सरनामा आणि राज्याचे स्वरूप
पुस्तकाच्या सुरुवातीला ‘प्रस्तावना’ असते आणि तिच्यातून पुस्तकात काय आहे ते कळते. तसाच संविधानाचा सरनामा आहे; त्यातून संविधानाची मूल्ये आणि उद्दिष्टे कळतात.
सरनामा (प्रास्ताविक) संविधानाची मूल्ये आणि उद्दिष्टे सांगतो, म्हणून त्याला संविधानाचा ‘आत्मा’ म्हणतात. त्यात भारताला ‘सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही, गणराज्य’ घोषित केले आहे. भारतीय जनतेनेच हे संविधान तयार करून स्वेच्छेने स्वीकारले आहे.
मुख्य कल्पना 1 : सरनाम्याचा उगम — १३ डिसेंबर १९४६ ला पंडित नेहरूंनी संविधान सभेत ‘उद्देश ठराव’ मांडला; त्यातूनच भारतीय संविधानाचा सरनामा (प्रास्ताविक) घडला. सरनामा म्हणजे संविधानाची ओळख, उद्दिष्टे आणि प्रस्तावना.
मुख्य कल्पना 2 : सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष — सार्वभौम : ज्या देशावर बाहेरची कोणतीही सत्ता नियंत्रण ठेवत नाही आणि जो स्वतःचे निर्णय घेण्यास पूर्ण स्वतंत्र आहे; भारताला स्वतःचे कायदे आणि परराष्ट्र धोरण ठरवण्याचा सर्वोच्च अधिकार आहे. समाजवादी : देशाची संपत्ती समाजाने मिळून निर्माण केलेली असून तिच्यावर शासनाची मालकी; आर्थिक आणि सामाजिक विषमता कमी करणे आणि संपत्ती थोड्यांच्या हातात न राहू देणे हे उद्दिष्ट. धर्मनिरपेक्ष : राज्याचा स्वतःचा कोणताही अधिकृत धर्म नाही; सर्व धर्मांना समान आदर आणि प्रत्येक नागरिकाला आपल्या श्रद्धेनुसार धर्म पाळण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य.
मुख्य कल्पना 3 : लोकशाही आणि गणराज्य — लोकशाही : जनता हा सत्तेचा अंतिम स्रोत; ती स्वतःचे प्रतिनिधी निवडते. ‘लोकांचे, लोकांनी चालवलेले, लोकांसाठीचे शासन’. गणराज्य : देशातील कोणतेही सार्वजनिक पद — राष्ट्रपती, पंतप्रधान, मुख्यमंत्री, महापौर, सरपंच — वंशपरंपरेने मिळत नाही; ते लोकांनी थेट किंवा अप्रत्यक्षपणे ठरावीक कालावधीसाठी निवडलेल्या प्रतिनिधींकडे असते.
- सोपे : सरनाम्याला कशाचा ‘आत्मा’ म्हणतात? — संविधानाचा.
- मध्यम : सरपंचपद वंशपरंपरेने मिळत नाही; हे कोणत्या शब्दाशी जुळते? — गणराज्य.
- परीक्षा-प्रकार : देश स्वतःचे परराष्ट्र धोरण ठरवतो; हे कोणते वैशिष्ट्य? — सार्वभौमत्व.
आकृतीत : सरनाम्यातील पाच शब्द चार गटांत : सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही-गणराज्य.
सुरुवातीच्या सरनाम्यात ‘समाजवादी’ आणि ‘धर्मनिरपेक्ष’ हे शब्द नव्हते. ते १९७६ मध्ये ४२ व्या घटनादुरुस्तीने जोडले गेले. म्हणजे सरनाम्यात आजचे शब्द कसे आले हे समजल्यावर लक्षात येते की संविधान ठरावीक प्रक्रियेने बदलू शकते.
५ शब्द : सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही, गणराज्य; सरनामा = आत्मा; उगम = उद्देश ठराव, १३ डिसें. १९४६.
धर्मनिरपेक्ष म्हणजे धर्मविरोधी नाही; राज्याचा स्वतःचा धर्म नाही आणि सर्व धर्मांचा आदर.
सा-स-ध-लो-ग : सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही, गणराज्य. आठवणीची युक्ती : ‘साससधलोग’ — पाचही शब्दांची पहिली अक्षरे.
फरक ओळखा
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| सार्वभौम | स्वतःचे निर्णय घेण्यास पूर्ण स्वतंत्र |
| समाजवादी | आर्थिक-सामाजिक विषमता कमी करणे |
| धर्मनिरपेक्ष | राज्याला स्वतःचा धर्म नाही, सर्व धर्म समान |
| लोकशाही | सत्तेचा स्रोत जनता |
| गणराज्य | पदे वंशपरंपरेने नाहीत, निवडलेली |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सरनामा म्हणजे काय आणि त्याला ‘आत्मा’ का म्हणतात?
