संविधान म्हणजे काय आणि ते का हवे
कबड्डी सामन्यात वाद झाल्यास पंच नियमपुस्तक पाहतात आणि दोन्ही संघ ते मान्य करतात; देशाचेही नियमपुस्तक असते.
संविधान हा देशाची मूलभूत तत्त्वे व कायदे सांगणारा दस्तऐवज. तो तीन अंगांची (विधिमंडळ, कार्यकारी, न्यायमंडळ) रचना व भूमिका, त्यांच्यातील नियंत्रण-संतुलन (checks and balances), नागरिकांचे हक्क-कर्तव्ये आणि राष्ट्राची दीर्घकालीन उद्दिष्टे मांडतो.
मुख्य मुद्दे
- 26 जानेवारी 1950 रोजी संविधान लागू झाले, म्हणून प्रजासत्ताक दिन. मूळ प्रत संसदेत हेलियमने भरलेल्या काचेच्या पेटीत जपली आहे; हेलियम कागद/शाईशी प्रतिक्रिया करत नाही.
- राष्ट्रपती संविधानाचे जतन, संरक्षण, रक्षण करण्याची शपथ घेतात; पंतप्रधान, मंत्री, न्यायाधीश त्याचे पालन करण्याची शपथ घेतात. भारतीय संविधानात 25 भाग व 12 अनुसूची (सुरुवातीला 22 भाग, 8 अनुसूची); हे जगातील सर्वात मोठे लिखित संविधान.
- संविधान समता, न्याय, बंधुता, बहुलवाद, स्वातंत्र्य अशी मूल्ये सांगते; कायदे या मूल्यांवर आधारित असतात.
- सोपे : संविधान लागू कधी झाले? → 26 जानेवारी 1950.
- मध्यम : मूळ प्रत कशात जपली? → हेलियमच्या काचपेटीत.
- परीक्षेसारखे : नियमपुस्तक नसल्यास काय होईल?
संविधान = देशाचे नियमपुस्तक.
संविधान फक्त कायद्यांचा संग्रह नाही; ते मूल्ये व उद्दिष्टेही सांगते.
सं-अं-हक्क-ध्येय: संविधानात अंगे, हक्क, ध्येय. आठवणीची युक्ती : 'अं-ह-ध्ये' = अंगे, हक्क, ध्येय.
फरक ओळखा
| मुद्दा | खेळाचे नियमपुस्तक | देशाचे संविधान |
|---|---|---|
| वापर | वाद मिटवणे | सरकार चालवणे, हक्क-कर्तव्ये |
| कोण पाळतो | सर्व खेळाडू | सर्व अधिकारी व नागरिक |
| परिणाम | न्याय्य खेळ | न्याय्य शासन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1संविधान म्हणजे काय?
- 2संविधान काय काय मांडते? चार मुद्दे लिहा.
- 3संविधानाची गरज का आहे?
- 4प्रजासत्ताक दिन कधी व का साजरा करतात?
- 5हेलियम का वापरतात?
- 6संविधान पाळण्याची शपथ कोण घेतात?
- 7नियंत्रण-संतुलन म्हणजे काय?
- 8कारण–परिणाम: सर्वांनी नियमपुस्तक मान्य न केल्यास काय होईल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1देशाची मूलभूत तत्त्वे व कायदे सांगणारा दस्तऐवज
- 2तीन अंगे, नियंत्रण-संतुलन, हक्क-कर्तव्ये, दीर्घ उद्दिष्टे
- 3वाद मिटवण्यासाठी, शासनाला मर्यादा व दिशा देण्यासाठी
- 426 जानेवारी 1950 रोजी संविधान लागू झाले
- 5हेलियम कागद/शाईशी प्रतिक्रिया करत नाही
- 6राष्ट्रपती, पंतप्रधान, मंत्री, न्यायाधीश
- 7अंगांमध्ये परस्पर तपास व संतुलन
- 8वाद व गोंधळ वाढतील
संविधान कसे लिहिले गेले
आपल्या वर्गात कोणताही नियम ठरवण्यासाठी सर्वांचे मत घेतले जाते; संविधान सभेतही विविध भागांचे प्रतिनिधी होते.
स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळातच स्वराज्याचे नियोजन आवश्यक होते: कोणते सरकार, कोणते नियम, कोणाला मताधिकार, वाद कसे सोडवायचे? यासाठी संविधान सभा 1946 मध्ये स्थापन; सुरुवातीला 389 सदस्य (फाळणीनंतर 299), त्यात 15 महिला; सदस्य प्रांतीय विधानसभांनी निवडले.
