भूरूपे आणि पर्वत
छोटा नागपूरहून प्रयागराजमार्गे अल्मोडाला जाताना तुम्हाला पठार, मैदान आणि पर्वत असे तीन वेगळे प्रदेश दिसतील.
भूरूप म्हणजे पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील नैसर्गिक रचना. मुख्य तीन : पर्वत, पठार आणि मैदान. पर्वत आसपासच्या भूभागापेक्षा खूप उंच असतो; त्याचा पाया रुंद, उतार तीव्र आणि माथा निमुळता असतो.
आकृतीत : पर्वताची ओळख आणि भारतातील उदाहरणे.
भूरूपे आणि पर्वत
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडानियम 1: पर्वतांचे प्रकार आणि वय — हिमालयासारखे उंच, टोकदार पर्वत तुलनेने तरुण आहेत; ते अजूनही वाढत आहेत. अरवलीसारखे बुटके, गोलसर पर्वत खूप जुने असून झिजेमुळे गोल झाले आहेत. पर्वतांच्या रांगा : हिमालय (आशिया), आल्प्स (युरोप), अँडीज (दक्षिण अमेरिका).
- सोपे : हिमालय हा तरुण पर्वत आहे.
- मध्यम : अनामुडी हे दक्षिण भारतातील सर्वोच्च शिखर (केरळ) आहे.
- परीक्षेसाठी : एव्हरेस्टची उंची किती? उत्तर : 8,848 मीटर; तिबेटी त्याला चोमोलुंग्मा, नेपाळी सागरमाथा म्हणतात.
नियम 2: पर्वतातील जीवन : संधी आणि आव्हाने — उतारावर पायऱ्या कापून पायरी-शेती (टेरेस फार्मिंग) करतात; पशुपालन आणि पर्यटन हे महत्त्वाचे उद्योग आहेत. भूस्खलन, हिमप्रपात, ढगफुटी आणि अचानक पूर हे धोके आहेत. अतिपर्यटन नाजूक पर्यावरणावर ताण टाकते.
- सोपे : पायऱ्यांची शेती डोंगर उतारावर केली जाते.
- मध्यम : बचेंद्री पाल 1984 मध्ये एव्हरेस्ट चढणाऱ्या पहिल्या भारतीय महिला होत्या.
- परीक्षेसाठी : भूस्खलन म्हणजे काय? उत्तर : डोंगरावरून माती-खडकांचा अचानक कोसळणारा ढिगारा.
हिमालयात गंगा नदीचा उगम आहे; ती सुमारे 2,500 किमी लांब आहे.
डोंगर आणि पर्वत एकच समजणे. डोंगर कमी उंच आणि कमी तीव्र उताराचे असतात.
पर्वत = रुंद पाया + तीव्र उतार + निमुळता माथा. आठवणीची युक्ती : "रुं-ती-नि" (रुंद, तीव्र, निमुळता).
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| भूरूप | पृथ्वीची नैसर्गिक रचना | पर्वत, पठार, मैदान |
| पर्वत | खूप उंच, निमुळता माथा | हिमालय |
| डोंगर | कमी उंच, गोलसर माथा | सह्याद्रीतील डोंगर |
| पायरी-शेती | उतारावर पायऱ्या कापून शेती | उत्तर भारतातील डोंगर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भूरूप म्हणजे काय?
- 2तीन मुख्य भूरूपे कोणती?
- 3जगातील सर्वोच्च शिखर कोणते?
- 4हिमालय तरुण आणि अरवली जुनी का मानतात?
- 5पायरी-शेती म्हणजे काय?
- 6पर्वतावर राहणाऱ्या लोकांच्या दोन आव्हानांची नावे सांगा.
- 7अतिपर्यटन पर्वतांसाठी धोक्याचे का आहे?
- 8अनेक समाज पर्वतांना पवित्र का मानतात? एक उदाहरण द्या.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील नैसर्गिक रचना.
- 2पर्वत, पठार आणि मैदान.
- 3माउंट एव्हरेस्ट (8,848 मी).
- 4हिमालय अलीकडे (भूगर्भीय काळात) तयार झाले, अजून वाढत आहेत; अरवली खूप जुनी असून झिजून गोल झाली आहे.
- 5उतारावर पायऱ्या कापून केलेली शेती.
- 6कोणतीही दोन : भूस्खलन, हिमप्रपात, ढगफुटी, अचानक पूर, थंडी.
- 7जास्त पर्यटकांमुळे नाजूक पर्यावरणावर ताण येतो आणि कचरा-प्रदूषण वाढते.
