सरकारची कार्ये आणि लोकशाही म्हणजे काय
शाळेत विद्यार्थी समिती निवडतात; कोण सदस्य होणार यावर मुले वाद घालतात. असेच देशातही प्रतिनिधी निवडले जातात.
सरकार कायदा-सुव्यवस्था, सुरक्षा, परराष्ट्र संबंध, संरक्षण, शिक्षण-आरोग्य-पायाभूत सेवा, अर्थव्यवस्था आणि कल्याण पाहते. सरकारची तीन कार्ये: विधिमंडळीय (नियम बनवणे), कार्यकारी (अंमलबजावणी) आणि न्यायिक (नियम पाळले जाणे). लोकशाही म्हणजे लोकांचे राज्य; सत्तेचा स्रोत लोक.
मुख्य मुद्दे
- शाळेतील तीन पर्याय: सर्वजण समिती; मुख्याध्यापक निवडतात; विद्यार्थी मतदानाने प्रतिनिधी निवडतात. तिसरा लोकशाही मार्ग, कारण सर्वांचा आवाज पोहोचतो आणि निर्णय सोपे राहतात.
- प्रतिनिधी = इतरांच्या वतीने निर्णय घेण्यासाठी निवडलेली व्यक्ती. अब्राहम लिंकन यांची व्याख्या: 'लोकांचे, लोकांकडून, लोकांसाठी' सरकार.
- सोपे : सरकारची तीन कार्ये कोणती? → विधायी, कार्यकारी, न्यायिक.
- मध्यम : लोकशाहीत सत्तेचा स्रोत कोण? → लोक.
- परीक्षेसारखे : सर्वांनी समितीत असण्यापेक्षा प्रतिनिधी निवडणे का चांगले?
विधान = कायदे बनवणे; कार्यकारी = अंमलात आणणे; न्याय = पाळले की नाही पाहणे.
प्रतिनिधी आणि संसद सदस्य यांना शाळेच्या वर्गप्रतिनिधीसारखेच मानू नका; अधिकार व जबाबदारी वेगळी.
वि-का-न्या: विधान, कार्यकारी, न्याय. आठवणीची युक्ती : 'वि-का-न्या' = बनवा, राबवा, तपासा.
फरक ओळखा
| मुद्दा | विधिमंडळ | कार्यकारी मंडळ / न्यायमंडळ |
|---|---|---|
| काम | नियम बनवणे | अंमलबजावणी / नियम पाळले जातात का ते पाहणे |
| भारतातील उदाहरण | संसद | मंत्रिमंडळ / न्यायालये |
| शाळेचे उदाहरण | नियम ठरवणे | पाळणे व तपासणे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सरकार कोणती कार्ये करते? तीन सांगा.
- 2तीन कार्यांचे स्पष्टीकरण द्या.
- 3लोकशाही म्हणजे काय?
- 4शाळेच्या उदाहरणातील तीन पर्यायांची तुलना करा.
- 5प्रतिनिधी म्हणजे कोण?
- 6लिंकन यांची लोकशाहीची व्याख्या लिहा.
- 7सरकार नसेल तर शाळा-समाजात कोणत्या अडचणी येतील?
- 8कारण–परिणाम: सर्वांना समितीत घेतल्यास काय होईल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कायदा-सुव्यवस्था, सुरक्षा, परराष्ट्र संबंध, शिक्षण/आरोग्य, अर्थव्यवस्था, कल्याण
- 2बनवणे, अंमलबजावणी, न्यायनिवाडा/पालन
- 3लोकांचे राज्य
- 4सर्वजण: निर्णय कठीण; मुख्याध्यापक: आवाज नाही; मतदान: लोकशाही
- 5इतरांच्या वतीने निवडलेली व्यक्ती
- 6लोकांचे, लोकांकडून, लोकांसाठी
- 7गोंधळ, असुरक्षितता
- 8निर्णय व अंमलबजावणी कठीण
सरकारे वेगळी कशी ठरतात आणि लोकशाहीची मूलतत्त्वे
शाळेत वर्गनायक निवडणूक होते; सर्वांना मत देण्याचा हक्क; हेच तत्त्व देशातही.
चार मुद्द्यांवर सरकारे भिन्न असतात: 1) सरकारला अधिकार कोण देतो, 2) सरकार कशी बनते, 3) सरकारचे भाग व कार्य, 4) सरकारचे ध्येय. लोकशाहीची मूलतत्त्वे: समता, स्वातंत्र्य, प्रतिनिधी-सहभाग, सार्वत्रिक प्रौढ मताधिकार, मूलभूत हक्क, स्वतंत्र न्यायव्यवस्था.