- 2सरनाम्याचा उगम कोणत्या ठरावातून झाला?
- 3भारताला कोणते पाच शब्द लावले आहेत?
- 4सार्वभौम म्हणजे काय?
- 5समाजवादी या शब्दाचे उद्दिष्ट सांगा.
- 6धर्मनिरपेक्ष राज्य म्हणजे काय?
- 7लोकशाही आणि गणराज्य यांतील फरक सांगा.
- 8सरनामा तुमच्या हस्ताक्षरात लिहा आणि दोन शब्दांचा अर्थ तुमच्या शब्दांत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1संविधानाची मूल्ये आणि उद्दिष्टे सांगणारा प्रास्ताविक भाग; तो संविधानाचा आत्मा.
- 2पं. नेहरूंनी मांडलेल्या उद्देश ठरावातून.
- 3सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही, गणराज्य.
- 4बाहेरच्या सत्तेचे नियंत्रण नसलेला आणि स्वतः निर्णय घेणारा देश.
- 5आर्थिक आणि सामाजिक विषमता कमी करणे आणि संपत्ती थोड्यांच्या हातात न राहू देणे.
- 6ज्याचा स्वतःचा कोणताही अधिकृत धर्म नसतो; सर्व धर्म समान.
- 7लोकशाही — जनता प्रतिनिधी निवडते; गणराज्य — कोणतेही पद वंशपरंपरेने नाही.
- 8उदा. धर्मनिरपेक्ष — प्रत्येकाला आपली श्रद्धा पाळण्याचे स्वातंत्र्य.
संविधानाची उद्दिष्टे
शाळेत सर्वांना समान संधी, बोलण्याचे स्वातंत्र्य, एकमेकांशी मैत्री आणि सर्वांना न्याय मिळाला तर वर्ग आनंदी राहतो. देशाच्याही अशाच चार अपेक्षा आहेत.
संविधानाने न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता ही चार मूल्ये उद्दिष्ट म्हणून स्वीकारली आहेत; ही मूल्ये भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातून आली.
मुख्य कल्पना 1 : न्याय आणि स्वातंत्र्य — न्याय : जात, धर्म, वंश, लिंग किंवा भाषेवरून भेदभाव न करता सर्वांना प्रगतीच्या समान संधी देणे; यात सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय न्याय येतो. स्वातंत्र्य : नागरिकांवर अवास्तव बंधने नसणे आणि व्यक्तिमत्त्व फुलण्यास योग्य वातावरण असणे; यात विचार, अभिव्यक्ती, संचार, संघटना, व्यवसाय, श्रद्धा आणि उपासना यांचे स्वातंत्र्य येते.
मुख्य कल्पना 2 : समता आणि बंधुता — समता : जात, धर्म, वंश, लिंग, भाषा किंवा जन्मस्थानावरून कोणालाही श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ न मानता सर्वांना समान दर्जा. बंधुता : सर्व नागरिकांमध्ये ‘आपण सर्व भारतीय एक आहोत’ ही एकात्मतेची आणि आपलेपणाची भावना; ती व्यक्तीची प्रतिष्ठा जपते आणि राष्ट्राची एकता मजबूत करते.
मुख्य कल्पना 3 : मूल्ये रोजच्या जीवनात — रांगेत थांबणे, धक्काबुक्की न करणे, ‘मुलांची कामे वेगळी आणि मुलींची कामे वेगळी’ असा भेद न करणे, शेजारी आणि ज्येष्ठांना मदत करणे — ही सर्व रोजच्या जीवनातील समता आणि बंधुतेची उदाहरणे आहेत. स्वतःचा हक्क वापरताना दुसऱ्याचा हक्क आणि आपले कर्तव्य लक्षात ठेवणे, म्हणजे हक्क आणि कर्तव्यांचा तराजू समतोल ठेवणे.
- सोपे : मुलगा-मुलगी असा भेद न करणे कोणत्या मूल्याशी जुळते? — समता.
- मध्यम : ‘आपण सर्व भारतीय एक आहोत’ ही भावना कोणती? — बंधुता.
- परीक्षा-प्रकार : बोलण्याचे स्वातंत्र्य कोणत्या मूल्यात येते? — स्वातंत्र्य.
आकृतीत : चार उद्दिष्टे : न्याय, स्वातंत्र्य, समता, बंधुता.
