पृथ्वीवर पाणी आणि जमीन
अंतराळातून पृथ्वी निळी दिसते, म्हणून अंतराळवीरांनी तिला प्रेमाने "निळा ग्रह" म्हटले.
पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचा जवळजवळ तीन-चतुर्थांश भाग पाण्याने व्यापलेला आहे; मोठ्या जलाशयांना महासागर म्हणतात. जमिनीचा एक मोठा सलग भाग म्हणजे खंड. पाणी आणि जमीन दोन्ही उत्तर-दक्षिण गोलार्धात सारखी वाटली गेलेली नाहीत.
आकृतीत : पृथ्वीचे पाणी आणि जमीन यांचे प्रमाण.
नियम 1: पृथ्वीवर पाणी जास्त, जमीन कमी — समुद्राचे पाणी खारट असल्याने बहुतेक जमिनीवरील प्राण्यांना पिण्यायोग्य नसते. गोडे पाणी हिमनद्या, नद्या, तलाव, वातावरण आणि भूजलात (जमिनीखालचे पाणी) अत्यल्प प्रमाणात आहे.
- सोपे : समुद्राचे पाणी पिण्यास योग्य नाही.
- मध्यम : पाणी भरपूर असूनही पाणीटंचाई जाणवते, कारण वापरता येणारे गोडे पाणी कमी आहे.
- परीक्षेसाठी : भूजल म्हणजे काय? उत्तर : जमिनीखाली साठलेले गोडे पाणी.
नियम 2: उत्तर आणि दक्षिण गोलार्ध वेगळे आहेत — उत्तर गोलार्धात जमीन जास्त आहे; दक्षिण गोलार्धात पाणी जास्त आहे.
- सोपे : दक्षिण गोलार्ध "पाण्याचा गोलार्ध" म्हणता येईल.
- मध्यम : ध्रुवावरून काढलेल्या दोन नकाशांत वर्तुळे अक्षवृत्ते आणि रेषा रेखावृत्ते असतात.
- परीक्षेसाठी : कोणत्या गोलार्धात जमीन जास्त? उत्तर : उत्तर गोलार्ध.
पाणी असूनही गोडे पाणी वाचवणे आपली जबाबदारी आहे.
समुद्रातील सगळे पाणी वापरण्यायोग्य आहे असे समजणे. ते खारट असते.
पाणी ¾, जमीन ¼; खारे पाणी जास्त, गोडे कमी. आठवणीची युक्ती : ३ : १ (पाणी : जमीन).
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| महासागर | पाण्याचे सर्वात मोठे जलाशय | प्रशांत महासागर |
| खंड | जमिनीचा मोठा सलग भाग | आफ्रिका |
| गोडे पाणी | नद्या, तलाव, हिमनद्या, भूजल | गंगा नदी |
| भूजल | जमिनीखालचे गोडे पाणी | विहिरीचे पाणी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पृथ्वीचा किती भाग पाण्याने व्यापलेला आहे?
- 2पृथ्वीला "निळा ग्रह" का म्हणतात?
- 3खंड म्हणजे काय?
- 4गोडे पाणी कोणकोणत्या ठिकाणी आढळते?
- 5समुद्राचे पाणी पिण्यास योग्य का नाही?
- 6कोणत्या गोलार्धात पाणी जास्त आहे?
- 7भरपूर पाणी असूनही "जलसंकट" हा शब्द का वापरतात?
- 8घरी किंवा शाळेत पाणी वाचवण्याचे दोन मार्ग सुचवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जवळजवळ तीन-चतुर्थांश.
- 2अंतराळातून पाण्यामुळे ती निळी दिसते.
- 3जमिनीचा मोठा सलग भाग.
- 4हिमनद्या, नद्या, तलाव, वातावरण आणि भूजलात.
- 5कारण ते खारट असते.
- 6दक्षिण गोलार्धात.
- 7कारण पिण्या-शेतीला वापरता येणारे गोडे पाणी अगदी कमी आहे आणि ते नीट वाटले गेलेले नाही.
- 8कोणतेही दोन : गळके नळ दुरुस्त करणे, पावसाचे पाणी साठवणे, दात घासताना नळ बंद ठेवणे.
पाच महासागर
भारतात दर उन्हाळ्यात येणारा मान्सून पाऊस समुद्रातूनच निघतो; समुद्र नसता तर शेती संकटात आली असती.
पृथ्वीवर पाच महासागर आहेत : प्रशांत, अटलांटिक, हिंदी, दक्षिणी (अंटार्क्टिक) आणि आर्क्टिक. ते एकमेकांना जोडलेले आहेत; नकाशावरील सीमारेषा फक्त संकेत आहेत.