मुख्य मुद्दे
- संविधान = देशाचे मूलभूत नियमांचे पुस्तक; लोकशाहीत सहसा लिखित. राजतंत्रात राजा-राणी ठरवते.
- आदर्श प्रत्यक्षात पूर्ण उतरत नाहीत: भारतात 1950 पासून सर्व प्रौढांना मतदान; स्वित्झर्लंडमध्ये महिलांना 1971 मध्ये. तरी आदर्श डोळ्यासमोर ठेवावे.
- स्वतंत्र न्यायव्यवस्था नागरिकांचे हक्क राखते आणि सरकारी अंगांनाही कायदा लागू करते.
- सोपे : सार्वत्रिक प्रौढ मताधिकार म्हणजे काय? → ठराविक वयावरील सर्व नागरिकांना मत देण्याचा हक्क.
- मध्यम : संविधान म्हणजे काय? → मूलभूत नियमांचे पुस्तक.
- परीक्षेसारखे : स्वतंत्र न्यायव्यवस्था का आवश्यक?
चार भेद: अधिकार, निर्मिती, भाग, ध्येय.
सर्व लोकशाह्या सारख्या असतात असे समजू नका; रचना भिन्न, तत्त्वे समान.
अ-नि-भा-ध्ये: अधिकार, निर्मिती, भाग, ध्येय. आठवणीची युक्ती : 'अ-नि-भा-ध्ये' = चार मुद्दे.
फरक ओळखा
| मुद्दा | लोकशाही | राजेशाही/हुकूमशाही |
|---|---|---|
| अधिकाराचा स्रोत | लोक | राजा/एक व्यक्ती |
| सरकार कशी बनते | निवडणुकीने | वंशपरंपरा/सत्ताधारी |
| ध्येय | सर्वांची समता व समृद्धी | काहींचे हित (शक्य) |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सरकारे वेगवेगळी ठरवणारे चार मुद्दे लिहा.
- 2लोकशाहीची मूलतत्त्वे कोणती?
- 3संविधान म्हणजे काय?
- 4भारत व स्वित्झर्लंडच्या महिला मताधिकाराबाबत काय आढळते?
- 5स्वतंत्र न्यायव्यवस्थेची तीन कारणे लिहा.
- 6सार्वत्रिक मताधिकार का महत्त्वाचा?
- 7मूलभूत हक्कांची तीन उदाहरणे द्या.
- 8कारण–परिणाम: आदर्श डोळ्यासमोर न ठेवल्यास काय होईल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अधिकार कोण देतो; सरकार कशी बनते; भाग व कार्ये; ध्येय
- 2समता, स्वातंत्र्य, प्रतिनिधित्व, सार्वत्रिक मताधिकार, मूलभूत हक्क, स्वतंत्र न्यायव्यवस्था
- 3देशाचे मूलभूत नियमांचे पुस्तक
- 4भारतात 1950 पासून, स्वित्झर्लंडमध्ये 1971; आदर्श विकसित होतात
- 5हक्क रक्षण, कायदा पालन, निष्पक्षता
- 6सर्वांना आवाज मिळतो
- 7समता, भाषण-स्वातंत्र्य, शोषणाविरुद्ध हक्क
- 8लोकशाही कमकुवत होते
लोकशाहीचे प्रकार: प्रत्यक्ष, प्रतिनिधिक, संसदीय, अध्यक्षीय
ग्रामसभेत सर्वजण मत देतात, पण लोकसभेत आपण प्रतिनिधी पाठवतो.
प्रत्यक्ष लोकशाही: नागरिक थेट निर्णय घेतात (उदा. स्वित्झर्लंड; मोठ्या देशात कठीण). प्रतिनिधिक लोकशाही: लोक प्रतिनिधी निवडतात; सरकार लोकांप्रती उत्तरदायी. निवडणुका ठराविक अंतराने: भारतात दर 5 वर्षांनी, अमेरिकेत दर 4 वर्षांनी.
लोकशाहीचे प्रकार: प्रत्यक्ष, प्रतिनिधिक, संसदीय, अध्यक्षीय
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य मुद्दे
- संसदीय: कार्यकारी मंडळ (पंतप्रधान, मंत्रिमंडळ) हेही संसद सदस्य; लोकसभेचा विश्वास असेपर्यंत कार्य. अध्यक्षीय: अध्यक्ष लोकांनी निवडलेला; विधिमंडळाच्या विश्वासावर अवलंबून नाही.