उद्दिष्टांचा ठराव मंजूर होण्याआधी काय घडले? ९ डिसेंबर १९४६ रोजी संविधान सभेची पहिली बैठक नवी दिल्लीत भरली आणि १३ डिसेंबरला पंडित नेहरूंनी भावी संविधानाची उद्दिष्टे सांगणारा ‘उद्दिष्टांचा ठराव’ मांडला.
उद्दिष्टांचा ठराव मंजूर होण्यानंतर काय घडले? सभेने हा ठराव २२ जानेवारी १९४७ रोजी मंजूर केला. त्यातील न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता या कल्पना सरनाम्यात आल्या; तो २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी संविधानासोबत स्वीकारला गेला.
न्या-स्वा-स-बं : न्याय, स्वातंत्र्य, समता, बंधुता; यांचा उगम स्वातंत्र्यलढ्यात.
स्वातंत्र्य म्हणजे वाटेल ते करणे नव्हे; अवास्तव बंधने नसणे आणि दुसऱ्याच्या हक्काचा आदर.
न्याय = संधी; स्वातंत्र्य = बंधने नाहीत; समता = समान दर्जा; बंधुता = एकात्मता. आठवणीची युक्ती : ‘संधी-मोकळीक-दर्जा-एकी’.
फरक ओळखा
| मूल्य | अर्थ |
|---|---|
| न्याय | सर्वांना प्रगतीच्या समान संधी |
| स्वातंत्र्य | विचार, अभिव्यक्ती, उपासना यांची मोकळीक |
| समता | कोणीही श्रेष्ठ-कनिष्ठ नाही |
| बंधुता | सर्व भारतीय एक ही भावना |
सरावासाठी प्रश्न
- 1संविधानाची चार उद्दिष्टे कोणती?
- 2न्यायाचे तीन प्रकार कोणते?
- 3स्वातंत्र्यात कोणत्या गोष्टी येतात?
- 4समता म्हणजे काय?
- 5बंधुता म्हणजे काय आणि ती का महत्त्वाची?
- 6ही मूल्ये कोठून आली?
- 7हक्क आणि कर्तव्य यांचा तराजू म्हणजे काय?
- 8‘मी सार्वजनिक बागेत खेळू शकतो’ हा हक्क; तुमचे कर्तव्य काय?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता.
- 2सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय.
- 3विचार, अभिव्यक्ती, संचार, संघटना, व्यवसाय, श्रद्धा आणि उपासनेचे स्वातंत्र्य.
- 4कोणालाही श्रेष्ठ-कनिष्ठ न मानता सर्वांना समान दर्जा.
- 5सर्व नागरिकांतील आपलेपणाची भावना; ती प्रतिष्ठा जपते आणि राष्ट्राची एकता वाढवते.
- 6भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातून.
- 7एका बाजूला हक्क आणि दुसऱ्या बाजूला कर्तव्ये, दोन्ही समतोल ठेवणे.
- 8बाग स्वच्छ ठेवणे, झाडे-फुले न तोडणे, इतरांना खेळू देणे.
भारतीय संविधानाची वैशिष्ट्ये
शाळेच्या नियमपुस्तकात सर्व नियम, हक्क, जबाबदाऱ्या आणि कामाची वाटणी असते. भारताच्या संविधानातही अशीच नऊ मुख्य वैशिष्ट्ये आहेत.
भारताचे संविधान जगातील सर्वांत मोठे लिखित संविधान आहे; त्यात नागरिकांचे मूलभूत हक्क आणि कर्तव्ये, मार्गदर्शक तत्त्वे, संघराज्य, संसदीय लोकशाही आणि सार्वत्रिक प्रौढ मताधिकार अशी वैशिष्ट्ये आहेत.
मुख्य कल्पना 1 : पहिली चार वैशिष्ट्ये — १. सर्वांत मोठे लिखित संविधान — जगातील सर्व लिखित संविधानांत भारताचे सर्वांत विस्तृत. २. अनेक देशांच्या संविधानांतील योग्य गोष्टींचा समावेश — सभेने अभ्यास करून देशाला योग्य ते घेतले. ३. ताठरता आणि लवचिकतेचा संगम — सहज बदलता येणारे संविधान ‘लवचिक’, बदलायला अत्यंत कठीण ते ‘ताठर’; भारतात दोन्हींचा मिलाफ. ४. नागरिकांचे मूलभूत हक्क — सर्व नागरिकांना हक्क; ते जपण्याची जबाबदारी न्यायमंडळाकडे.
