नगरपंचायत आणि नगरपरिषद
गाव हळूहळू मोठे होते, तेथे दुकाने, शाळा आणि वाहने वाढतात आणि कचरा, पाणी, रस्ते यांचे प्रश्न मोठे होतात. अशा वाढत्या शहरांसाठी वेगळ्या संस्था आहेत.
शहरी भागातील स्थानिक शासन संस्था म्हणजे नगरपंचायत, नगरपरिषद, महानगरपालिका आणि कटक मंडळ. ग्रामीण वस्ती शहरीकरणाकडे जाऊ लागली की राज्य शासन तेथे नगरपंचायत स्थापन करते.
मुख्य कल्पना 1 : नगरपंचायत — ११,००० पेक्षा जास्त आणि २५,००० पेक्षा कमी लोकसंख्येच्या भागात नगरपंचायत. प्रमुख ‘अध्यक्ष’; त्याला जनता थेट निवडते; कार्यकाल ५ वर्षे. सदस्य १७; प्रौढ मताधिकार आणि गुप्त मतदानाने प्रभागांतून निवडले जातात; काही जागा महिला आणि दुर्बल घटकांसाठी राखीव. उपाध्यक्ष सदस्यांमधून निवडला जातो; तो अध्यक्षाच्या अनुपस्थितीत कामकाज पाहतो. प्रशासकीय प्रमुख ‘कार्यकारी अधिकारी’ (शासन नेमते). महाराष्ट्रात १४६ नगरपंचायती; सर्वाधिक नागपूर विभागात. नगरपंचायत करांतून उत्पन्न मिळवते आणि शासनाचे अनुदानही घेते.
मुख्य कल्पना 2 : नगरपरिषद — २५,००० पेक्षा जास्त लोकसंख्येच्या शहरात नगरपरिषद; लोकसंख्येनुसार ‘अ’, ‘ब’, ‘क’ वर्ग. सदस्य किमान १७ आणि कमाल ३८, त्यांना ‘नगरसेवक’ म्हणतात; कार्यकाल ५ वर्षे. प्रमुख ‘नगराध्यक्ष’ — थेट जनतेकडून निवड, शहराचा ‘प्रथम नागरिक’; सभांचे अध्यक्षस्थान आणि आर्थिक कारभारावर देखरेख. उपनगराध्यक्ष नगरसेवकांमधून निवडला जातो. प्रशासकीय प्रमुख मुख्याधिकारी — राज्य शासन नेमते आणि तो राज्य लोकसेवा आयोगाच्या परीक्षेतून निवडला जातो. महाराष्ट्रात २४८ नगरपरिषदा (सर्वाधिक पुणे विभागात, ५०).
मुख्य कल्पना 3 : कामे आणि उत्पन्न — आवश्यक कामे : आरोग्य (स्वच्छता, सार्वजनिक रुग्णालये, साथीच्या रोगांचे नियंत्रण, कचरा व्यवस्थापन, सांडपाणी, शुद्ध पाणी, जनजागृती) आणि शिक्षण (प्राथमिक शिक्षण, नव्या शाळा, व्यावसायिक प्रशिक्षण). तसेच रस्ते आणि पथदिवे, जन्म-मृत्यूच्या नोंदी, कर वसुली, स्मशानभूमी. ऐच्छिक कामे : उद्याने, व्यायामशाळा, धर्मशाळा, क्रीडांगणे, गरिबांसाठी घरे, रोजगारनिर्मिती. उत्पन्न : जमीन-इमारती, आयात माल, व्यवसाय, घरे, नाट्यगृहे-चित्रपटगृहे, पाणीपुरवठा यांवरील कर आणि राज्य शासनाचे अनुदान.
- सोपे : २०,००० लोकसंख्येच्या शहरात कोणती संस्था? — नगरपंचायत (११,००० ते २५,०००).
- मध्यम : ६०,००० लोकसंख्येच्या शहरात कोणती संस्था? — नगरपरिषद (२५,००० पेक्षा जास्त).
- परीक्षा-प्रकार : नगरपरिषदेचा प्रशासकीय प्रमुख कोण? — मुख्याधिकारी.
आकृतीत : नगरपरिषद : नगराध्यक्ष, नगरसेवक, मुख्याधिकारी आणि समित्या.
