धडा ४: स्थानिक स्वराज्य संस्था (ग्रामीण)

१८८२ मध्ये व्हॉइसरॉय लॉर्ड रिपनने स्थानिक स्वराज्याचा ठराव मांडला; स्थानिक संस्थांत निवडलेले सदस्य असावेत अशी दिशा त्यात होती, म्हणून त्याला ‘भारतातील स्थानिक स्वराज्याचा जनक’ म्हणतात. स्वतंत्र भारतात पंडित नेहरूंनी राजस्थानातील नागौर येथे २ ऑक्टोबर १९५९ रोजी, महात्मा गांधींच्या जयंतीदिनी, पंचायत राज सुरू केले. म्हणजे गावाच्या कारभाराचा हा विचार शंभर वर्षांपेक्षा जास्त जुना आहे.

अहिल्यानगर जिल्ह्यातील हिवरे बाजार हे छोटे गाव सततच्या दुष्काळाने आणि कमी शेती-उत्पन्नाने त्रस्त होते. गावाने पावसाचे पाणी साठवण्याचे आणि पाणलोट संवर्धनाचे उपक्रम केले आणि भरपूर वृक्षारोपण केले; त्यामुळे भूजलपातळी वाढली. गावकऱ्यांच्या सहकार्याने काही वर्षांत गाव हिरवेगार आणि समृद्ध झाले. हिवरे बाजार ‘आदर्श ग्रामपंचायत’ ठरले आणि तेव्हाचे सरपंच पोपटराव पवार यांना २०२० मध्ये भारत सरकारचा ‘पद्मश्री’ पुरस्कार मिळाला. (ही माहिती पाठ्यपुस्तकातील आहे.)