नियम. आठवणीची युक्ती : ‘लो-ना-नि’ — लोक, नाती, नियम.
फरक ओळखा
| मुद्दा | लहान कुटुंब | मोठे कुटुंब |
|---|---|---|
| सदस्य | चार किंवा कमी | जास्त; अनेक पिढ्या |
| कोण राहतात | आई, वडील, मुले | आजी-आजोबा, काका-काकू सहित |
| इतर नाव | विभक्त कुटुंब | एकत्र कुटुंब |
सरावासाठी प्रश्न
- 1समाज म्हणजे काय?
- 2माणसाला समाजाची गरज का वाटली? दोन कारणे लिहा.
- 3कुटुंबाची व्याख्या लिहा.
- 4लहान आणि मोठे कुटुंब यांतील फरक सांगा.
- 5श्रमविभागणी म्हणजे काय?
- 6अन्नाच्या गरजेसाठी माणसाने कोणता व्यवसाय सुरू केला?
- 7कुटुंबातून मुलाला कोणत्या गोष्टी मिळतात?
- 8तुमच्या घरातील तुम्ही करत असलेल्या पाच कामांची यादी करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1एकत्र राहणाऱ्या लोकांमधील नात्यांची रचना.
- 2सुरक्षा आणि स्थैर्य मिळण्यासाठी; अन्न, निवारा आणि निसर्गाच्या संकटांपासून बचावासाठी.
- 3रक्त, लग्न किंवा दत्तकाच्या नात्याने एकत्र राहणारे आणि एकमेकांची काळजी घेणारे लोक.
- 4लहान — चार किंवा कमी सदस्य; मोठे — आजी-आजोबा, काका-काकू सहित अनेक सदस्य.
- 5सर्व कामे एकाने न करता ती वाटून घेणे.
- 6शेती.
- 7सुरक्षा, प्रेम, संस्कार, शिक्षण, अन्न आणि आरोग्य.
- 8उदा. अंथरूण आवरणे, भांडी लावणे, झाडांना पाणी घालणे, खोली झाडणे, खरेदीला मदत.
सामाजिक संस्था आणि परस्परावलंबन
शाळा, दवाखाना, बँक आणि बाजार एकाच गावात असल्याने आपली कामे सोपी होतात. या सर्वांचे काम एकमेकांवर अवलंबून असते.
मूलभूत सामाजिक गरजा भागवण्यासाठी बनलेली संघटित रचना म्हणजे सामाजिक संस्था; उदा. कुटुंब, शाळा, धार्मिक संस्था. समाजातील लोक आपल्या गरजा भागवण्यासाठी एकमेकांवर अवलंबून असणे याला परस्परावलंबन म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : सामाजिक संस्था आणि त्यांचे काम — कुटुंब, शाळा, महाविद्यालय आणि धार्मिक संस्था यांचे मुख्य काम समाजाच्या मूलभूत गरजा भागवणे, चांगली मूल्ये देणे, भावनिक आधार देणे आणि शिस्त राखणे हे आहे. कुटुंबातील माणसे, शेजारी, मित्र, शिक्षक तसेच रेडिओ, वृत्तपत्र, दूरदर्शन, चित्रपट, इंटरनेट यांमुळे आपली स्वतंत्र विचारशक्ती घडते. त्यामुळे एकाच शाळेतील मुले पुढे वेगवेगळ्या क्षेत्रांत काम करतात.
मुख्य कल्पना 2 : शाळा : महत्त्वाची सामाजिक संस्था — शाळा ही समाजानेच निर्माण केलेली मूलभूत संस्था आहे. शाळेत शिस्त, सहकार्य, विविध विषयांची ओळख, कलागुणांची जोपासना आणि सांघिक भावना शिकायला मिळतात. शाळा ही व्यक्तीचे वैयक्तिक जीवन आणि समाजाची गरज यांना जोडणारा दुवा आहे.
मुख्य कल्पना 3 : परस्परावलंबन — अन्न, कपडे आणि निवारा या मूलभूत गरजा भागवण्यासाठी समाजाने व्यवस्था केली पाहिजे. उदा. शेती, शेतीची अवजारे आणि पशुधन, बी-बियाणे, शेतमालावरील उद्योग आणि कर्जासाठी पतसंस्था किंवा बँका. शिक्षण आणि आरोग्य सेवा लोकांच्या बुद्धीतून तयार होतात, मनोरंजन कलागुणांतून, तर उद्योग-व्यापार व्यवसायकौशल्यातून. भौतिक आणि भावनिक अशा दोन्ही गरजांसाठी सर्व जण एकमेकांवर अवलंबून असतात.