नगरपंचायत = ११–२५ हजार, १७ सदस्य; नगरपरिषद = २५ हजार+, १७–३८ सदस्य; प्रमुख थेट निवड; अधिकारी — कार्यकारी / मुख्याधिकारी.
नगराध्यक्षाला जनता थेट निवडते; पण महापौर नगरसेवकांमधून निवडला जातो.
११–२५ हजार = नगरपंचायत; २५ हजार+ = नगरपरिषद. आठवणीची युक्ती : ‘अकरा ते पंचवीस — पंचायत; पंचवीसपुढे — परिषद’.
फरक ओळखा
| मुद्दा | नगरपंचायत | नगरपरिषद |
|---|---|---|
| लोकसंख्या | ११,००० ते २५,००० | २५,००० पेक्षा जास्त |
| सदस्य | १७ | १७ ते ३८ |
| प्रमुख | अध्यक्ष | नगराध्यक्ष |
| अधिकारी | कार्यकारी अधिकारी | मुख्याधिकारी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्था कोणत्या?
- 2नगरपंचायत कोणत्या भागात स्थापन होते?
- 3नगरपंचायतीची रचना सांगा.
- 4नगरपरिषद कोठे असते आणि तिच्या वर्गवारी किती?
- 5नगराध्यक्ष कोण असतो?
- 6मुख्याधिकाऱ्याचे काम काय?
- 7नगरपरिषदेची आवश्यक आणि ऐच्छिक कामे लिहा.
- 8तुमच्या शहराला ‘स्वच्छ आणि स्मार्ट’ बनवण्यासाठी चार घोषवाक्ये लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1नगरपंचायत, नगरपरिषद, महानगरपालिका आणि कटक मंडळ.
- 2११,००० पेक्षा जास्त आणि २५,००० पेक्षा कमी लोकसंख्येच्या भागात.
- 3अध्यक्ष (थेट निवड), उपाध्यक्ष, १७ सदस्य आणि कार्यकारी अधिकारी.
- 4२५,००० पेक्षा जास्त लोकसंख्येच्या शहरात; अ, ब, क तीन वर्ग.
- 5परिषदेचा प्रमुख, थेट जनतेकडून निवडलेला ‘प्रथम नागरिक’.
- 6परिषदेच्या प्रशासकीय कामाची जबाबदारी घेणे.
- 7आवश्यक — आरोग्य, शिक्षण, रस्ते, नोंदी; ऐच्छिक — उद्याने, क्रीडांगणे, गरिबांसाठी घरे.
- 8उदा. ‘शहर आपले घर, स्वच्छ राखणे आपले कर्तव्य’.
महानगरपालिका
मोठ्या शहरात लाखो लोक राहतात; पाणी, वाहतूक, रुग्णालये, शाळा आणि अग्निशमन सर्व मोठ्या प्रमाणात लागते. त्यासाठी मोठी स्थानिक संस्था लागते — महानगरपालिका.
३,००,००० पेक्षा जास्त लोकसंख्या आणि वर्षाला किमान २ कोटी रुपये उत्पन्न असलेल्या शहरात महाराष्ट्र शासन महानगरपालिका स्थापन करते. महाराष्ट्रात सर्वांत आधी मुंबईला महानगरपालिका मिळाली; सध्या २९ महानगरपालिका आहेत.
मुख्य कल्पना 1 : रचना — सदस्य संख्या शहराच्या लोकसंख्येनुसार; राज्य निवडणूक आयोग निश्चित करतो. किमान ६५; बृहन्मुंबई महानगरपालिकेत सर्वाधिक २२७. प्रभागातून निवडलेल्या सदस्याला ‘नगरसेवक’ (कॉर्पोरेटर) म्हणतात; कार्यकाल ५ वर्षे. सध्या महाराष्ट्रात ‘चार-सदस्यीय प्रभाग’ पद्धत; एक-सदस्यीय प्रभाग फक्त बृहन्मुंबईत. महानगरपालिका मुदतीपूर्वी विसर्जित झाली किंवा मुदत संपली तर पुढील सहा महिन्यांत निवडणूक घेणे बंधनकारक. राज्य शासन मुदतीआधी महानगरपालिका विसर्जित करू शकते.