- दोन सभा: कनिष्ठ (लोकसभा) अधिक शक्तिशाली; वरिष्ठ (राज्यसभा). शक्ती-विभाजन: कार्यकारी, विधिमंडळ, न्यायमंडळ स्वतंत्र काम करतात, एकमेकांत हस्तक्षेप नाही.
- लोकशाही कधी स्थापित झाली (पुस्तकातील तक्ता): अमेरिका 1787, स्वित्झर्लंड 1848, भारत 1947, जर्मनी 1949, केनिया 1964, नेपाळ 2008. प्रभावी सार्वत्रिक मताधिकार: ब्रिटन 1928, अमेरिका 1965.
- सोपे : भारत कोणती लोकशाही? → संसदीय.
- मध्यम : उत्तरदायित्व म्हणजे? → निवडून देणाऱ्या लोकांना उत्तर देणे.
- परीक्षेसारखे : प्रत्यक्ष लोकशाही मोठ्या देशात का कठीण?
त्याआधी काय घडले? मार्च 1950 मध्ये गणितज्ज्ञ व अधिकारी सुकुमार सेन भारताचे पहिले मुख्य निवडणूक आयुक्त झाले. संविधानाने 21 वर्षांवरील प्रत्येक नागरिकाला मतदानाचा हक्क दिला होता, पण बहुतेक लोकांना वाचता येत नव्हते. म्हणून पक्षांना बैल, झोपडी, हत्ती, दिवा अशी ओळखीची चिन्हे दिली; गाय, मंदिर, राष्ट्रध्वज यांसारखी धार्मिक किंवा भावनिक चिन्हे टाळली.
त्यानंतर काय घडले? स्वतंत्र भारताची पहिली सार्वत्रिक निवडणूक ऑक्टोबर 1951 ते फेब्रुवारी 1952 अशी चार महिने चालली; सुमारे 17 कोटी मतदार आणि लोकसभेच्या 489 जागा. बर्फ पडण्याआधी म्हणून मतदान हिमाचल प्रदेशात सर्वात आधी झाले. अनेक टीकाकारांना वाटले होते की हा प्रयोग फसेल, पण निवडणूक पूर्ण पार पडली.
संसदीय = मंत्री खासदार; अध्यक्षीय = अध्यक्ष थेट निवड.
भारतात राष्ट्रपती कार्यकारी प्रमुख असे समजू नका; वास्तविक कार्यकारी अधिकार पंतप्रधान व मंत्रिमंडळ.
संसदीय = 'विश्वास'; अध्यक्षीय = 'स्वतंत्र'. आठवणीची युक्ती : 'वि-स्व': विश्वास (संसदीय), स्वतंत्र (अध्यक्षीय).
फरक ओळखा
| मुद्दा | संसदीय लोकशाही | अध्यक्षीय लोकशाही |
|---|---|---|
| कार्यकारी मंडळ | विधिमंडळाचे सदस्य | विधिमंडळापासून स्वतंत्र |
| प्रमुख कोण निवडते | लोक विधिमंडळ निवडतात | लोक अध्यक्षाला निवडतात |
| उदाहरण | भारत | अमेरिका |
सरावासाठी प्रश्न
- 1प्रत्यक्ष व प्रतिनिधिक लोकशाहीत फरक लिहा.
- 2संसदीय व अध्यक्षीय लोकशाहीत फरक लिहा.
- 3भारत कोणते प्रकारची लोकशाही आणि का?
- 4शक्ती-विभाजन म्हणजे काय?
- 5दोन सभांचे काम सांगा.
- 6नियमित निवडणुका का आवश्यक?
- 7उत्तरदायित्व म्हणजे काय? उदाहरण द्या.
- 8कारण–परिणाम: संसदीय सरकारला लोकसभेचा विश्वास का हवा?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1प्रत्यक्ष: नागरिक थेट निर्णय; प्रतिनिधिक: प्रतिनिधी निवडतात
- 2संसदीय: मंत्री खासदार, विश्वासावर; अध्यक्षीय: अध्यक्ष स्वतंत्र, लोकनिवडित
- 3संसदीय; पंतप्रधान व मंत्रिमंडळ संसदेचे सदस्य
- 4तिन्ही अंगे स्वतंत्र, हस्तक्षेप नाही
- 5लोकसभा अधिक शक्तिशाली; राज्यसभा वरिष्ठ
- 6लोकांना बदलाची संधी मिळते
- 7निवडणाऱ्यांना उत्तर देणे; निवडणूक
- 8कारण ते लोकसभेप्रती उत्तरदायी
प्राचीन गणराज्ये आणि राजेशाही (राजधर्म)
आपल्याकडे आजही ग्रामसभा असते; अशा सभा भारतात फार जुन्या आहेत.
