नकाशा आणि त्याचे घटक
अनोळखी शहरात रेल्वे स्टेशनवरून उतरल्यावर बँक किंवा बाग शोधायची असेल, तर तुम्ही नकाशा पाहता किंवा कोणाला तरी विचारता.
नकाशा म्हणजे एखाद्या प्रदेशाचे वरून पाहिल्यासारखे काढलेले चित्र. अ‍ॅटलस म्हणजे नकाशांचे पुस्तक. नकाशाचे तीन मुख्य घटक: अंतर (प्रमाण), दिशा आणि चिन्हे.
आकृतीत : नकाशाचे तीन प्रकार आणि त्याचे तीन घटक.
नकाशा आणि त्याचे घटक
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडानियम 1: प्रमाणामुळे मोठा प्रदेश छोट्या कागदावर मावतो — नकाशावरील 1 सेमी जमिनीवरील ठरावीक अंतर दाखवतो; त्याला प्रमाण म्हणतात.
- सोपे : 1 सेमी = 5 किमी असेल तर नकाशावर 6 सेमी म्हणजे 30 किमी.
- मध्यम : प्रमाण 1 सेमी = 10 मीटर असेल तर 40 मीटर × 30 मीटरचे मैदान नकाशावर 4 सेमी × 3 सेमी काढतात.
- परीक्षेसाठी : प्रमाण का आवश्यक आहे? उत्तर : त्यामुळे नकाशावरील अंतरावरून जमिनीवरचे खरे अंतर काढता येते.
नियम 2: दिशा आणि चिन्हे नकाशा वाचायला सोपा करतात — मुख्य दिशा चार : उत्तर, पूर्व, दक्षिण, पश्चिम. मधल्या दिशा : ईशान्य, आग्नेय, नैर्ऋत्य, वायव्य. जागा वाचवण्यासाठी इमारत, रस्ता, नदी यांच्यासाठी चिन्हे वापरतात.
- सोपे : नकाशावरील N बाण उत्तर दिशा दाखवतो.
- मध्यम : शाळेच्या दक्षिणेला घर असेल तर घरापासून शाळा उत्तरेला आहे.
- परीक्षेसाठी : भारतीय नकाशांसाठी चिन्हे कोण ठरवते? उत्तर : सर्व्हे ऑफ इंडिया ही सरकारी संस्था.
नकाशा म्हणजे खजिन्याचा मार्गदर्शक; तो जागा आणि तिथे जाण्याचा मार्ग दाखवतो.
नकाशावर नेहमी वर म्हणजे उत्तर असे गृहीत धरणे. N बाण पाहूनच दिशा ठरवा.
नकाशा वाचताना आधी शीर्षक, मग प्रमाण, मग दिशा आणि शेवटी चिन्हे पाहा. आठवणीची युक्ती : श-प्र-दि-चि (शीर्षक, प्रमाण, दिशा, चिन्हे).
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| भौतिक नकाशा | नैसर्गिक रचना दाखवतो | पर्वत, नद्या |
| राजकीय नकाशा | देश, राज्ये, शहरे दाखवतो | भारताचे राज्यांसह चित्र |
| विषयवार नकाशा | विशिष्ट विषयाची माहिती | पावसाचा नकाशा |
| प्रमाण | नकाशावरील आणि खऱ्या अंतराचे नाते | 1 सेमी = 500 मी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नकाशा म्हणजे काय?
- 2नकाशाचे तीन घटक सांगा.
- 3अ‍ॅटलस म्हणजे काय?
- 4चार मुख्य दिशांची नावे सांगा.
- 5प्रमाण 1 सेमी = 2 किमी असेल, तर नकाशावरील 9 सेमी म्हणजे किती किमी?
- 6राजकीय आणि भौतिक नकाशातील फरक सांगा.
- 7मोठ्या नकाशावर प्रत्येक इमारतीचे चित्र काढण्याऐवजी चिन्हे का वापरतात?