मुख्य कल्पना 2 : महापौर आणि आयुक्त — अध्यक्षाला ‘महापौर’ आणि उपाध्यक्षाला ‘उपमहापौर’ म्हणतात; महापौर शहराचा ‘प्रथम नागरिक’; दोघांचा कार्यकाल अडीच वर्षे. ते मुदतीआधी राजीनामा देऊ शकतात. महापालिका आयुक्त हा प्रशासकीय प्रमुख; संपूर्ण प्रशासन त्याच्या मार्गदर्शनाखाली चालते. तो IAS अधिकारी असून राज्य शासन त्याची नेमणूक करते. त्याला अतिरिक्त/उपायुक्त आणि विभागप्रमुख (शहर अभियंता, आरोग्य अधिकारी, मुख्य लेखा व वित्त अधिकारी, शिक्षणाधिकारी, मुख्य अग्निशमन अधिकारी) मदत करतात.
मुख्य कल्पना 3 : कामे, समित्या आणि उत्पन्न — आवश्यक कामे : पाणीपुरवठा आणि सांडपाणी; वीज, रस्ते बांधणी-दुरुस्ती, स्वच्छता, रुग्णालये; स्मशानभूमी आणि जन्म-मृत्यू नोंदी; आरोग्य आणि प्राथमिक शिक्षण; साथीचे रोग नियंत्रण; वाहतूक आणि सार्वजनिक परिवहन; धोकादायक इमारतींपासून संरक्षण. ऐच्छिक कामे : उद्याने, ग्रंथालये, नाट्यगृहे, क्रीडांगणे, संग्रहालये, वृक्षारोपण, जत्रा-प्रदर्शने. कामकाज समित्यांतून चालते; स्थायी समिती सर्वांत महत्त्वाची. उत्पन्न : थेट कर (मालमत्ता कर, वाहन कर, चित्रपट-जाहिरात कर, पाणीपट्टी), अप्रत्यक्ष उत्पन्न (इतर कर, शासनाचे अनुदान) आणि शासनाच्या संमतीने कर्ज.
- सोपे : महापौराचा कार्यकाल किती? — अडीच वर्षे.
- मध्यम : बृहन्मुंबईत किती सदस्य? — २२७.
- परीक्षा-प्रकार : मुदत संपल्यावर निवडणूक किती काळात? — सहा महिन्यांत.
आकृतीत : महानगरपालिका : महापौर, नगरसेवक, आयुक्त आणि स्थायी समिती.
मुंबईच्या नागरी कारभाराची कहाणी जुनी आहे. १८७२ च्या कायद्याने ६४ सदस्यांची नियमित महानगरपालिका स्थापन झाली; त्यात फक्त कर भरणाऱ्यांना मतदानाचा हक्क होता आणि सर फिरोजशाह मेहता यांचा त्या कायद्याच्या मसुद्यात मोठा वाटा होता. तिची पहिली सभा ४ सप्टेंबर १८७३ ला झाली. पुढे १८८८ च्या कायद्याने तिची आजची रचना ठरवली आणि १९४८ मध्ये प्रथमच प्रौढ मताधिकारावर निवडणूक झाली. म्हणजे मतदानाचा हक्क हळूहळू सर्वांना मिळाला.
महानगरपालिका : ३ लाख+ लोकसंख्या, ₹२ कोटी उत्पन्न; २९ संस्था; किमान ६५ सदस्य, मुंबई २२७; महापौर अडीच वर्षे; आयुक्त IAS.
महापौर जनता थेट निवडत नाही, नगरसेवकांतून निवडला जातो; आयुक्त शासन नेमते, निवडून येत नाही.
निवडलेले = महापौर, नगरसेवक; नेमलेले = आयुक्त. आठवणीची युक्ती : ‘निवडलेले राजकारणी, नेमलेले अधिकारी’.
फरक ओळखा
| पद | कसे मिळते | काम |
|---|---|---|
| महापौर | नगरसेवकांतून निवड | सभांचे अध्यक्षस्थान, प्रथम नागरिक |
| नगरसेवक | प्रभागातून जनतेकडून निवड | प्रभागाचे प्रश्न मांडणे |
| आयुक्त | राज्य शासन नेमते (IAS) | प्रशासनाचा प्रमुख |
सरावासाठी प्रश्न
- 1महानगरपालिका कोठे स्थापन होते?