मुख्य मुद्दे
- सभा 9 डिसेंबर 1946 रोजी स्थापन; अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद; सुमारे तीन वर्षांत काम; 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी संविधान स्वीकारले, 26 जानेवारी 1950 पासून लागू.
- प्राथमिक मसुदा मसुदा समितीने तयार केला; अध्यक्ष डॉ. बी. आर. आंबेडकर, थोर समाजसुधारक व स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदामंत्री.
- सभा विविध प्रदेश, व्यवसाय, समाजगटांचे प्रतिनिधित्व करत असल्याने सर्वांचे मत संविधानात उमटले.
- सोपे : संविधान सभेचे अध्यक्ष कोण? → डॉ. राजेंद्र प्रसाद.
- मध्यम : मसुदा समितीचे अध्यक्ष? → डॉ. आंबेडकर.
- परीक्षेसारखे : संविधान सभेत विविधता का महत्त्वाची?
त्याआधी काय घडले? सोमवार, 9 डिसेंबर 1946 रोजी सकाळी 11 वाजता दिल्लीच्या संविधान सभागृहात (आजचे संसदेचे मध्यवर्ती सभागृह) संविधान सभेची पहिली बैठक झाली. आचार्य कृपलानींनी सर्वात ज्येष्ठ सदस्य डॉ. सच्चिदानंद सिन्हा यांना अध्यक्षस्थानी आणले; ते हंगामी अध्यक्ष झाले. मुस्लिम लीगने बैठकीवर बहिष्कार घातला. दोन दिवसांनी, 11 डिसेंबरला, राजेंद्र प्रसाद कायमचे अध्यक्ष म्हणून निवडले गेले.
त्यानंतर काय घडले? संविधान 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी स्वीकारले गेले, पण पूर्णपणे लागू झाले 26 जानेवारी 1950 पासून. मसुद्यात लागू होण्याची तारीख मोकळी सोडली होती; मसुदा समितीच्या एका सदस्याने 26 जानेवारी 1950 सुचवली आणि ती 17 ऑक्टोबर 1949 रोजी मंजूर झाली. ही तारीख 26 जानेवारी 1930 च्या पूर्ण स्वराज्य घोषणेच्या स्मरणार्थ निवडली गेली असे मानले जाते.
1946 सभा; 1949 स्वीकृती; 1950 अंमल.
आंबेडकर संविधान सभेचे अध्यक्ष असे समजू नका; ते मसुदा समितीचे अध्यक्ष.
'46-49-50': सभा, स्वीकृती, अंमल. आठवणीची युक्ती : '46-49-50' = तीन वर्षे.
फरक ओळखा
| मुद्दा | संविधान सभा | मसुदा समिती |
|---|---|---|
| अध्यक्ष | डॉ. राजेंद्र प्रसाद | डॉ. बी. आर. आंबेडकर |
| काम | संविधान बनवणे | प्रारंभिक मसुदा तयार करणे |
| तारीख | 9 डिसेंबर 1946 स्थापना | संविधान 26 नोव्हेंबर 1949 स्वीकारले |
सरावासाठी प्रश्न
- 1संविधान सभा कधी व कशी स्थापन झाली?
- 2सदस्यसंख्येचा तपशील सांगा.
- 3डॉ. आंबेडकरांची भूमिका लिहा.
- 4संविधान लिहिण्यास किती वेळ लागला?
- 526 नोव्हेंबर 1949 व 26 जानेवारी 1950 चे महत्त्व काय?
- 6तुमच्या भागातून कोणी संविधान सभेत होते का ते शोधण्याचे स्रोत सांगा.
- 7सभा निवडण्याची पद्धत लिहा.
- 8कारण–परिणाम: फाळणीनंतर सदस्यसंख्या का घटली?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 11946 मध्ये, प्रांतीय विधानसभांनी निवडलेले सदस्य
- 2389, फाळणीनंतर 299; 15 महिला
- 3प्रारंभिक मसुदा तयार करणारी समितीचे अध्यक्ष; पहिले कायदामंत्री
- 4सुमारे तीन वर्षे
- 5संविधान स्वीकारले; लागू झाले
- 6शाळा/ग्रंथालय, शिक्षक, वडीलधारी, संसद संकेतस्थळ
- 7प्रांतीय विधानसभांनी निवडले
- 8फाळणीमुळे काही प्रदेश भारताबाहेर गेले
संविधानावर प्रभाव: स्वातंत्र्यलढा, भारतीय वारसा, जगाचे अनुभव
आपण घरात आजोबांचे अनुभव, शाळेचे नियम आणि मित्रांच्या कल्पना घेऊन आपले नियम बनवतो; संविधान निर्मात्यांनीही तसेच केले.