- 8मैदान 60 मी × 40 मी आहे. प्रमाण 1 सेमी = 10 मी असल्यास नकाशावर त्याची लांबी-रुंदी किती सेमी येईल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1एखाद्या प्रदेशाचे वरून पाहिल्यासारखे काढलेले चित्र.
- 2अंतर (प्रमाण), दिशा आणि चिन्हे.
- 3नकाशांचा संग्रह असलेले पुस्तक.
- 4उत्तर, पूर्व, दक्षिण, पश्चिम.
- 59 × 2 = 18 किमी.
- 6राजकीय नकाशा देश, राज्ये, शहरे दाखवतो; भौतिक नकाशा पर्वत, नद्या, महासागर असे नैसर्गिक भाग दाखवतो.
- 7जागा कमी असते; चिन्हांमुळे कमी जागेत खूप तपशील दाखवता येतात.
- 8लांबी 60 ÷ 10 = 6 सेमी, रुंदी 40 ÷ 10 = 4 सेमी.
पृथ्वीचे नकाशे : गोल आणि अक्षांश
बाजारात मित्राला सांगता, "सातव्या रांगेतले पाचवे दुकान." दोन अंक सांगितल्यावर जागा नक्की सापडते; बुद्धिबळातही d2, d4 असे दोन अंक-अक्षरे वापरतात.
गोल (ग्लोब) म्हणजे पृथ्वीचे गोलाकार प्रतिरूप. जागा सांगणाऱ्या दोन संख्यांना निर्देशक म्हणतात. अक्षांश म्हणजे विषुववृत्तापासूनचे उत्तर-दक्षिण अंतर, अंशांत मोजलेले.
आकृतीत : अक्षांशाची रचना : 0° ते 90° उत्तर आणि दक्षिण.
नियम 1: अक्षांश विषुववृत्तापासून मोजतात — विषुववृत्त हे सर्वात मोठे वर्तुळ आहे. त्याला समांतर असलेली वर्तुळे (अक्षवृत्ते) ध्रुवांकडे जाताना लहान होतात.
- सोपे : विषुववृत्त 0° आणि ध्रुव 90° अक्षांशावर आहेत.
- मध्यम : दिल्ली 29°उ आणि बेंगळुरू 13°उ आहे; म्हणून दिल्ली विषुववृत्तापासून जास्त दूर आहे.
- परीक्षेसाठी : सर्वात लांब अक्षवृत्त कोणते? उत्तर : विषुववृत्त.
नियम 2: अक्षांश आणि हवामानाचे नाते — विषुववृत्ताजवळ हवा उष्ण, पुढे सौम्य आणि ध्रुवांजवळ अतिथंड असते.
- सोपे : विषुववृत्ताजवळचे प्रदेश उष्ण असतात.
- मध्यम : मध्य अक्षांशांतील प्रदेशांत हवामान सौम्य असते.
- परीक्षेसाठी : ध्रुवांजवळ थंडी जास्त का? उत्तर : तिथे सूर्यकिरण तिरपे पडतात (विज्ञानात शिकाल).
पृथ्वी पूर्ण गोल नाही; ध्रुवांजवळ थोडी चपटी आहे, पण अभ्यासात आपण तिला गोल मानतो.
अक्षवृत्ते म्हणजे उत्तर-दक्षिण रेषा असे समजणे. ती पूर्व-पश्चिम जाणारी वर्तुळे आहेत.
अक्षांश = आडव्या रेषा, विषुववृत्तापासून मोजणी. आठवणीची युक्ती : अक्षांश = आडवे, शिडीच्या दांड्यांसारखे.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| निर्देशक | जागा नक्की सांगणारे दोन अंक | d2 → d4; 29°उ, 77°पू |
| अक्षांश | विषुववृत्तापासून उत्तर-दक्षिण अंतर (अंश) | दिल्ली 29°उ |
| अक्षवृत्त | विषुववृत्ताला समांतर काल्पनिक वर्तुळ | विषुववृत्त स्वतः एक अक्षवृत्त |
| गोल | पृथ्वीचे गोलाकार प्रतिरूप | वर्गातील ग्लोब |
सरावासाठी प्रश्न
- 1गोल (ग्लोब) म्हणजे काय?