मुख्य कल्पना 2 : पुढील पाच वैशिष्ट्ये — ५. मूलभूत कर्तव्ये — हक्कांबरोबर कर्तव्ये, जी प्रत्येकाने पाळावीत. ६. मार्गदर्शक तत्त्वे — शासनाने कारभार या तत्त्वांनुसार करावा. ७. संघराज्य — भारत हा राज्यांचा संघ; केंद्र आणि राज्य सरकारांच्या अधिकारांची विभागणी; संसद केंद्रीय विषयांवर, राज्य विधिमंडळ राज्याच्या विषयांवर कायदे करते. ८. संसदीय लोकशाही — मतदार प्रतिनिधी निवडतात; त्यांतून पंतप्रधान निवडला जातो आणि तो आपले मंत्रिमंडळ ठरवतो. ९. सार्वत्रिक प्रौढ मताधिकार — १८ वर्षे पूर्ण झालेल्या प्रत्येक भारतीय नागरिकाला मतदानाचा हक्क.
मुख्य कल्पना 3 : संविधान सभेतील महाराष्ट्रातील सदस्य — संविधान सभेत महाराष्ट्रातील अनेक प्रसिद्ध व्यक्ती होत्या : डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, डॉ. पंजाबराव देशमुख, केशवराव जेधे, डॉ. दुर्गाबाई देशमुख, शंकरराव देव, नरहर गाडगीळ, बाळासाहेब खर्डेकर, दादा धर्माधिकारी, ब्रिजलाल बियाणी आणि माधव (बापूजी) अणे.
- सोपे : मतदानाचे किमान वय किती? — १८ वर्षे.
- मध्यम : हक्कांचे रक्षण कोण करते? — न्यायमंडळ.
- परीक्षा-प्रकार : भारत कोणत्या प्रकारचे संघ आहे? — राज्यांचा संघ (संघराज्य).
आकृतीत : नऊ वैशिष्ट्यांचे चार गट : आकार, हक्क-कर्तव्ये, संघराज्य, संसदीय लोकशाही.
सुरुवातीला भारतात मतदानाचे वय २१ वर्षे होते. १९८८ च्या ६१ व्या घटनादुरुस्तीने ते १८ वर्षे केले आणि १९८९ पासून १८ वर्षे पूर्ण झालेल्या तरुणांना मतदान करता आले. त्यामुळे अनेक नवीन तरुण मतदार लोकशाहीत सहभागी झाले.
९ वैशिष्ट्ये; मतदानाचे वय १८; हक्क = न्यायमंडळ रक्षक; भारत = राज्यांचा संघ.
मूलभूत हक्कांबरोबर मूलभूत कर्तव्ये आहेत; केवळ हक्क नाहीत.
आकार, हक्क, कर्तव्ये, तत्त्वे, संघ, संसद, मताधिकार. आठवणीची युक्ती : ‘हक्कांना कर्तव्याची साथ, मतदानाला १८ ची वाट’.
फरक ओळखा
| वैशिष्ट्य | अर्थ |
|---|---|
| ताठर + लवचिक | काही बदल सोपे, काही कठीण |
| संघराज्य | केंद्र आणि राज्य अधिकारविभागणी |
| संसदीय लोकशाही | मतदार प्रतिनिधी निवडतात; त्यातून पंतप्रधान |
| प्रौढ मताधिकार | १८ वर्षांवरील सर्वांना मतदान |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारतीय संविधान जगात कशासाठी प्रसिद्ध आहे?
- 2ताठर आणि लवचिक संविधान म्हणजे काय?
- 3मूलभूत हक्कांचे रक्षण कोणाकडे?
- 4मार्गदर्शक तत्त्वे म्हणजे काय?
- 5संघराज्य म्हणजे काय?
- 6संसदीय लोकशाहीत पंतप्रधान कसे निवडले जातात?
- 7सार्वत्रिक प्रौढ मताधिकार म्हणजे काय?
- 8तुमच्या ‘स्वप्नातील भारत’ दहा वर्षांनी कसा असेल ते पाच ओळींत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जगातील सर्वांत मोठे लिखित संविधान म्हणून.
- 2सहज बदलता येते ते लवचिक; बदलायला अत्यंत कठीण ते ताठर.
- 3न्यायमंडळाकडे.
- 4शासनाने कारभार ज्या तत्त्वांनुसार करायचा ती तत्त्वे.
- 5केंद्र आणि राज्य सरकारांमध्ये अधिकारांची विभागणी असलेली व्यवस्था.
- 6निवडलेल्या प्रतिनिधींतून पंतप्रधान निवडला जातो.
- 7१८ वर्षे पूर्ण झालेल्या प्रत्येक नागरिकाला मतदानाचा हक्क.
- 8उदा. स्वच्छ शहरे, सर्वांसाठी शिक्षण, समान संधी, पर्यावरणाची काळजी, शांतता.