- 2महाराष्ट्रात किती महानगरपालिका आहेत आणि पहिली कोठे?
- 3नगरसेवक कसे निवडले जातात?
- 4महापौर आणि उपमहापौर यांचे काम काय?
- 5आयुक्त कोण असतो आणि कोण नेमतो?
- 6महानगरपालिकेची चार आवश्यक कामे सांगा.
- 7महानगरपालिकेचे उत्पन्नाचे स्रोत सांगा.
- 8तुमच्या शहरातील उद्यानात कोणत्या नव्या सोयी हव्यात ते लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1३,००,००० पेक्षा जास्त लोकसंख्या आणि किमान २ कोटी वार्षिक उत्पन्न असलेल्या शहरात.
- 2२९; पहिली मुंबईत.
- 3प्रौढ मताधिकार आणि गुप्त मतदानाने प्रभागातून, कार्यकाल ५ वर्षे.
- 4महापौर — अध्यक्ष आणि प्रथम नागरिक; उपमहापौर — त्याच्या अनुपस्थितीत काम पाहतो.
- 5प्रशासकीय प्रमुख IAS अधिकारी; राज्य शासन नेमते.
- 6पाणी-सांडपाणी, रस्ते, स्वच्छता आणि रुग्णालये.
- 7मालमत्ता कर, पाणीपट्टी, इतर कर, अनुदान आणि कर्ज.
- 8उदा. बसण्यासाठी बाके, पिण्याचे पाणी, खेळणी, प्रकाश व्यवस्था, कचरापेट्या.
कटक मंडळ (छावणी मंडळ)
लष्कराच्या तळाजवळ सैनिकांबरोबर सामान्य नागरिकही राहतात. त्यांच्या रोजच्या सोयींसाठी एक विशेष स्थानिक संस्था आहे — कटक मंडळ.
लष्करी छावणी आणि तेथे राहणाऱ्या नागरिकांच्या नागरी गरजा भागवण्यासाठी बनलेली शहरी प्रशासन संस्था म्हणजे कटक मंडळ (छावणी मंडळ). ती संरक्षण विभागाच्या, म्हणजे केंद्र सरकारच्या थेट अधिकाराखाली काम करते.
मुख्य कल्पना 1 : वैशिष्ट्ये — कटक मंडळे १९२४ मध्ये स्थापन झाली. ती भारत सरकारचा संरक्षण विभाग स्थापन करतो आणि त्यांचा खर्चही तोच देतो. स्थानिक संस्थांपैकी हीच संस्था केंद्र सरकारच्या थेट अधिकाराखाली चालते. भारतात एकूण ६१ कटक मंडळे आहेत, त्यांपैकी महाराष्ट्रात ७ : खडकी, पुणे कॅम्प, देहूरोड (पुणे), भिंगार (अहिल्यानगर), देवळाली (नाशिक), छत्रपती संभाजीनगर आणि कामठी (नागपूर).
मुख्य कल्पना 2 : रचना — सदस्यसंख्या मंडळानुसार वेगळी. प्रभाग लोकसंख्येनुसार पाडले जातात आणि जनतेने निवडलेले प्रतिनिधी सदस्य होतात; कार्यकाल ५ वर्षे. याशिवाय सरकारने नेमलेले लष्करी अधिकारीही सदस्य असतात. छावणीचा वरिष्ठ लष्करी अधिकारी पदसिद्ध अध्यक्ष; उपाध्यक्ष नागरी भागातील जनतेचा प्रतिनिधी. प्रशासकीय प्रमुख केंद्र शासनाने नेमलेला कार्यकारी अधिकारी. लष्करी प्रशासनाचा वरचष्मा राहावा म्हणून नेमलेले/पदसिद्ध सदस्य नेहमी निवडलेल्या सदस्यांपेक्षा एकाने जास्त असतात.