- 2अक्षांश कशापासून मोजतात?
- 3उत्तर ध्रुवाचा अक्षांश किती?
- 4अक्षवृत्त म्हणजे काय?
- 5मुंबई 19°उ आणि चेन्नई 13°उ आहे. कोणते विषुववृत्ताच्या जवळ आहे?
- 6जगाच्या नकाशावर विषुववृत्ताजवळ हवा उष्ण का असते असे विचारले तर "अक्षांश" शब्द वापरून सांगा.
- 7अक्षवृत्ते ध्रुवांकडे जाताना लहान का होतात?
- 8बुद्धिबळातील "d2 ते d4" आणि अक्षांश-रेखांश यांत कोणते साम्य आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पृथ्वीचे गोलाकार प्रतिरूप.
- 2विषुववृत्तापासून.
- 390°उ.
- 4विषुववृत्ताला समांतर, पूर्व-पश्चिम जाणारे काल्पनिक वर्तुळ.
- 5चेन्नई, कारण त्याचा अक्षांश कमी आहे.
- 6कमी अक्षांशावर (विषुववृत्ताजवळ) सूर्यकिरण जास्त थेट पडतात, म्हणून हवा उष्ण असते.
- 7गोलाचा घेर विषुववृत्तावर सर्वात मोठा असतो आणि ध्रुवांकडे कमी होतो.
- 8दोन्हीत दोन निर्देशकांनी जागा नक्की ठरते.
रेखांश आणि मूळ रेखावृत्त
कुठे सकाळचा नाश्ता सुरू असतो, तर दुसरीकडे लोक जेवत असतात आणि तिसरीकडे झोपलेले असतात — कारण पृथ्वी फिरते आणि जागेनुसार वेळ बदलते.
रेखावृत्त (मध्यान्हवृत्त) म्हणजे ध्रुवापासून ध्रुवापर्यंत जाणारे अर्धवर्तुळ. मूळ रेखावृत्त (0°) ग्रीनविचमधून जाते. रेखांश म्हणजे मूळ रेखावृत्तापासूनचे पूर्व-पश्चिम अंतर.
आकृतीत : रेखांशाची रचना आणि नकाशातील ग्रिड.
नियम 1: रेखांश मूळ रेखावृत्तापासून मोजतात — 1884 मध्ये काही देशांनी ग्रीनविच (लंडन) मधून जाणारे रेखावृत्त जगाचे मूळ रेखावृत्त मानले. तिथून पूर्वेला आणि पश्चिमेला 0° ते 180° असे अंश मोजतात.
- सोपे : ग्रीनविच 0° रेखांशावर आहे.
- मध्यम : दिल्ली 77°पू आणि टोकियो 140°पू; दोघेही पूर्वेला, पण टोकियो जास्त पूर्वेला.
- परीक्षेसाठी : 180°पू आणि 180°प वेगळे आहेत का? उत्तर : नाही, ते एकच रेखावृत्त आहे; त्याला फक्त 180° म्हणतात.
नियम 2: अक्षांश + रेखांश म्हणजे संपूर्ण पत्ता — दोन्ही मिळून कोणतेही ठिकाण नक्की सांगता येते. या रेषांच्या जाळ्याला ग्रिड म्हणतात.
- सोपे : दिल्ली 29°उ, 77°पू.
- मध्यम : भारताचा अक्षांश सुमारे 8°उ ते 37°उ आणि रेखांश सुमारे 68°पू ते 97°पू आहे.
- परीक्षेसाठी : फक्त अक्षांश सांगून ठिकाण का ठरत नाही? उत्तर : त्याच अक्षांशावर पूर्व-पश्चिम अनेक ठिकाणे असतात; रेखांशही हवा.