आकृतीत : आकारानुसार पाच महासागरांचा क्रम.
नियम 1: महासागर जोडलेले आहेत आणि जीवनाने भरलेले आहेत — समुद्राचे पाणी महासागरांमधून वाहते, त्यामुळे अनेक वनस्पती-प्राणी अनेक महासागरांत आढळतात. सागरी वनस्पतींत शैवाल आणि समुद्री गवत येते; प्राण्यांत मासे, डॉल्फिन, देवमासे यांचा समावेश आहे.
- सोपे : प्रशांत हा सर्वात मोठा महासागर आहे.
- मध्यम : हिंदी महासागर तिसरा मोठा आणि आर्क्टिक सर्वात लहान आहे.
- परीक्षेसाठी : हिंदी महासागराच्या सीमा कोणत्या? उत्तर : उत्तरेला आशिया, पश्चिमेला आफ्रिका, पूर्वेला ऑस्ट्रेलिया, दक्षिणेला दक्षिणी महासागर.
नियम 2: महासागर आणि आपत्ती — महासागर पाऊस देतात, पण चक्रीवादळे आणि त्सुनामीही निर्माण करतात. त्सुनामी म्हणजे समुद्रतळावरील जोरदार भूकंप किंवा ज्वालामुखीमुळे उसळणारी प्रचंड लाट.
- सोपे : मान्सूनचा पाऊस समुद्रात तयार होणाऱ्या ढगांमुळे येतो.
- मध्यम : 26 डिसेंबर 2004 रोजी इंडोनेशियातील भूकंपामुळे आलेल्या त्सुनामीने भारतासह 14 देशांना फटका दिला; दोन लाखांहून अधिक लोक मरण पावले.
- परीक्षेसाठी : त्सुनामीपासून संरक्षणासाठी काय करतात? उत्तर : हिंदी महासागर त्सुनामी पूर्वसूचना यंत्रणा, ज्यात भारतासह अनेक देश सहभागी आहेत.
पूर्वसूचना यंत्रणा आणि आपत्ती व्यवस्थापन जीव वाचवतात; भारताकडे राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण आहे.
महासागर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे आहेत असे समजणे. ते जोडलेले आहेत.
आकार : प्रशांत > अटलांटिक > हिंदी > दक्षिणी > आर्क्टिक. आठवणीची युक्ती : प्र-अ-हिं-द-आ (आकाराच्या क्रमाने पहिली अक्षरे).
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| प्रशांत महासागर | सर्वात मोठा महासागर | जगातील सर्वात खोल भाग येथेच आहेत |
| हिंदी महासागर | तिसरा सर्वात मोठा | अरबी समुद्र, बंगालचा उपसागर त्याचे भाग |
| त्सुनामी | समुद्रतळावरील भूकंपाने येणारी महाकाय लाट | 26 डिसेंबर 2004 |
| सागरी वनस्पती/प्राणी | समुद्रातील वनस्पती आणि प्राणी | शैवाल, डॉल्फिन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पाच महासागरांची नावे सांगा.
- 2सर्वात मोठा महासागर कोणता?
- 3सर्वात लहान महासागर कोणता?
- 4त्सुनामी म्हणजे काय?
- 5भारताच्या दोन बाजूंचे हिंदी महासागराचे भाग कोणते?
- 6महासागरांच्या सीमारेषा केवळ "संकेत" का म्हटल्या आहेत?
- 7चक्रीवादळ आणि त्सुनामी यांतील एक फरक सांगा.
- 8त्सुनामी पूर्वसूचना यंत्रणेचा उपयोग काय?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1प्रशांत, अटलांटिक, हिंदी, दक्षिणी आणि आर्क्टिक.
- 2प्रशांत महासागर.
- 3आर्क्टिक महासागर.
- 4समुद्रातील भूकंप किंवा ज्वालामुखीमुळे उसळणारी प्रचंड लाट.
- 5पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला बंगालचा उपसागर.
- 6कारण समुद्राचे पाणी व जीव एका महासागरातून दुसऱ्यात मुक्तपणे जातात; निसर्गात अशा सीमा नसतात.
- 7चक्रीवादळ जोरदार वारे आणि पावसाचे वादळ आहे; त्सुनामी समुद्रतळावरील भूकंपाने येणारी प्रचंड लाट आहे.
- 8किनारी भागांना वेळेआधी सावध करून जीवित व मालमत्ता वाचवता येते.