गणराज्य (republic) म्हणजे प्रमुख निवडलेला असतो, वंशपरंपरागत राजा नसतो. वज्जी (वृजी) महाजनपदातील लिच्छवी कुळात सामूहिक निर्णय, गुणवत्तेवर नेते, भ्रष्टाचारी सदस्यांना तात्काळ हटवणे. चोल काळातील उत्तरमेरूर (तमिळनाडू, 10 वे शतक) शिलालेख ग्रामसभेसाठी निवड-प्रक्रिया, मतपेट्या, पात्रता, कर्तव्ये आणि पदच्युतीची कारणे सांगतात.
मुख्य मुद्दे
- रोम व ग्रीसमध्ये इ.स.पू. 5-4 शतकात गणराज्ये; पण काही भागांत फक्त मुक्त पुरुष मत देत; महिला, कामगार, गुलाम नाही.
- राजतंत्र: महाजनपदे राजांकडे, पण सभा/समिती व मंत्र्यांचा सल्ला महत्त्वाचा. राजाची सत्ता निरंकुश नव्हती; राजधर्म (धर्मानुसार शासन व सर्वांचे कल्याण) अपेक्षित, जरी सर्वांनी तो पाळला नाही.
- महाभारताच्या शांतिपर्वात भीष्म युधिष्ठिराला सांगतात: प्रजेचे कल्याण सर्वोच्च; कायदा निष्पक्ष; सत्तेचा मोह नको; सल्लागार घ्यावे. कल्हणाच्या राजतरंगिणीतील चांद्रापीड राजाने मंदिरासाठी मोचीची झोपडी बळजबरीने घेतली नाही, परवानगी मागून भरपाई दिली.
- सोपे : गणराज्य म्हणजे काय? → निवडलेला प्रमुख, वंशपरंपरा नाही.
- मध्यम : राजधर्म म्हणजे? → धर्मानुसार शासन व सर्वांचे कल्याण.
- परीक्षेसारखे : उत्तरमेरूर शिलालेख काय सांगतात?
गणराज्य = निवडलेला प्रमुख; राजतंत्र = वंशपरंपरा.
प्राचीन गणराज्ये आजच्या लोकशाहीसारखीच होती असे समजू नका; तेथे सर्वांना मताधिकार नव्हता.
ग-रा-ध: गणराज्य, राजधर्म, ग्रामसभा. आठवणीची युक्ती : 'ग-रा-ध' = तीन मुख्य शब्द.
फरक ओळखा
| मुद्दा | वज्जी गणराज्य | उत्तरमेरूर (चोल) |
|---|---|---|
| कालखंड | प्राचीन महाजनपद | इ.स. 10 वे शतक |
| निवड | गुणवत्तेनुसार निवड | ग्रामसभेसाठी निवडणूक |
| पुरावा | बौद्ध-जैन परंपरा | शिलालेख (मंदिरभिंतीवर) |
सरावासाठी प्रश्न
- 1गणराज्य म्हणजे काय? दोन भारतीय उदाहरणे द्या.
- 2लिच्छवींच्या शासनाची वैशिष्ट्ये सांगा.
- 3राजधर्म म्हणजे काय?
- 4उत्तरमेरूर शिलालेखातून निवडणुकांबाबत काय कळते?
- 5ग्रीस-रोममध्ये मतदानाचा अधिकार कोणाला होता?
- 6चांद्रापीड राजाची कथा काय शिकवते?
- 7भीष्मांच्या उपदेशातील राजाची कर्तव्ये सांगा.
- 8कारण–परिणाम: राजाचे सल्लागार असणे का आवश्यक?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1प्रमुख निवडलेला, वंशपरंपरा नाही; वज्जी, उत्तरमेरूर ग्रामसभा
- 2सामूहिक निर्णय, गुणवत्तेवर नेते, भ्रष्टाचारी हटवणे
- 3धर्मानुसार शासन व कल्याण
- 4मतपेट्या, पात्रता, कर्तव्ये, पदच्युती
- 5मुक्त पुरुष; महिला, कामगार, गुलाम नाही
- 6विनंती करून भरपाई द्यावी; धर्माचे पालन
- 7प्रजाकल्याण, निष्पक्ष कायदा, मोह-नियंत्रण, सल्लागार
- 8निर्णय अधिक न्याय्य होतात
इतर शासनप्रकार आणि लोकशाही का महत्त्वाची
शाळेत एकच शिक्षक सर्व नियम ठरवतो तर कोणालाही सांगण्याची संधी नसते; देशातही असेच होऊ शकते.