संविधान संविधान सभेने लिहिले, पण त्यावर तीन प्रभाव: 1) भारतीय स्वातंत्र्यचळवळीचे अनुभव व आदर्श; 2) भारताची सभ्यतागत परंपरा; 3) इतर देशांच्या संविधानांतील उपयुक्त गोष्टी.
मुख्य मुद्दे
- स्वातंत्र्यलढ्यातील अनेक नेते सभेचे सदस्य; त्यातून समता, न्याय, स्वातंत्र्य, बंधुता, सांस्कृतिक वारशाचे जतन हे आदर्श आले व सर्वांना मताधिकार, दुरुस्ती-प्रक्रिया, अधिकार-विभाजन, केंद्र-राज्य संबंध, मूलभूत हक्कांची हमी अशा 'कसे' प्रश्नांची उत्तरे मिळाली.
- सभ्यतागत वारसा: भिन्न मते स्वीकारणे, निसर्ग पवित्र, विद्येचा ध्यास, स्त्रियांचा आदर, वसुधैव कुटुंबकम्, सर्वे भवन्तु सुखिनः; जनपद, संघ, राजांच्या परिषदा, कौटिल्याची सप्तांग संकल्पना, राजधर्म यांतून नागरिकांच्या कर्तव्याला महत्त्व; म्हणून मूलभूत कर्तव्ये संविधानात.
- 'ā no bhadrāḥ kratavo yantu viśhvataḥ' या परंपरेनुसार फ्रान्स, अमेरिका, ब्रिटन, आयर्लंड, ऑस्ट्रेलियाची संविधाने अभ्यासली: 'स्वातंत्र्य-समता-बंधुता' फ्रान्समधून (1789 क्रांतीनंतर), राज्यधोरणाची निदेशक तत्त्वे आयर्लंडकडून प्रेरित, स्वतंत्र न्यायव्यवस्थेची संकल्पना अमेरिकेच्या संविधानाने घडवली.
- सोपे : 'स्वातंत्र्य-समता-बंधुता' कोठून? → फ्रान्स.
- मध्यम : निदेशक तत्त्वांची प्रेरणा? → आयर्लंड.
- परीक्षेसारखे : मूलभूत कर्तव्ये संविधानात का?
तीन प्रभाव: लढा, वारसा, जग.
संविधान फक्त परदेशी नक्कल असे समजू नका; मुख्य आधार भारतीय अनुभव व वारसा.
लढा-वारसा-जग = ला-वा-ज. आठवणीची युक्ती : 'ला-वा-ज': लढा, वारसा, जग.
फरक ओळखा
| मुद्दा | स्रोत | काय घेतले |
|---|---|---|
| स्वातंत्र्यलढा | भारत | समता, न्याय, स्वातंत्र्य, बंधुता, सार्वत्रिक मताधिकार |
| संस्कृती | भारत | बहुविध मते, निसर्ग-आदर, कर्तव्य, वसुधैव कुटुंबकम् |
| इतर देश | फ्रान्स/आयर्लंड/अमेरिका | स्वातंत्र्य-समता-बंधुता / राज्यधोरण तत्त्वे / स्वतंत्र न्यायव्यवस्था |
सरावासाठी प्रश्न
- 1संविधानावर पडलेले तीन प्रभाव सांगा.
- 2स्वातंत्र्यलढ्यातील कोणते आदर्श संविधानात आहेत?
- 3भारतीय सभ्यतेचे कोणते विचार संविधानात आढळतात?
- 4इतर देशांकडून काय घेतले? उदाहरणे द्या.
- 5मूलभूत कर्तव्यांना महत्त्व का मिळाले?
- 6फ्रेंच राज्यक्रांतीचा काय संबंध?
- 7'आ नो भद्राः...' याचा अर्थ आणि वापर सांगा.
- 8कारण–परिणाम: नेते सभेचे सदस्य असल्याने काय झाले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1स्वातंत्र्यलढा, भारतीय सभ्यता, जगाचे अनुभव
- 2समता, न्याय, स्वातंत्र्य, बंधुता
- 3भिन्न मते, निसर्गादर, विद्या, वसुधैव कुटुंबकम्
- 4फ्रान्स: स्वा-स-बं; आयर्लंड: निदेशक तत्त्वे; अमेरिका: स्वतंत्र न्यायव्यवस्था
- 5भारतीय परंपरेत नागरिकाच्या कर्तव्यावर भर
- 6स्वातंत्र्य-समता-बंधुता तिथून आली
- 7चांगले विचार सर्वत्रून घेणे
- 8लढ्याचे अनुभव व आदर्श संविधानात आले
संविधानाची प्रमुख वैशिष्ट्ये: हक्क, कर्तव्ये, निदेशक तत्त्वे
शाळेत हजेरी, गणवेश हे आपले कर्तव्य आणि सर्व मुलांना शिकण्याचा हक्क; संविधानातही हक्क व कर्तव्ये दोन्ही.
