धडा 1: भारतीय शेतीची कथा

शेती (कृषी) म्हणजे जमीन तयार करून पिके घेणे, पशुपालन करणे, फळझाडे व वनशेती करणे. मासेपालन, मधमाशीपालन आणि रेशीम किडे पाळणे ही कामे संलग्न कामे म्हणून शेतीसोबत मोजली जातात.

जुन्या स्थळांच्या उत्खननातून समजते की गंगेच्या मैदानात 9,000 वर्षांपेक्षा जास्त जुना भात सापडला आणि मेहरगढ येथे जव व बाजरी घेतली जात होती. हडप्पा लोक मुख्यतः जव आणि गहू पिकवत, काही ठिकाणी भात, आणि त्यांनी प्राणी माणसाळवले.

भारतात 15 कृषी-हवामान विभाग आहेत; कुठे, काय आणि कधी पिकवावे हे ठरवायला त्यांची मदत होते. पीक हंगाम तीन : खरीप (पावसाळा), रब्बी (हिवाळा) आणि झायद (उन्हाळा).

माती हा पृथ्वीच्या कवचाचा पातळ वरचा थर आहे. खडक फुटून (अपक्षय) आणि सडलेल्या वनस्पती-प्राणी पदार्थांमुळे ती लाखो वर्षांत तयार होते. सडलेल्या पदार्थांचा गडद भाग म्हणजे ह्यूमस; तो पोषकद्रव्ये व ओलावा धरून ठेवतो.

फक्त पावसावर चालणारी शेती म्हणजे पावसावर आधारित शेती. कालवा, तलाव किंवा विहिरीचे पाणी देणारी शेती म्हणजे सिंचित शेती. पिढ्यानपिढ्या कुटुंबे बियाणे जपत; आज अनेक शेतकरी कंपन्यांकडून बियाणे घेतात.

पारंपरिक शेती निसर्गाच्या चक्रानुसार, लहान प्रमाणात, कुटुंब आणि जनावरांच्या मदतीने केली जाते. आधुनिक शेती यंत्रे, रासायनिक खते आणि जास्त उत्पादन देणारी बियाणे वापरते. 1960–70 च्या दशकातील हरितक्रांती हा मोठा वळणबिंदू होता.