- सोपे : शाळा, कुटुंब आणि धार्मिक संस्था कोणत्या प्रकारच्या संस्था? — सामाजिक संस्था.
- मध्यम : शेतकऱ्याला बी-बियाणे आणि कर्ज कोणाकडून मिळते? — दुकान/कृषी सेवा आणि बँक/पतसंस्था; हे परस्परावलंबन.
- परीक्षा-प्रकार : डॉक्टर आजार बरा करतो आणि शिक्षक त्याच्या मुलाला शिकवतो; हे कशाचे उदाहरण? — परस्परावलंबनाचे.
आकृतीत : चार संस्था आणि त्यांचे काम : कुटुंब, शाळा, बँक-दवाखाना, धार्मिक संस्था.
संस्था = गरजा भागवणारी रचना; शाळा = समाजाशी जोडणारा दुवा; परस्परावलंबन = एकमेकांवर अवलंबून.
परस्परावलंबन म्हणजे कमजोरी नव्हे; समाज एकमेकांच्या कौशल्यावर चालतो.
संस्था = मूल्ये + आधार + शिस्त; परस्परावलंबन = गरजा भागवण्यासाठी एकमेकांवर अवलंबून. आठवणीची युक्ती : ‘मू-आ-शि’ — मूल्ये, आधार, शिस्त.
फरक ओळखा
| संस्था | मुख्य काम |
|---|---|
| कुटुंब | संस्कार, प्रेम, आधार |
| शाळा | शिस्त, ज्ञान, सहकार्य |
| बँक | कर्ज आणि पैसे सुविधा |
| दवाखाना | आरोग्य सेवा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सामाजिक संस्था म्हणजे काय? दोन उदाहरणे द्या.
- 2सामाजिक संस्थांचे मुख्य काम कोणते?
- 3शाळा ही महत्त्वाची सामाजिक संस्था का आहे?
- 4शाळेत आपण कोणते गुण शिकतो?
- 5परस्परावलंबन म्हणजे काय?
- 6शेतीसाठी समाजातून कोणत्या पाच गोष्टी लागतात?
- 7समाजातील घटक कोणते?
- 8तुमचे मित्र कोणत्या कला किंवा आवडी जोपासतात, त्यांची यादी करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मूलभूत सामाजिक गरजा भागवण्यासाठी बनलेली संघटित रचना; उदा. कुटुंब, शाळा.
- 2गरजा भागवणे, चांगली मूल्ये देणे, भावनिक आधार आणि शिस्त राखणे.
- 3ती समाजानेच निर्माण केली असून व्यक्ती आणि समाजाला जोडते.
- 4शिस्त, सहकार्य, कलागुणांची जोपासना आणि सांघिक भावना.
- 5गरजा भागवण्यासाठी समाजातील लोक एकमेकांवर अवलंबून असणे.
- 6शेती, अवजारे व पशुधन, बी-बियाणे, उद्योग आणि बँक/पतसंस्था.
- 7व्यक्ती, कुटुंब, गट, संस्कृती, सामाजिक नियम व मूल्ये, सामाजिक संबंध आणि संस्था.
- 8उदा. चित्रकला, गायन, खेळ, नृत्य, वाचन.
सामाजिक आणि सांस्कृतिक विविधता
आपल्या वर्गातच वेगवेगळ्या भाषा बोलणारी आणि वेगवेगळे पदार्थ खाणारी मुले असतात. तरीही सर्व जण मिळून शाळेचे सण साजरे करतात.
भाषा, धर्म, संस्कृती, खाणे-पिणे, पोशाख, चालीरीती आणि विचार यांतील विविधता म्हणजे सामाजिक विविधता. भारतात ही विविधता मोठी आहे आणि तीच भारताची खरी ताकद आहे; यातूनच ‘विविधतेत एकता’ दिसते.
मुख्य कल्पना 1 : धर्म आणि भाषांची विविधता — भारतात हिंदू, मुस्लिम, बौद्ध, जैन, ख्रिश्चन, शीख आणि पारशी अशा अनेक धर्मांचे लोक एकोप्याने राहतात; प्रत्येकाला आपल्या श्रद्धेनुसार सण साजरे करण्याचे स्वातंत्र्य आहे. भाषा आपण घरात, शेजारी आणि शाळेत शिकतो. मराठी, हिंदी, उर्दू, गुजराती, कन्नड, तेलुगू, तमिळ, बंगाली, सिंधी या भाषा; अहिराणी, कोंकणी, वऱ्हाडी या बोली; आणि गोंडी, भिल्ल, संथाली या आदिवासी बोली भाषिक वारसा समृद्ध करतात.
