उत्पादनाचे घटक: जमीन आणि श्रम
शाळेची बॅग बनवायला कारखान्याला कापड आणि पाणी, शिवणारे कामगार, यंत्रे, कारखाना चालवायला पैसे आणि योजना आखणारा माणूस लागतो. या सर्व साधनांना अर्थशास्त्रात उत्पादनाचे घटक म्हणतात.
उत्पादनाचे घटक म्हणजे वस्तू आणि सेवा तयार करण्यासाठी वापरली जाणारी साधने. ते चार प्रकारचे आहेत: जमीन, श्रम, भांडवल आणि उद्योजकता. तंत्रज्ञान हे सुलभकर्ता आहे, जे तेवढ्याच किंवा कमी साधनांत जास्त उत्पादन करण्यास मदत करते. व्यवसाय किंवा उद्योग (Enterprise) म्हणजे वस्तू तयार करणारी किंवा विकणारी किंवा सेवा देणारी कंपनी, दुकान किंवा कारखाना.
मुख्य कल्पना 1 : जमीन (नैसर्गिक संसाधने) — अर्थशास्त्रात जमीन म्हणजे फक्त भूभाग नव्हे. त्यात माती, जंगले, पाणी, हवा, सूर्यप्रकाश, खनिजे, तेल आणि नैसर्गिक वायू येतात. व्यवसाय जमीन विकत घेतात किंवा काही काळासाठी भाडे देऊन वापरतात. ‘पॉझ पॉइंट’ नावाचे छोटे उपाहारगृह चालवणाऱ्या रत्नाला जागा निवडावी लागली आणि भाडे द्यावे लागले. स्थानिक दुकानांच्या पाहणीत धान्य, ताजी फळे-भाज्या, गॅस, पाणी आणि वीज यांसारखी साधने नैसर्गिक संसाधनांशी जोडलेली दिसतात.
- सोपे : शेतकरी गहू पिकवायला माती, पाणी आणि सूर्यप्रकाश वापरतो: हे सर्व जमीन आहे.
- मध्यम : उपाहारगृह आपल्या जागेचे भाडे देते.
- परीक्षा-प्रकार : खाण कंपनी पृथ्वीतील खनिजे आणि तेल वापरते.
आकृतीत : तंत्रज्ञान चारही घटकांना जास्त उत्पादन करण्यास मदत करते.
मुख्य कल्पना 2 : श्रम (मानवी संसाधने) — श्रम म्हणजे उत्पादनात वापरले जाणारे शारीरिक आणि मानसिक प्रयत्न. सुतार, शेतकरी, बांधकाम कामगार, शिक्षक आणि डॉक्टर वेगवेगळ्या प्रमाणात ताकद, ज्ञान आणि कौशल्य वापरतात. कौशल्य म्हणजे सराव आणि प्रशिक्षणाने एखादे काम चांगले करता येण्याची क्षमता. माणसे ज्ञान, कौशल्य आणि निर्णयक्षमता वापरून वस्तू आणि सेवा निर्माण करतात: पोलीस कायदा-सुव्यवस्था राखतात, शास्त्रज्ञ नवे तंत्रज्ञान शोधतात आणि आचारी नव्या पाककृती बनवतो. श्रम म्हणजे प्रयत्न, तर मानवी भांडवल म्हणजे ते काम चांगले करण्यासाठी लागणारे विशेष कौशल्य, ज्ञान आणि प्रावीण्य.
घटक : जमीन, श्रम, भांडवल, उद्योजकता. तंत्रज्ञान हा सुलभकर्ता.
जमीन म्हणजे फक्त भूभाग असे समजणे. पाणी, जंगले, खनिजे आणि सूर्यप्रकाशही जमीन आहे.
आठवणीची युक्ती : ज-श्र-भां-उ, ‘जरा श्रम भांडवल उभारा’: जमीन, श्रम, भांडवल, उद्योजकता.