निरंकुश राजेशाही: राजा कायदे, अंमलबजावणी, निवाडा सर्व करतो (सौदी अरेबिया). संवैधानिक राजेशाही: राजा नामधारी प्रमुख; खरी सत्ता संसद व पंतप्रधान (ब्रिटन). धर्मराज्य (theocracy): धर्माच्या नियमांनुसार व धर्मगुरूंनी शासन (इराण, अफगाणिस्तान, व्हॅटिकन). हुकूमशाही: एक व्यक्ती/छोटा गट अमर्याद सत्ता. ओलिगार्की: मूठभर श्रीमंत/प्रभावी लोक.
मुख्य मुद्दे
- तानाशाहीची उदाहरणे (पुस्तकानुसार): हिटलर (जर्मनी, 1933 नंतर; दुसरे महायुद्ध 1939-45, लाखो लोकांच्या हत्या) व इदी अमीन (युगांडा; अनेक भारतीयांना देश सोडावा लागला).
- लोकशाही का महत्त्वाची: लोक आपले सरकार निवडतात, सरकार हक्क रक्षण व मूलभूत गरजा पुरवण्यास जबाबदार, अपयशी ठरल्यास निवडणुकीत बदलता येते. मात्र भ्रष्टाचार, संपत्तीतील विषमता, काहींचे अतिरिक्त नियंत्रण, न्यायस्वातंत्र्याची घट, माहितीचे फेरफार असे अडथळेही येतात; सजग राहणे आवश्यक.
- सोपे : संवैधानिक राजेशाहीत खरी सत्ता कोणाकडे? → संसद व पंतप्रधान.
- मध्यम : ओलिगार्की म्हणजे? → थोड्या लोकांचे राज्य.
- परीक्षेसारखे : लोकशाहीसमोरील चार आव्हाने सांगा.
निरंकुश = राजा सर्व; संवैधानिक = संसद; धर्मराज्य = धर्म; हुकूमशाही = एक; ओलिगार्की = थोडे.
ब्रिटनला 'फक्त राजेशाही' समजू नका; ती संवैधानिक राजेशाही व संसदीय लोकशाहीसारखी चालते.
नि-सं-ध-हु-ओ: पाच प्रकार. आठवणीची युक्ती : 'पाच प्रकार, पाच प्रश्न: सत्ता कोणाकडे?'
फरक ओळखा
| शासन प्रकार | सत्ता कोणाकडे | उदाहरण (पुस्तकात) |
|---|---|---|
| निरंकुश राजेशाही | राजा | सौदी अरेबिया |
| संवैधानिक राजेशाही | संसद व पंतप्रधान | ब्रिटन |
| धर्मराज्य, हुकूमशाही, मूठभर सत्ता | धर्मगुरू / एक व्यक्ती / थोडे लोक | इराण / हिटलर / प्राचीन ग्रीस |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सरकारचे पाच प्रकार सांगा.
- 2निरंकुश व संवैधानिक राजेशाहीत फरक लिहा.
- 3धर्मराज्य म्हणजे काय? उदाहरणे द्या.
- 4हुकूमशाहीत नागरिकांच्या जीवनावर काय परिणाम होतो?
- 5ओलिगार्कीचा शब्दशः अर्थ व उदाहरण सांगा.
- 6लोकशाही इतर प्रकारांपेक्षा चांगली का मानली जाते?
- 7लोकशाहीतील अडथळे व ते कमी करण्याचे उपाय लिहा.
- 8कारण–परिणाम: मूठभर लोकांचे नियंत्रण वाढल्यास लोकशाहीचे काय होते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लोकशाही, राजेशाही, धर्मराज्य, हुकूमशाही, ओलिगार्की
- 2निरंकुश: राजा सर्व सत्ता; संवैधानिक: नामधारी राजा, संसद खरी सत्ता
- 3धर्मनियम व धर्मगुरूंचे शासन; इराण, अफगाणिस्तान, व्हॅटिकन
- 4मर्यादित स्वातंत्र्य, माहितीवर नियंत्रण, कठोर नियम
- 5थोड्यांचे राज्य; प्राचीन ग्रीसची काही शहरे
- 6लोक सरकार निवडतात व बदलू शकतात; हक्क रक्षण
- 7भ्रष्टाचार, विषमता; सजगता, सहभाग, स्वतंत्र संस्था
- 8ती ओलिगार्कीकडे झुकू शकते