संविधान तीन अंगांच्या भूमिका, त्रिस्तरीय शासन (केंद्र, राज्य, स्थानिक – पंचायती राज) आणि मतदानाची व्यवस्था ठरवते. इतर मुख्य भाग: मूलभूत हक्क (उदा. समता, स्वातंत्र्य, शोषणाविरुद्ध, शिक्षण), मूलभूत कर्तव्ये, राज्यधोरणाची निदेशक तत्त्वे.
संविधानाची प्रमुख वैशिष्ट्ये: हक्क, कर्तव्ये, निदेशक तत्त्वे
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य मुद्दे
- मूलभूत हक्क हक्काने मागता येतात; भंग झाल्यास न्यायालयात दाद. निदेशक तत्त्वे म्हणजे सरकारसाठी ध्येये (उदा. सर्वांना चांगले राहणीमान, पोषण-आरोग्य, पर्यावरण, स्मारक-संरक्षण); पाळली नाहीत तरी न्यायालयात तक्रार करता येत नाही; ती मार्गदर्शक. हेतुपुरस्सर दोन्ही ठेवले.
- जिवंत दस्तऐवज: बदल म्हणजे दुरुस्ती (amendment); संसदेत सखोल चर्चा, काहींना राज्य विधानसभाही. उदाहरणे: भाग IV-A मूलभूत कर्तव्ये 1976; पंचायती राज 1992 (73 वी दुरुस्ती). 2004 मध्ये एका नागरिकाच्या याचिकेनंतर सर्वोच्च न्यायालयाने तिरंगा फडकवणे अभिव्यक्ती-स्वातंत्र्याचा भाग मानला.
- संविधानाचे हस्ताक्षर: प्रेम बिहारी नारायण रायजादा यांनी हाताने लिहिले; नंदलाल बोस व त्यांच्या चमूने मोहेंजोदडोपासून स्वातंत्र्यचळवळीपर्यंतची चित्रे काढली.
- सोपे : निदेशक तत्त्वांबाबत न्यायालयात जाता येते का? → नाही.
- मध्यम : पंचायती राज संविधानात कधी आले? → 1992, 73 वी दुरुस्ती.
- परीक्षेसारखे : संविधान 'जिवंत दस्तऐवज' का?
हक्क = बंधनकारक; निदेशक तत्त्वे = ध्येये.
निदेशक तत्त्वे निरर्थक असे समजू नका; ती सरकारची दिशा ठरवतात.
हक्क = कोर्ट; तत्त्वे = कंपास. आठवणीची युक्ती : 'हक्क = कोर्ट, तत्त्वे = कंपास'.
फरक ओळखा
| मुद्दा | मूलभूत हक्क | निदेशक तत्त्वे (DPSP) |
|---|---|---|
| स्वरूप | वचन, अंमलात आणावेच | मार्गदर्शक ध्येये |
| न्यायालयात दाद | होय | नाही |
| उदाहरण | कलम 14 (कायद्यापुढे समानता), 21-A (शिक्षण) | कलम 38, 41, 47, 48-A, 49 |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मूलभूत हक्क व निदेशक तत्त्वे यांच्यातील फरक लिहा.
- 2मूलभूत कर्तव्यांची तीन उदाहरणे द्या.
- 3दुरुस्ती म्हणजे काय? एक उदाहरण द्या.
- 42004 मध्ये तिरंग्याबाबत काय बदल झाला?
- 5दोन्ही हक्क व निदेशक तत्त्वे ठेवण्याचे कारण सांगा.
- 6त्रिस्तरीय शासन म्हणजे काय?
- 7संविधानाचे कलात्मक वैशिष्ट्य काय?
- 8कारण–परिणाम: संविधान बदलता का येत नाही?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1हक्क अंमलात आणता येतात, न्यायालयात दाद; निदेशक तत्त्वे मार्गदर्शक ध्येये
- 2संविधान पाळणे, देशाचे रक्षण, संमिश्र संस्कृतीचा वारसा जपणे, पर्यावरण रक्षण
- 3बदल; उदा. 1976 मूलभूत कर्तव्ये
- 4तिरंगा फडकवणे अभिव्यक्ती-स्वातंत्र्याचा भाग ठरला
- 5काही गोष्टी तात्काळ मिळाव्यात; काही दीर्घकाळाची ध्येये
- 6केंद्र, राज्य, स्थानिक
- 7हाताने लिहिले; चित्रे नंदलाल बोस
- 8नवे कायदे व गरजा येतात
उद्देशिका (Preamble): संविधानाची मूल्ये
शाळेची प्रार्थना सर्व मुले सकाळी म्हणतात; तसेच उद्देशिका संविधानाचे सार सांगते.