फरक ओळखा
| घटक | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| जमीन | नैसर्गिक संसाधने | माती, पाणी, खनिजे |
| श्रम | शारीरिक व मानसिक प्रयत्न | शेतकरी, शिक्षक, डॉक्टर |
| भांडवल | पैसा व मानवनिर्मित मालमत्ता | यंत्रे, दुकान |
| उद्योजकता | व्यवसाय सुरू करणे व चालवणे | रत्नाचे उपाहारगृह |
सरावासाठी प्रश्न
- 1उत्पादनाचे घटक म्हणजे काय?
- 2उत्पादनाचे चार घटक कोणते?
- 3अर्थशास्त्रात ‘जमीन’ मध्ये काय येते?
- 4व्यवसाय किंवा उद्योग (Enterprise) म्हणजे काय?
- 5कौशल्य म्हणजे काय?
- 6श्रम आणि मानवी भांडवल यांत काय फरक आहे?
- 7कारण आणि परिणाम : व्यवसाय जमिनीचे भाडे का देतात?
- 8कारण आणि परिणाम : सुतार आणि डॉक्टर यांच्या कामांना वेगवेगळी कौशल्ये का लागतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वस्तू आणि सेवा तयार करण्यासाठी वापरली जाणारी साधने.
- 2जमीन, श्रम, भांडवल आणि उद्योजकता.
- 3माती, जंगले, पाणी, हवा, सूर्यप्रकाश, खनिजे, तेल आणि नैसर्गिक वायू.
- 4वस्तू तयार करणारी किंवा विकणारी किंवा सेवा देणारी कंपनी, दुकान किंवा कारखाना.
- 5सराव आणि प्रशिक्षणाने एखादे काम चांगले करण्याची क्षमता.
- 6श्रम म्हणजे केलेला प्रयत्न; मानवी भांडवल म्हणजे तो प्रयत्न कार्यक्षम करणारे कौशल्य व ज्ञान.
- 7कारण ते दुसऱ्याच्या मालकीची जमीन काही काळ वापरतात, म्हणून भाडे देतात.
- 8वेगवेगळ्या कामांना ताकद, ज्ञान आणि प्रशिक्षण वेगवेगळ्या प्रमाणात लागते.
मानवी भांडवल आणि त्याचे सुलभकर्ते
दोन कामगारांना सारखी अवजारे मिळतात. एक शिकलेला, प्रशिक्षित, निरोगी आणि एकाग्र आहे; दुसरा नाही. पहिला जास्त आणि चांगले काम करेल. ही अतिरिक्त गुणवत्ता म्हणजे मानवी भांडवल.
मानवी भांडवल म्हणजे लोकांचे ज्ञान, कौशल्य, अनुभव आणि क्षमता, जे त्यांना काम करण्यास आणि आर्थिक मूल्य निर्माण करण्यास मदत करतात. ते श्रमाची गुणवत्ता आणि कार्यक्षमता असते, फक्त प्रयत्न नव्हे. उत्पादकता म्हणजे ठरावीक वेळेत जास्त काम करण्याची क्षमता.
मुख्य कल्पना 1 : शिक्षण, प्रशिक्षण, आरोग्य आणि संस्कृती — शिक्षण मूलभूत साक्षरतेपासून तज्ज्ञतेपर्यंत ज्ञान देते. प्रशिक्षण म्हणजे कामासाठी लागणारी कौशल्ये शिकणे; उदा. स्थापत्य अभियांत्रिकीचा विद्यार्थी वर्गात रचना आणि साहित्य शिकतो, मग बांधकामाच्या ठिकाणी सुरक्षितता आणि प्रत्यक्ष काम शिकतो. आरोग्य महत्त्वाचे आहे, कारण निरोगी मूल शाळेत नियमित जाते आणि चांगले शिकते, तर निरोगी कामगार कमी वेळात जास्त काम करतो आणि गैरहजर कमी राहतो. रुग्णालये, आरोग्य केंद्रे, डॉक्टर, औषधालये आणि प्रयोगशाळा मानवी भांडवल घडवतात. सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रभावही महत्त्वाचे: जपानची कायझेन (सतत सुधारणा) कल्पना आणि जर्मनीची वक्तशीरपणा, बारकावे व गुणवत्तेची मूल्ये यांमुळे त्या देशांनी प्रगती केली.