मुख्य कल्पना 2 : अन्न आणि संस्कृतीची विविधता — भूगोल आणि हवामानानुसार शेतीमाल वेगळा, म्हणून रोजचे जेवणही वेगळे. दक्षिण आणि किनारी भागात भात हे मुख्य अन्न; उत्तर आणि मध्य भारतात गहू, ज्वारी, बाजरी, मका. तेल : दक्षिणेत नारळाचे, उत्तरेत मोहरीचे, पश्चिमेत शेंगदाण्याचे. पिठले-भाकरी हा महाराष्ट्राचा खास पदार्थ. इडली-डोसा आणि समोसा-पराठा आज संपूर्ण देशात आवडतात, हे ‘विविधतेत एकता’चे उदाहरण. कला, भाषा, पोशाख, परंपरा, खेळ यांच्या देवाणघेवाणीतून सामाजिक जीवन घडले.
मुख्य कल्पना 3 : विविधता : भारताची ओळख आणि ताकद — एकमेकांच्या चालीरीतींचा आदर केल्याने विशाल देश आणि प्रचंड लोकसंख्या असूनही सर्वत्र ‘भारतीयत्व’ जाणवते. एकमेकांशी संपर्कामुळे भाषा समृद्ध होतात. परस्पर सहिष्णुतेतून सामाजिक सलोखा वाढतो आणि नैसर्गिक संकटात लोक एकमेकांना मदत करतात. सर्वांना सामावून घेणारी लोकशाही व्यवस्था स्वीकारली आहे, हेच विविधतेत एकतेचे उदाहरण.
- सोपे : दक्षिण आणि किनारी भारतातील मुख्य अन्न कोणते? — भात.
- मध्यम : पश्चिम भारतात कोणते तेल वापरतात? — शेंगदाण्याचे तेल.
- परीक्षा-प्रकार : इडली-डोसा सर्वत्र आवडतो; हे कशाचे उदाहरण? — विविधतेत एकतेचे.
आकृतीत : चार रंग : भाषा, धर्म, अन्न आणि कला — सर्व मिळून एक भारत.
विविधता = भाषा, धर्म, अन्न, पोशाख, सण, परंपरा; आदर आणि सहिष्णुता = एकता.
विविधता म्हणजे फूट नव्हे; सर्वांचा आदर केल्यावर ती ताकद बनते.
विविधता + आदर = एकता. आठवणीची युक्ती : ‘वि + आ = ए’.
फरक ओळखा
| प्रकार | उदाहरण |
|---|---|
| धार्मिक विविधता | अनेक धर्मांचे लोक एकत्र |
| भाषिक विविधता | मराठी, हिंदी, तमिळ, गोंडी |
| अन्न विविधता | भात, ज्वारी, पिठले-भाकरी |
| सांस्कृतिक विविधता | सण, गाणी, परंपरा, पोशाख |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सामाजिक विविधता म्हणजे काय?
- 2भारतातील प्रमुख धर्म कोणते?
- 3भाषा आपण कोठे शिकतो?
- 4भारतातील तीन आदिवासी बोलींची नावे लिहा.
- 5जेवणातील विविधता का दिसते?
- 6‘विविधतेत एकता’ म्हणजे काय?
- 7विविधता ही भारताची ताकद कशी आहे?
- 8तुमच्या परिसरात कोणत्या भाषा बोलल्या जातात ते लिहा आणि एका सणाचे नाव सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भाषा, धर्म, संस्कृती, पोशाख, चालीरीती आणि विचार यांतील फरक.
- 2हिंदू, मुस्लिम, बौद्ध, जैन, ख्रिश्चन, शीख आणि पारशी.
- 3घरात, शेजारी आणि शाळेत.
- 4गोंडी, भिल्ल आणि संथाली.
- 5कारण भूगोल आणि हवामानानुसार शेतीमाल वेगळा असतो.
- 6भाषा, धर्म, अन्न यांत फरक असूनही सर्व जण एकत्र जोडलेले असणे.
- 7परस्पर आदरामुळे सलोखा वाढतो, भाषा समृद्ध होतात आणि संकटात मदत मिळते.
- 8उदा. मराठी, हिंदी, उर्दू; सण — मकरसंक्रांत.