खंड आणि बेटे
ऑलिम्पिकच्या पाच कड्यांचे चिन्ह जगभरातील खेळाडूंच्या एकत्र येण्याचे प्रतीक आहे; ही कडी वस्ती असलेल्या पाच खंडांना दर्शवतात.
खंडांची संख्या मोजण्याची पद्धत ठरते त्यावर 4 ते 7 असू शकते; सर्वाधिक वापरली जाणारी यादी सात खंडांची आहे. बेट म्हणजे सर्व बाजूंनी पाण्याने वेढलेला जमिनीचा लहान तुकडा.
आकृतीत : सात खंड आणि भारताचे दोन बेट-समूह.
नियम 1: खंडांची संख्या मोजणीवर अवलंबून — उत्तर आणि दक्षिण अमेरिका एकत्र धरल्यास अमेरिका एक खंड ठरतो. युरोप आणि आशिया मिळून युरेशिया होतो. आफ्रिका आणि युरेशियाही कधी एक धरले जातात. म्हणून 4, 5, 6 किंवा 7 अशी मोजणी होते.
- सोपे : सात खंडांची यादी सर्वात जास्त वापरतात.
- मध्यम : युरोप आणि आशिया वेगळे धरले तर सात खंड होतात; एक धरले तर सहा.
- परीक्षेसाठी : चार खंड कोणते? उत्तर : आफ्रो-युरेशिया, अमेरिका, अंटार्क्टिका, ऑस्ट्रेलिया.
नियम 2: बेटे आणि भारताची बेटे — ग्रीनलँड हे जगातील सर्वात मोठे बेट आहे. भारताला 1,300 पेक्षा जास्त लहान बेटे आहेत : बंगालच्या उपसागरातील अंदमान-निकोबार आणि अरबी समुद्रातील लक्षद्वीप. अंटार्क्टिकामध्ये भारताचे "दक्षिण गंगोत्री" (1983) हे पहिले संशोधन केंद्र आहे.
- सोपे : अंदमान-निकोबार बंगालच्या उपसागरात आहेत.
- मध्यम : लक्षद्वीप अरबी समुद्रात आहे.
- परीक्षेसाठी : खंड आणि बेट यांतील फरक काय? उत्तर : खंड खूप मोठा जमिनीचा भाग असतो; बेट लहान आणि पाण्याने वेढलेले असते.
अंटार्क्टिका हा बर्फाळ, अतिथंड खंड आहे; भारत तिथे 1981 पासून संशोधन करतो.
खंड आणि बेट एकच समजणे. खंड फार मोठे असतात म्हणून त्यांना बेट म्हणत नाहीत.
7 खंड : आशिया, आफ्रिका, उ. अमेरिका, द. अमेरिका, अंटार्क्टिका, युरोप, ऑस्ट्रेलिया. आठवणीची युक्ती : "आ आ उ द अं यु ऑ".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| खंड | जमिनीचा विशाल सलग भाग | आशिया |
| बेट | चारही बाजूंनी पाण्याने वेढलेला लहान भूभाग | ग्रीनलँड |
| युरेशिया | युरोप + आशिया एकत्र | भूशास्त्रज्ञ असे मानतात |
| दक्षिण गंगोत्री | अंटार्क्टिकातील भारताचे पहिले केंद्र (1983) | दोन आणखी केंद्रे नंतर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सात खंडांची नावे सांगा.
- 2सर्वात मोठा खंड कोणता?
- 3सर्वात लहान खंड कोणता?
- 4बेट म्हणजे काय?
- 5जगातील सर्वात मोठे बेट कोणते?
- 6भारताच्या दोन बेट-समूहांची नावे आणि ते कुठे आहेत ते सांगा.
- 7खंडांची संख्या 4 ते 7 कशी असू शकते?
- 8अंटार्क्टिकामध्ये भारताची संशोधन मोहीम का महत्त्वाची आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आशिया, आफ्रिका, उत्तर अमेरिका, दक्षिण अमेरिका, अंटार्क्टिका, युरोप, ऑस्ट्रेलिया.
- 2आशिया.
- 3ऑस्ट्रेलिया.
- 4सर्व बाजूंनी पाण्याने वेढलेला जमिनीचा लहान तुकडा.
- 5ग्रीनलँड.
- 6अंदमान-निकोबार बंगालच्या उपसागरात; लक्षद्वीप अरबी समुद्रात.
- 7काही खंड एकमेकांना जोडलेले असल्याने त्यांना एक किंवा दोन मानता येते, उदा. अमेरिका, युरेशिया, आफ्रो-युरेशिया.