- सोपे : प्रशिक्षित सुतार अप्रशिक्षित सुतारापेक्षा चांगली आणि जलद खुर्ची बनवतो.
- मध्यम : निरोगी कामगार कमी दिवस गैरहजर राहतो.
- परीक्षा-प्रकार : कायझेन म्हणजे सतत सुधारणा.
आकृतीत : चार सुलभकर्ते श्रमाची गुणवत्ता वाढवतात.
मुख्य कल्पना 2 : आव्हाने, लोकसंख्येचा लाभांश आणि प्राचीन कौशल्ये — पाठात दिलेल्या जागतिक बँकेच्या अंदाजानुसार भारतात २०२३ मध्ये प्रौढ साक्षरता दर पुरुषांसाठी ८५ टक्के आणि महिलांसाठी ७० टक्के होता. प्रौढ साक्षरता दर म्हणजे १५ वर्षे आणि अधिक वयाच्या ज्यांना समजून वाचता-लिहिता येते अशा लोकांची टक्केवारी. शाळा सोडलेल्या मुलाचे शिक्षणाचे वर्ष वाया जातात आणि कुशल कामगार न मिळाल्यास व्यवसायांना अडचणी येतात. भारतीय आर्थिक पाहणी २०२४ नुसार ६५ टक्के भारतीय ३५ वर्षांखालील आहेत. ही तरुण लोकसंख्या लोकसंख्येचा लाभांश (म्हणजे अनेक तरुण व काम करणारे लोक असल्याचा देशाला होणारा फायदा) देऊ शकते, पण त्यासाठी त्यांना दर्जेदार शिक्षण, आरोग्य आणि प्रशिक्षण मिळायला हवे. भारताचा प्राचीन कौशल्य वारसाही आहे: काम हे अर्पण मानले जाई, अवजारांची पूजा होई (विश्वकर्मा पूजा किंवा आयुध पूजा) आणि शिल्पशास्त्रांत रचनेचे सविस्तर नियम होते. सुमारे २००० वर्षांपूर्वी भारतीयांनी खिळ्यांऐवजी दोरीने फळ्या शिवून जहाजे बनवली; १६ व्या शतकात युरोपीय आल्यानंतर ही कला घटली आणि आता ती लहान मासेमारी नौकांसाठी वापरली जाते.
मानवी भांडवल = कौशल्य + ज्ञान + आरोग्य. सुलभकर्ते : शिक्षण, प्रशिक्षण, आरोग्य, संस्कृती.
फक्त तरुण लोक असले की लाभ मिळतो असे समजणे. लोकसंख्येच्या लाभांशासाठी शिक्षण, आरोग्य आणि कौशल्ये लागतात.
आठवणीची युक्ती : शि-प्र-आ-सं: शिक्षण, प्रशिक्षण, आरोग्य, संस्कृती.
फरक ओळखा
| सुलभकर्ता | कसा मदत करतो | उदाहरण |
|---|---|---|
| शिक्षण | ज्ञान आणि साक्षरता | शाळेतील शिक्षण |
| प्रशिक्षण | कामाची कौशल्ये | बांधकामावर अभियंता |
| आरोग्य | सक्षम शरीर व मन | आरोग्य केंद्रे |
| संस्कृती | कामाची मूल्ये | जपानमधील कायझेन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मानवी भांडवल म्हणजे काय?
- 2उत्पादकता म्हणजे काय?
- 3कायझेन म्हणजे काय?
- 4प्रौढ साक्षरता दर म्हणजे काय?
- 5लोकसंख्येचा लाभांश म्हणजे काय?
- 6मानवी भांडवलाचे कोणतेही दोन सुलभकर्ते सांगा.
- 7कारण आणि परिणाम : चांगल्या आरोग्याने उत्पादकता का वाढते?
- 8कारण आणि परिणाम : शिवलेल्या जहाजांची कला का घटली?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लोकांचे ज्ञान, कौशल्य, अनुभव आणि क्षमता जे काम करण्यास आणि मूल्य निर्माण करण्यास मदत करतात.
- 2ठरावीक वेळेत जास्त काम करण्याची क्षमता.