उद्देशिकेची सुरुवात 'आम्ही भारताचे लोक' ने होते; म्हणजे संविधान लोकांनी प्रतिनिधींद्वारे केले, राजा किंवा परकीय सत्तेने दिले नाही. मुख्य शब्द: सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही, गणराज्य, न्याय, स्वातंत्र्य, समता, बंधुता.
मुख्य मुद्दे
- सार्वभौम: अंतर्गत व बाह्य बाबींत निर्णयाचा लोकांना सर्वोच्च अधिकार. गणराज्य: प्रमुख निवडलेला. लोकशाही: लोक राज्यकर्ते निवडतात व उत्तरदायी धरतात.
- न्याय: जात, धर्म, लिंगावरून भेद नाही; विषमता कमी करणे. स्वातंत्र्य: विचार, अभिव्यक्ती, कृतीवर अवाजवी बंधने नाहीत. समता: कायद्यापुढे सर्व समान; समान संधी. बंधुता: सर्वांनी एका कुटुंबासारखे वागणे; कोणालाही कमी न मानणे.
- समाजवादी: संपत्ती समाजात निर्माण व वाटली जावी; जमीन-उद्योग मालकीचे नियमन. धर्मनिरपेक्ष: कोणताही अधिकृत धर्म नाही; सर्व धर्मांना समान आदर. 'समाजवादी', 'धर्मनिरपेक्ष', 'अखंडता' 1976 च्या 42 व्या दुरुस्तीने जोडले.
- सोपे : उद्देशिकेची सुरुवात कशाने? → 'आम्ही भारताचे लोक'.
- मध्यम : धर्मनिरपेक्ष म्हणजे? → अधिकृत धर्म नाही, सर्वांना समान आदर.
- परीक्षेसारखे : बंधुतेचा रोजच्या जीवनातील एक उदाहरण द्या.
सार्वभौम = स्वतंत्र निर्णय; गणराज्य = निवडलेला प्रमुख.
उद्देशिका संविधानाचा भाग नाही असे समजू नका; ती संविधानाची मूल्ये सांगते.
न्या-स्वा-स-बं: न्याय, स्वातंत्र्य, समता, बंधुता. आठवणीची युक्ती : 'न्या-स्वा-स-बं' = चार मूल्ये.
फरक ओळखा
| मुद्दा | सार्वभौम / गणराज्य | धर्मनिरपेक्ष / समाजवादी |
|---|---|---|
| अर्थ | बाह्य सत्ता आदेश देत नाही / प्रमुख निवडलेला | अधिकृत धर्म नाही / संपत्तीचे समाजात वाटप |
| उदाहरण | राष्ट्रपती निवडलेले | सर्व धर्मांना समान आदर |
| जोडणी | मूळ | 1976 (42 वी दुरुस्ती) मध्ये 'समाजवादी', 'धर्मनिरपेक्ष', 'अखंडता' जोडले |
सरावासाठी प्रश्न
- 1उद्देशिका म्हणजे काय?
- 2'आम्ही भारताचे लोक' चा अर्थ सांगा.
- 3सार्वभौम व गणराज्य यांचे अर्थ लिहा.
- 4न्याय, स्वातंत्र्य, समता, बंधुता स्पष्ट करा.
- 5धर्मनिरपेक्ष व समाजवादी म्हणजे काय?
- 61976 मध्ये कोणते शब्द जोडले?
- 7उद्देशिकेतील दोन मूल्यांची दैनंदिन उदाहरणे द्या.
- 8कारण–परिणाम: कायद्यापुढे सर्व समान न राहिल्यास काय?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1संविधानाच्या मूल्यांचे सार
- 2संविधान लोकांनी प्रतिनिधींद्वारे केले, राजाने दिले नाही
- 3सार्वभौम: बाह्य सत्ता आदेश देत नाही; गणराज्य: प्रमुख निवडलेला
- 4भेदभाव नाही; अवाजवी बंधन नाही; समान; एका कुटुंबासारखे
- 5अधिकृत धर्म नाही; संपत्तीचे समाजात वाटप
- 6समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, अखंडता
- 7उदा. सर्व जातीधर्मांना गावविहीर; समान शिक्षण
- 8विषमता व अन्याय वाढेल