- 8तिथे हवामान आणि पर्यावरणाच्या उत्क्रांतीचा अभ्यास करता येतो.
महासागर आणि जीवन
प्राचीन काळापासून लोकांनी समुद्रमार्गाने प्रवास, व्यापार आणि मासेमारी केली; जवळजवळ प्रत्येक किनारी समाजात समुद्राच्या कथा आणि देव-देवता आहेत.
महासागर पाऊस देतात, हवामान सांभाळतात आणि जगातील निम्म्याहून अधिक प्राणवायू तयार करतात, म्हणून त्यांना "पृथ्वीची फुफ्फुसे" म्हणतात. मानवी कृतींमुळे प्रदूषण आणि अतिमासेमारी वाढल्याने ते धोक्यात आहेत.
आकृतीत : महासागरांचे उपयोग आणि त्यांना असलेले धोके.
नियम 1: महासागर जीवनाला आधार देतात — महासागरांमुळे पाऊस पडतो (जलचक्र), हवामान संतुलित राहते, मासे अन्न म्हणून मिळतात आणि सागरी वनस्पती प्राणवायू देतात.
- सोपे : समुद्रातून मासे मिळतात.
- मध्यम : महासागर नसते तर पाऊस पडला नसता आणि पृथ्वी वाळवंट झाली असती.
- परीक्षेसाठी : महासागरांना "फुफ्फुसे" का म्हणतात? उत्तर : ते निम्म्याहून अधिक प्राणवायू तयार करतात.
नियम 2: महासागर वाचवणे आपली जबाबदारी — दरवर्षी लाखो टन प्लास्टिक कचरा समुद्रात जातो आणि सागरी जीवांना गुदमरवतो. अतिमासेमारीमुळेही सागरी जीवन कमी होते. 8 जून हा जागतिक महासागर दिन आहे.
- सोपे : समुद्रात प्लास्टिक टाकू नये.
- मध्यम : अतिमासेमारी म्हणजे गरजेपेक्षा जास्त मासे पकडणे.
- परीक्षेसाठी : महासागराच्या रक्षणासाठी दोन उपाय सांगा. उत्तर : प्लास्टिकचा वापर कमी करणे, कचरा समुद्रात न टाकणे, मासेमारीवर मर्यादा.
महासागर दिन : 8 जून.
समुद्र प्रचंड आहे म्हणून तो प्रदूषित होऊ शकत नाही असे समजणे. मानवी कचऱ्याने तो आधीच प्रभावित झाला आहे.
महासागर = पाऊस + प्राणवायू + अन्न + व्यापारमार्ग. आठवणीची युक्ती : पा-प्रा-अ-व्या (पाऊस, प्राणवायू, अन्न, व्यापार).
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| जलचक्र | समुद्राचे पाणी बाष्प होऊन पुन्हा पाऊस होणे | मान्सून |
| अतिमासेमारी | खूप जास्त मासे पकडणे | माशांची संख्या घटते |
| सागरी प्रदूषण | समुद्रात कचरा-रसायने मिसळणे | प्लास्टिक कचरा |
| जागतिक महासागर दिन | महासागरांच्या महत्त्वाची आठवण | 8 जून |
सरावासाठी प्रश्न
- 1महासागरांना "पृथ्वीची फुफ्फुसे" का म्हणतात?
- 2जागतिक महासागर दिन कधी असतो?
- 3सागरी प्रदूषणाचे एक कारण सांगा.
- 4अतिमासेमारी म्हणजे काय?
- 5पाऊस पडण्यात महासागर कसा मदत करतो?
- 6लोकांनी महासागरांचा वापर कोणकोणत्या कामांसाठी केला आहे?
- 7प्लास्टिकमुळे सागरी जीवांना कोणता धोका असतो?
- 8महासागर नसते तर पृथ्वीवर काय घडले असते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कारण ते जगातील निम्म्याहून अधिक प्राणवायू तयार करतात.
- 28 जून.
- 3प्लास्टिक कचरा समुद्रात टाकणे.
- 4गरजेपेक्षा खूप जास्त मासे पकडणे.
- 5समुद्राचे पाणी बाष्प होऊन ढग तयार होतात आणि जमिनीवर पाऊस येतो.
- 6प्रवास, व्यापार, मासेमारी आणि लष्करी मोहिमांसाठी.
- 7ते प्लास्टिक खाऊन किंवा त्यात अडकून गुदमरतात.
- 8पाऊस पडला नसता, हवामान बिघडले असते आणि जीवन कठीण होऊन पृथ्वी वाळवंट झाली असती.