- 3सतत सुधारणा.
- 4१५ वर्षे आणि अधिक वयाच्या ज्यांना समजून वाचता-लिहिता येते अशा लोकांची टक्केवारी.
- 5अनेक तरुण आणि काम करणारे लोक असल्याने देशाला होणारा फायदा.
- 6शिक्षण, प्रशिक्षण, आरोग्य, सामाजिक-सांस्कृतिक प्रभाव यांपैकी कोणतेही दोन.
- 7निरोगी कामगार आपले सर्वोत्तम देतात, कमी वेळात जास्त काम करतात आणि कामावर गैरहजर राहत नाहीत.
- 8१६ व्या शतकात युरोपीय हिंदी महासागरात आल्यामुळे.
भांडवल
चहाच्या टपरीवाल्याला शेगडी, किटली, गाडा आणि सुरुवातीला थोडे पैसे लागतात. ही साधने आणि पैसा मिळून चहा तयार होतो. यालाच भांडवल म्हणतात.
अर्थशास्त्रात भांडवल म्हणजे वस्तू आणि सेवा तयार करण्यासाठी वापरली जाणारी कोणतीही मालमत्ता, भौतिक किंवा आर्थिक. म्हणजे पैसा आणि यंत्रे, अवजारे, उपकरणे, वाहने, दुकाने, कारखाने व कार्यालयीन इमारती यांसारखी मानवनिर्मित साधने.
मुख्य कल्पना 1 : भांडवलाचे प्रकार आणि ते कुठून येते — भौतिक भांडवलात यंत्रे, हातगाड्या, संगणक, दुकाने आणि कारखाने यांसारख्या टिकाऊ मालमत्ता येतात. आर्थिक भांडवल म्हणजे व्यवसाय सुरू करायला आणि चालवायला लागणारा पैसा. उद्योजक सहसा स्वतःची बचत आणि कुटुंब व मित्रांची मदत घेऊन सुरुवात करतात, रत्नानेही तसेच केले. ते पुरले नाही तर बँकेकडून कर्ज घेतात आणि कर्जाच्या काही भागासोबत व्याज देतात. व्याज म्हणजे कर्ज घेणाऱ्याने कर्ज देणाऱ्याला काही काळ पैसे वापरल्याबद्दल दिलेली रक्कम. मोठ्या कंपन्या शेअर बाजारातून जनतेकडून पैसे उभे करतात; तिथे शेअर्स विकत घेतले आणि विकले जातात.
- सोपे : रत्नाने उपाहारगृहासाठी फर्निचर आणि स्वयंपाकाची उपकरणे घेतली.
- मध्यम : कमी पडलेल्या रकमेसाठी तिने बँकेचे कर्ज घेतले आणि व्याज दिले.
- परीक्षा-प्रकार : मोठी कंपनी पैसे उभे करण्यासाठी शेअर विकते.
आकृतीत : लहान आणि मोठे व्यवसाय वेगवेगळ्या प्रकारे भांडवल उभे करतात.
मुख्य कल्पना 2 : व्याज आणि लाभांश — लाभांश (Dividend) म्हणजे कंपनीने आपल्या नफ्यातून भागधारकांना नियमितपणे दिलेली रक्कम. शेअर्स घेणाऱ्यांना नफ्यात वाटा मिळतो, आणि कंपनीला कर्ज न घेता विस्तारासाठी निधी मिळतो. शेअर बाजार नेमका कसा चालतो हे पुढच्या वर्गांत शिकवले जाते. उत्पादन आणि सेवा क्षेत्र दोन्हींना भांडवल लागते. फरक लक्षात ठेवा: व्याज कर्ज घेणारा कर्ज देणाऱ्याला देतो, तर लाभांश कंपनी भागधारकांना देते.
भांडवल = पैसा + मानवनिर्मित मालमत्ता. कर्जावर व्याज; शेअर्सवर लाभांश.
भांडवल म्हणजे फक्त पैसा असे समजणे. यंत्रे, अवजारे आणि इमारतीही भांडवल आहे.