मुख्य कल्पना 3 : वर्ग आणि कामे — लोकसंख्येनुसार चार वर्ग : पहिला (५०,००० पेक्षा जास्त) — १५ सदस्य, ७ निवडलेले, ८ नेमलेले; दुसरा (१०,००० ते ५०,०००) — १५ सदस्य, ७ + ८; तिसरा (२,५०० ते १०,०००) — ९ सदस्य, ४ + ५; चौथा (२,५०० पेक्षा कमी) — ३ सदस्य, १ + २. कामे : छावणी भागातील स्थानिक प्रशासन; शिक्षण, आरोग्य, बाजार, पाणी, रस्ते; पथदिवे, उद्याने, स्वच्छता; छावणीतील मुलांसाठी शाळा; अग्निशमन, दवाखाने, लसीकरण; वृक्षारोपण; स्थानिक कर वसूल करून नागरिकांसाठी सुविधा. उत्पन्न : छावणीतील थेट कर आणि केंद्र सरकार व संरक्षण मंत्रालयाचे अनुदान.
- सोपे : कटक मंडळ कोणाच्या अधिकाराखाली? — केंद्र सरकारच्या (संरक्षण विभाग).
- मध्यम : महाराष्ट्रात किती कटक मंडळे? — ७.
- परीक्षा-प्रकार : पहिल्या वर्गात १५ सदस्यांपैकी निवडलेले ७; नेमलेले किती? — १५ − ७ = ८.
आकृतीत : कटक मंडळ : केंद्र सरकार, लष्करी अध्यक्ष, निवडलेले + नेमलेले सदस्य आणि कार्यकारी अधिकारी.
कटक मंडळ = १९२४; संरक्षण विभागाखाली; भारतात ६१, महाराष्ट्रात ७; नेमलेले सदस्य निवडलेल्यांपेक्षा एकाने जास्त.
कटक मंडळ राज्य शासनाच्या नव्हे तर केंद्र सरकारच्या अधिकाराखाली असते.
कटक मंडळ = छावणी + नागरिक + केंद्र सरकार. आठवणीची युक्ती : ‘छावणीचे मंडळ — केंद्राचे बंधन’.
फरक ओळखा
| वर्ग | लोकसंख्या | सदस्य (निवडलेले + नेमलेले) |
|---|---|---|
| पहिला | ५०,००० पेक्षा जास्त | १५ (७ + ८) |
| दुसरा | १०,००० – ५०,००० | १५ (७ + ८) |
| तिसरा | २,५०० – १०,००० | ९ (४ + ५) |
| चौथा | २,५०० पेक्षा कमी | ३ (१ + २) |
सरावासाठी प्रश्न
- 1कटक मंडळ म्हणजे काय?
- 2कटक मंडळ कोण स्थापन करते आणि खर्च कोण देते?
- 3महाराष्ट्रातील कोणत्याही चार कटक मंडळांची नावे लिहा.
- 4कटक मंडळाचा अध्यक्ष आणि उपाध्यक्ष कोण असतात?
- 5नेमलेले सदस्य निवडलेल्यांपेक्षा एकाने जास्त का असतात?
- 6कटक मंडळाची कामे सांगा.
- 7कटक मंडळाचे उत्पन्न कोठून येते?
- 8नगरपरिषद, महानगरपालिका आणि कटक मंडळ यांतील प्रमुख आणि प्रशासकीय अधिकारी सारणीत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लष्करी छावणी आणि तेथील नागरिकांच्या गरजा भागवणारी शहरी प्रशासन संस्था.
- 2भारत सरकारचा संरक्षण विभाग स्थापन करतो आणि आर्थिक मदत देतो.
- 3खडकी, पुणे कॅम्प, देहूरोड, देवळाली (किंवा भिंगार, कामठी).
- 4अध्यक्ष — छावणीचा वरिष्ठ लष्करी अधिकारी; उपाध्यक्ष — नागरी भागातील जनतेचा प्रतिनिधी.
- 5लष्करी प्रशासनाचा वरचष्मा राहावा म्हणून.
- 6स्थानिक प्रशासन, शिक्षण, आरोग्य, बाजार, पाणी, रस्ते, पथदिवे, उद्याने, स्वच्छता आणि अग्निशमन.
- 7छावणीतील थेट कर आणि केंद्र सरकार व संरक्षण मंत्रालयाचे अनुदान.
- 8नगरपरिषद — नगराध्यक्ष, मुख्याधिकारी; महानगरपालिका — महापौर, आयुक्त; कटक मंडळ — अध्यक्ष (लष्करी अधिकारी), कार्यकारी अधिकारी.