भारताचेही प्राचीन मूळ रेखावृत्त होते — उज्जयिनीतून जाणारी "मध्य रेखा"; वराहमिहिरांच्या काळापासून (सुमारे 1,500 वर्षे आधी) ती खगोल गणितात वापरली जाई.
रेखावृत्ते आडवी असतात असे समजणे. ती उत्तर-दक्षिण जातात.
रेखांश = उभ्या रेषा, मूळ रेखावृत्तापासून मोजणी. आठवणीची युक्ती : रेखांश = उभे, संत्र्याच्या फोडींसारखे.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| रेखावृत्त | ध्रुव ते ध्रुव अर्धवर्तुळ | ग्रीनविच रेखावृत्त |
| मूळ रेखावृत्त | 0° रेखांशाचे रेखावृत्त | ग्रीनविच, लंडन |
| रेखांश | मूळ रेखावृत्तापासून पूर्व-पश्चिम अंतर (अंश) | टोकियो 140°पू |
| ग्रिड | अक्षांश-रेखांश रेषांचे जाळे | गोलावरील निळ्या रेषा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1रेखावृत्त म्हणजे काय?
- 2मूळ रेखावृत्त कोणत्या ठिकाणातून जाते?
- 3रेखांश किती अंशांपर्यंत मोजतात?
- 4दिल्लीचे निर्देशक सांगा.
- 5मूळ रेखावृत्त 1884 मध्ये कसे ठरले?
- 6उज्जयिनी मध्य रेखा म्हणजे काय?
- 7प्राचीन नगरे उज्जयिनी रेषेवर नेमकी का सापडत नाहीत?
- 8दोन ठिकाणांचा अक्षांश सारखा पण रेखांश वेगळा असेल तर ती कशी असतील?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ध्रुवापासून ध्रुवापर्यंत जाणारे अर्धवर्तुळ.
- 2ग्रीनविच (लंडन).
- 3पूर्वेला आणि पश्चिमेला प्रत्येकी 180° पर्यंत.
- 4सुमारे 29°उ आणि 77°पू.
- 5काही देशांनी ग्रीनविचमधून जाणारे रेखावृत्त जगाचे मूळ रेखावृत्त मानण्याचे ठरवले.
- 6प्राचीन भारतीय खगोलशास्त्रात गणनेसाठी वापरलेले उज्जयिनीतून जाणारे मूळ रेखावृत्त.
- 7रेखांश मोजायला अचूक वेळ लागतो आणि तेव्हाची वेळमापन साधने आजच्याइतकी अचूक नव्हती.
- 8ती एकाच अक्षवृत्तावर, पण पूर्व-पश्चिम वेगवेगळ्या जागी असतील.
वेळ विभाग आणि आंतरराष्ट्रीय वार रेषा
फोनवर पोरबंदरचा मित्र म्हणतो "अजून उजेड आहे", तर आसामचा मित्र म्हणतो "इकडे अंधार झाला!" — दोघांची वेळ वेगळी असते.
पृथ्वी 24 तासांत 360° फिरते, म्हणजे प्रत्येक तासाला 15°. म्हणून दर 15° रेखांशामागे 1 तास वेळ बदलते. स्थानिक वेळ म्हणजे त्या ठिकाणची सूर्यानुसार वेळ; प्रमाण वेळ म्हणजे देशाने ठरवलेली एक वेळ.
आकृतीत : 15° = 1 तास हा नियम आणि भारताची प्रमाण वेळ.
वेळ विभाग आणि आंतरराष्ट्रीय वार रेषा
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडानियम 1: रेखांशानुसार वेळ बदलते — ग्रीनविचवर दुपारचे 12 असेल, तर 15°पू वर दुपारचे 1 आणि 15°प वर सकाळचे 11 असतात. पूर्वेला वेळ पुढे, पश्चिमेला मागे.
- सोपे : 45°पू वर ग्रीनविचपेक्षा 3 तास पुढची वेळ असते; ग्रीनविचवर 12 असेल तर तिथे 3 वाजतात.