आठवणीची युक्ती : व्या-ला: ‘व्याज कर्जदात्याला, लाभांश भागधारकाला’.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| भांडवल | पैसा व मानवनिर्मित मालमत्ता | यंत्रे, हातगाड्या |
| व्याज | कर्जदार देतो कर्जदात्याला | बँक कर्ज |
| शेअर | कंपनीतील भागीदारी | शेअर बाजार |
| लाभांश | भागधारकांना दिलेला नफा | नियमित रक्कम |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अर्थशास्त्रात भांडवल म्हणजे काय?
- 2भौतिक भांडवलाची दोन उदाहरणे सांगा.
- 3व्याज म्हणजे काय?
- 4लाभांश म्हणजे काय?
- 5शेअर बाजार म्हणजे काय?
- 6रत्नाला व्यवसायासाठी सुरुवातीला पैसे कुठून मिळाले?
- 7कारण आणि परिणाम : रत्नाने बँकेचे कर्ज का घेतले?
- 8कारण आणि परिणाम : मोठ्या कंपन्या शेअर्स का विकतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वस्तू आणि सेवा तयार करण्यासाठी वापरली जाणारी कोणतीही भौतिक किंवा आर्थिक मालमत्ता.
- 2यंत्रे, अवजारे, वाहने, संगणक, दुकाने, कारखाने यांपैकी कोणतीही दोन.
- 3कर्ज घेणाऱ्याने कर्ज देणाऱ्याला काही काळ पैसे वापरल्याबद्दल दिलेली रक्कम.
- 4कंपनीने नफ्यातून भागधारकांना नियमितपणे दिलेली रक्कम.
- 5जिथे शेअर्स विकत घेतले आणि विकले जातात असा बाजार.
- 6स्वतःची बचत आणि कुटुंब व मित्रांच्या मदतीतून.
- 7तिचे स्वतःचे पैसे व्यवसाय सुरू करायला पुरले नाहीत, म्हणून कमतरता भरून काढण्यासाठी तिने कर्ज घेतले.
- 8जनतेकडून मोठी रक्कम उभी करून विस्तार करण्यासाठी, आणि नफ्याचा वाटा लाभांश म्हणून देण्यासाठी.
उद्योजकता आणि तंत्रज्ञान
एका मुलीला दिसते की शेजाऱ्यांना ताज्या भाज्या मिळत नाहीत, म्हणून ती लहान घरपोच सेवा सुरू करते. तिच्याकडे कल्पना होती, तिने जोखीम घेतली आणि गोष्टी जुळवल्या. हीच उद्योजकता.
उद्योजकता म्हणजे स्वतःचा उद्योग सुरू करणे किंवा एखादी समस्या सोडवण्यासाठी काहीतरी नवे निर्माण करणे. उद्योजक कल्पना सुचवतो, जोखीम घेतो, इतर उत्पादन घटक एकत्र आणतो आणि उद्योग यशस्वी करण्यासाठी मेहनत घेतो. स्टार्टअप म्हणजे मर्यादित साधनांनी, तंत्रज्ञान वापरून जलद वाढ साधू पाहणारा उद्योजकीय उपक्रम. तंत्रज्ञान म्हणजे वैज्ञानिक ज्ञानाचा उपयोग.
मुख्य कल्पना 1 : उद्योजक काय करतो — उद्योजक समस्या ओळखतो आणि नावीन्यपूर्ण उपायाने ती सोडवण्याचा निर्धार करतो, पैसा आणि वेळ गुंतवून जोखीम घेतो, विविध उत्पादन घटक एकत्र आणतो, व्यवसाय चालवण्याचे महत्त्वाचे निर्णय घेतो आणि नवकल्पनेने समाजाला हातभार लावतो. उद्योजक रोजगार आणि उपजीविका निर्माण करतात आणि स्वप्न प्रत्यक्षात आल्याचे खोल समाधान मिळवतात. जे.आर.डी. टाटा (जन्म १९०४) यांनी १९३२ मध्ये भारतातील पहिली विमान कंपनी टाटा एअरलाइन्स सुरू केली, जी पुढे एअर इंडिया झाली. टाटा समूह पोलाद, मोटारी, वीज आणि रसायने क्षेत्रांत वाढला. त्यांनी कामगारांची काळजी घेतली आणि व्यवसायाने समाजाला मदत करावी असे मानले. १९९२ मध्ये त्यांना भारतरत्न मिळाले.
- सोपे : रत्ना उपाहारगृह सुरू करून जागा, कर्मचारी आणि पैसा जमवते.
- मध्यम : जे.आर.डी. टाटा १९३२ मध्ये टाटा एअरलाइन्स सुरू करतात.
- परीक्षा-प्रकार : एक स्टार्टअप शेतकऱ्यांसाठी अॅप बनवतो.
आकृतीत : उद्योजक इतर घटकांना एकत्र आणतो.
मुख्य कल्पना 2 : तंत्रज्ञान : उत्पादनाचा सुलभकर्ता — प्रत्येक उत्पादन कामात काही ना काही तंत्रज्ञान वापरले जाते. नवी उदाहरणे : UPI ने पैसे देणे, शेतकऱ्यांना हवामानाची आगाऊ माहिती, मालवाहतुकीसाठी सर्वात जवळचा मार्ग शोधणारे GPS; ड्रोन पिकांवर खत फवारतात आणि रोबोट शस्त्रक्रियेत मदत करतात. नवे तंत्रज्ञान अनेकदा जुन्याची जागा घेते, जसे टपालाच्या पत्रांऐवजी ई-मेल; पण पुली आणि ढकलगाडी यांसारखे जुने तंत्रज्ञान अजूनही वापरात आहे. तंत्रज्ञान शिक्षण आणि नोकऱ्यांतही मदत करते: SWAYAM इयत्ता ९ पासून मोफत ऑनलाइन अभ्यासक्रम (MOOCs) देते, जे विद्यार्थी आपल्या गतीने घेऊ शकतात, आणि राष्ट्रीय करिअर सेवा पोर्टल नळकामापासून लेखाकर्मापर्यंत नोकऱ्या शोधायला मदत करते. तंत्रज्ञानामुळे ज्ञान, कौशल्य आणि नोकऱ्यांपर्यंत पोहोचण्यातील भौगोलिक अडथळे दूर होतात.
उद्योजक = कल्पना + जोखीम + घटक जुळवणे + निर्णय. तंत्रज्ञान = उपयोजित विज्ञान.
फक्त नफा हाच उद्योजकाचा हेतू असतो असे समजणे. अनेकांना समस्या सोडवायची आणि समाजाची सेवा करायची असते.
आठवणीची युक्ती : क-जो-ए-नि: कल्पना, जोखीम, एकत्र आणणे, निर्णय.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| उद्योजक | जोखीम घेऊन उपक्रम सुरू करतो | रत्ना, जे.आर.डी. टाटा |
| स्टार्टअप | जलद वाढ पाहणारा नवा उपक्रम | अॅपवर आधारित व्यवसाय |
| तंत्रज्ञान | उपयोजित वैज्ञानिक ज्ञान | UPI, GPS, ड्रोन |
| SWAYAM | मोफत ऑनलाइन अभ्यासक्रम | घरबसल्या रोबोटिक्स शिका |
सरावासाठी प्रश्न
- 1उद्योजकता म्हणजे काय?
- 2उद्योजक कोणाला म्हणतात?
- 3स्टार्टअप म्हणजे काय?
- 4तंत्रज्ञान म्हणजे काय?
- 5मोफत अभ्यासक्रम देणारे एक ऑनलाइन व्यासपीठ सांगा.
- 6जे.आर.डी. टाटा यांनी १९३२ मध्ये काय सुरू केले?
- 7कारण आणि परिणाम : उद्योजक जोखीम का घेतो?
- 8कारण आणि परिणाम : तंत्रज्ञानामुळे भौगोलिक अडथळे कसे दूर होतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1स्वतःचा उद्योग सुरू करणे किंवा समस्या सोडवण्यासाठी काहीतरी नवे निर्माण करणे.