- मध्यम : बेंगळुरू आणि दिल्ली यांचा रेखांश जवळजवळ सारखा (77°पू) आहे, म्हणून त्यांच्या स्थानिक वेळेत फरक नाही.
- परीक्षेसाठी : पोरबंदर आणि तिनसुकिया यांच्यात 30° रेखांशाचा फरक असेल तर वेळेचा फरक किती? उत्तर : 30 ÷ 15 = 2 तास.
नियम 2: देश एक प्रमाण वेळ वापरतात — अनेक स्थानिक वेळा वापरणे गैरसोयीचे असते; म्हणून देश एका रेखावृत्ताची वेळ संपूर्ण देशासाठी मानतो. भारतीय प्रमाण वेळ (IST) ग्रीनविच वेळेपेक्षा 5 तास 30 मिनिटे पुढे आहे. मोठे देश (अमेरिका 6, रशिया 11) अनेक वेळ विभाग वापरतात.
- सोपे : लंडनमध्ये दुपारचे 12 असतात तेव्हा भारतात संध्याकाळचे 5:30 असतात.
- मध्यम : GMT सकाळचे 6 असेल तर IST सकाळचे 11:30 होते.
- परीक्षेसाठी : आंतरराष्ट्रीय वार रेषा ओलांडून पूर्वेकडे गेल्यास काय बदलते? उत्तर : एक दिवस वजा होतो (सोमवारऐवजी रविवार).
वार रेषा सुमारे 180° वर आहे; ती काही ठिकाणी वाकते, कारण एका देशाचे दोन वेगळे वार होऊ नयेत.
वेळ विभागांच्या रेषा नेहमी सरळ रेखावृत्तांसारख्या असतात असे समजणे. त्या देशांच्या सीमांना अनुसरून वाकतात.
अंतर ÷ 15 = तासांचा फरक; पूर्वेला जोडा, पश्चिमेला वजा करा. आठवणीची युक्ती : पूर्वेला पुढे, पश्चिमेला मागे (पू-पुढे, प-पाठी).
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| स्थानिक वेळ | त्या ठिकाणी सूर्यानुसार वेळ | पोरबंदर आणि तिनसुकिया वेगळ्या |
| प्रमाण वेळ | देशाने स्वीकारलेली एकच वेळ | IST = GMT + 5:30 |
| वेळ विभाग | एक प्रमाण वेळ असलेला पट्टा | रशियात 11 |
| आंतरराष्ट्रीय वार रेषा | सुमारे 180° वर वार बदलणारी रेषा | पूर्वेकडे ओलांडताना -1 दिवस |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पृथ्वी एका तासात किती अंश फिरते?
- 2IST म्हणजे काय?
- 3आंतरराष्ट्रीय वार रेषा सुमारे कोणत्या रेखांशावर आहे?
- 4ग्रीनविचवर दुपारचे 12 असतील, तर 30°पू वर किती वाजतील?
- 5ग्रीनविचवर दुपारचे 12 असतील, तर 45°प वर किती वाजतील?
- 6स्थानिक वेळ आणि प्रमाण वेळ यांतील फरक सांगा.
- 7अमेरिका आणि रशियात अनेक वेळ विभाग का असतात?
- 8वार रेषा 180° वर वाकडी का काढली आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 115°.
- 2भारतीय प्रमाण वेळ (Indian Standard Time).
- 3180°.
- 430 ÷ 15 = 2 तास पुढे, म्हणजे दुपारचे 2.
- 545 ÷ 15 = 3 तास मागे, म्हणजे सकाळचे 9.
- 6स्थानिक वेळ प्रत्येक ठिकाणी सूर्यानुसार वेगळी असते; प्रमाण वेळ संपूर्ण देशासाठी एका रेखावृत्ताची मानलेली वेळ असते.
- 7कारण हे देश पूर्व-पश्चिम खूप लांब पसरलेले आहेत, त्यामुळे एकच वेळ सोयीची नसते.
- 8एखाद्या देशाचे दोन भाग वेगवेगळ्या दिवशी येऊ नयेत म्हणून.