- 2जो कल्पना सुचवतो, जोखीम घेतो, उत्पादन घटक एकत्र आणतो आणि उद्योग यशस्वी करण्यासाठी मेहनत घेतो.
- 3मर्यादित साधनांचा, तंत्रज्ञान वापरून जलद वाढ पाहणारा नवा उपक्रम.
- 4वैज्ञानिक ज्ञानाचा उपयोग.
- 5SWAYAM (किंवा नोकऱ्यांसाठी राष्ट्रीय करिअर सेवा).
- 6टाटा एअरलाइन्स, जी पुढे एअर इंडिया झाली.
- 7कारण नवे उपक्रम अयशस्वी होऊ शकतात, पण पैसा आणि वेळ गुंतवल्याशिवाय काहीही नवे निर्माण होत नाही.
- 8ऑनलाइन अभ्यासक्रम आणि नोकरी पोर्टलवर कुठूनही पोहोचता येते, त्यामुळे दूरचे ज्ञान आणि नोकऱ्या मिळतात.
घटकांचा परस्पर संबंध आणि जबाबदारी
शाळेच्या नाटकाला कलाकार, सभागृह, पोशाख, पैसा आणि दिग्दर्शक लागतात. काहीही कमी पडले तर प्रयोग थांबू शकतो. देशातील उत्पादनही असेच चालते.
उत्पादनाचे घटक एकत्र वापरले जातात आणि प्रमाण उत्पादनावर अवलंबून असते. ते एकमेकांना पूरक आणि परस्परांशी जोडलेले असतात. पुरवठा साखळी (Supply chain) म्हणजे वस्तूंच्या उत्पादन आणि विक्रीत सहभागी असलेल्या लोक, संस्था, साधने, कृती आणि तंत्रज्ञान यांचे जाळे.
मुख्य कल्पना 1 : श्रमप्रधान आणि भांडवलप्रधान उत्पादन — शेती, बांधकाम आणि हस्तकला क्षेत्रातील उत्पादन जास्त श्रमावर अवलंबून असते, म्हणून ते श्रमप्रधान असते. अर्धवाहक चिप्स आणि उपग्रहांना जास्त भांडवल आणि विशेष यंत्रे लागतात, म्हणून ते भांडवलप्रधान असतात. एखादा घटक नसेल किंवा चुकीच्या पद्धतीने वापरला तर उत्पादन अकार्यक्षम होते किंवा थांबते. नवे तंत्र प्रमाण बदलू शकते: शेतीत यंत्रे वाढली की श्रमावरचे अवलंबित्व कमी होते, आणि थ्री-डी प्रिंटिंग मरणासन्न वस्त्रकला पुन्हा जिवंत करण्यास मदत करू शकते. साधने वेगवेगळ्या ठिकाणांहून मिळतात, म्हणून व्यवसाय त्यांचा वापर करतात. पण दूरच्या स्रोतांवर अवलंबून राहिल्याने पुरवठा साखळी कमकुवत होते: कोविड-१९ साथीत व्यत्ययांमुळे उत्पादन थांबले. पाठानुसार २०२५ मध्ये भारत चीननंतर जगातील दुसरा सर्वांत मोठा मोबाईल फोन उत्पादक झाला.
- सोपे : हातमागावर विणकाम मुख्यतः श्रमावर अवलंबून असते.
- मध्यम : उपग्रह बनवायला जास्त भांडवल आणि यंत्रे लागतात.
- परीक्षा-प्रकार : फोन जोडणी : संशोधन, कारखाना उभारणी, कच्चा माल, जोडणी, चाचणी, पॅकेजिंग आणि वितरण.
आकृतीत : उत्पादनाच्या प्रत्येक टप्प्यावर मानवी प्रयत्न असतात.
मुख्य कल्पना 2 : संसाधने आणि कामगार यांच्याबद्दलची जबाबदारी — नैसर्गिक संसाधने मर्यादित असतात आणि त्यांचा ऱ्हास होऊ शकतो. तमिळनाडूमध्ये चामड्याचे कारखाने रोजगार देतात, पण त्यांच्या कचऱ्याने नद्या आणि माती प्रदूषित होऊ शकतात. जुने स्मार्टफोन योग्य प्रकारे पुनर्चक्रित न केल्यास त्यातील शिसे आणि पारा माती व पाण्यात झिरपू शकतात. भावी पिढ्यांना त्यांच्या गरजा भागवता याव्यात म्हणून उत्पादकांनी संसाधने जबाबदारीने वापरावीत: कचरा कमी करावा, प्रदूषण टाळावे आणि पर्यावरण जपावे. व्यवसायांची कामगारांबद्दलही जबाबदारी आहे: योग्य वेतन आणि सुरक्षित वातावरण, प्रशिक्षण आणि कौशल्य विकास, तसेच योग्य वागणूक व लाभ यांसारखे कामाच्या ठिकाणचे हक्क. कॉर्पोरेट सामाजिक जबाबदारी (CSR) कंपन्यांना सामाजिक आणि पर्यावरणीय प्रश्न सोडवायला प्रेरित करते. पाठात म्हटले आहे की २०१४ मध्ये भारत CSR कायदा आणणारा पहिला देश ठरला; कंपन्यांनी मागील तीन वर्षांच्या सरासरी नफ्याच्या २ टक्के CSR वर खर्च करणे आवश्यक आहे.
घटक एकमेकांना पूरक असतात. जबाबदार वापरामुळे संसाधने आणि कामगार सुरक्षित राहतात.
प्रत्येक उत्पादनात सर्व घटक सारख्याच प्रमाणात लागतात असे समजणे. प्रमाण उत्पादनानुसार बदलते.
आठवणीची युक्ती : श्र-प्र आणि भां-प्र: श्रमप्रधान : शेती, हस्तकला; भांडवलप्रधान : चिप्स, उपग्रह.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| श्रमप्रधान | जास्त श्रमावर अवलंबून | शेती, हस्तकला |
| भांडवलप्रधान | जास्त यंत्रांवर अवलंबून | चिप्स, उपग्रह |
| पुरवठा साखळी | उत्पादन व विक्रीचे जाळे | मोबाईल फोन |
| CSR | कंपनीची सामाजिक जबाबदारी | नफ्याच्या २ टक्के (भारत, २०१४) |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पुरवठा साखळी म्हणजे काय?
- 2श्रमप्रधान उत्पादन म्हणजे काय?
- 3भांडवलप्रधान उत्पादन म्हणजे काय?
- 4CSR चा पूर्ण अर्थ काय?
- 5उत्पादनामुळे होणाऱ्या प्रदूषणाचे पाठातील एक उदाहरण सांगा.
- 6व्यवसायांच्या कामगारांबद्दलच्या दोन जबाबदाऱ्या सांगा.
- 7कारण आणि परिणाम : कोविड-१९ साथीत काही उत्पादन का थांबले?
- 8कारण आणि परिणाम : उत्पादकांनी संसाधने जबाबदारीने का वापरावीत?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वस्तूंच्या उत्पादन आणि विक्रीत सहभागी लोक, संस्था, साधने, कृती आणि तंत्रज्ञान यांचे जाळे.
- 2जास्त श्रमावर अवलंबून असलेले उत्पादन, जसे शेती किंवा हस्तकला.
- 3जास्त भांडवल आणि यंत्रांवर अवलंबून असलेले उत्पादन, जसे अर्धवाहक किंवा उपग्रह.
- 4कॉर्पोरेट सामाजिक जबाबदारी.
- 5तमिळनाडूतील चामड्याच्या कारखान्यांच्या कचऱ्याने नद्या व माती प्रदूषित होणे, किंवा पुनर्चक्रण न केलेल्या फोनमधून शिसे व पारा झिरपणे.
- 6योग्य वेतन व सुरक्षित वातावरण, प्रशिक्षण, कामाच्या ठिकाणचे हक्क यांपैकी कोणत्याही दोन.
- 7दूरच्या स्रोतांवर अवलंबून राहिल्याने पुरवठा साखळी तुटली आणि साधने पोहोचली नाहीत.
- 8जेणेकरून भावी पिढ्यांनाही आपल्या गरजा भागवता येतील आणि पर्यावरण जपले जाईल.