- 8उंच शिखरे निसर्गाच्या शक्तीचे प्रतीक वाटतात; उदा. कैलास पर्वत हिंदू, बौद्ध, जैन आणि बॉन परंपरेत पवित्र आहे.
पठारे
कर्नाटकातील जोग धबधबा किंवा मेघालयातील नोहकालिकाई धबधबा पाहायला गेलात तर तुम्ही पठाराच्या कडेवर उभे असता.
पठार म्हणजे आसपासच्या जमिनीपेक्षा उंच उचललेला, वर सपाट पृष्ठभाग असलेला भूभाग; त्याच्या काही बाजू तीव्र उताराच्या असतात. पठारांची उंची काही शे मीटरपासून काही हजार मीटरपर्यंत असू शकते.
आकृतीत : पठाराची ओळख आणि प्रमुख उदाहरणे.
नियम 1: पठारे खनिजांनी समृद्ध असतात — पठारांना "खनिजांचे भांडार" म्हणतात, म्हणून तिथे खाणकाम हा मोठा उद्योग असतो. छोटा नागपूर पठारावर लोखंड, कोळसा आणि मँगनीजचे मोठे साठे आहेत; पूर्व आफ्रिकी पठार सोने-हिऱ्यांच्या खाणींसाठी प्रसिद्ध आहे.
- सोपे : छोटा नागपूर पठारावर कोळसा मिळतो.
- मध्यम : पठारावरील खडकाळ जमीन शेतीला कमी सुपीक असते.
- परीक्षेसाठी : अपवाद काय? उत्तर : लाव्हापासून बनलेल्या पठारांवर सुपीक काळी माती असते.
नियम 2: प्रसिद्ध पठारे आणि धबधबे — तिबेटी पठार सर्वात मोठे आणि सर्वात उंच आहे; ते पूर्व-पश्चिम सुमारे 2,500 किमी लांब आहे. दख्खनचे पठार मध्य व दक्षिण भारतात असून ज्वालामुखीतून बनले आहे. पठारांवरून नद्या कड्यावरून कोसळून धबधबे तयार होतात.
- सोपे : तिबेटी पठाराला "जगाचे छत" म्हणतात.
- मध्यम : नोहकालिकाई धबधबा चेरापुंजी पठारावरून सुमारे 340 मीटर कोसळतो.
- परीक्षेसाठी : जोग धबधबा कोणत्या नदीवर आहे? उत्तर : शरावती नदीवर, पश्चिम घाटात.
पठार = वर सपाट, काही बाजू तीव्र; पर्वतासारखा निमुळता माथा नसतो.
पठार आणि मैदान एकच समजणे. पठार आसपासच्या जमिनीपेक्षा उंच असते, मैदान सखल आणि सपाट असते.
पठार = उंच + सपाट + खनिजे. आठवणीची युक्ती : "उं-स-ख" (उंच, सपाट, खनिज).
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| पठार | उंच, वर सपाट भूभाग | दख्खनचे पठार |
| तिबेटी पठार | जगातील सर्वात मोठे आणि उंच पठार | सरासरी उंची 4,500 मी |
| लाव्हा पठार | ज्वालामुखीच्या लाव्हापासून बनलेले | काळी माती |
| धबधबा | नदी कड्यावरून कोसळणे | जोग, हुंडरू |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पठार म्हणजे काय?
- 2जगातील सर्वात मोठे व उंच पठार कोणते?
- 3दख्खनचे पठार कसे बनले?
- 4पठारांना "खनिजांचे भांडार" का म्हणतात?
- 5छोटा नागपूर पठारावर कोणती खनिजे मिळतात?
- 6एका धबधब्याचे नाव आणि तो कोणत्या पठारावर/प्रदेशात आहे ते सांगा.
- 7पठारांवर शेती कमी का होते, आणि अपवाद कोणता?
- 8पठार आणि पर्वत यांतील दोन फरक सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आसपासच्या जमिनीपेक्षा उंच असलेला, वर सपाट पृष्ठभागाचा भूभाग.
- 2तिबेटी पठार.
- 3लाखो वर्षांपूर्वी ज्वालामुखीच्या क्रियेतून.
- 4कारण तिथे लोखंड, कोळसा, सोने यांसारख्या खनिजांचे मोठे साठे सापडतात.
- 5लोखंड, कोळसा आणि मँगनीज.
- 6उदा. नोहकालिकाई धबधबा, चेरापुंजी पठार (मेघालय).
- 7खडकाळ माती कमी सुपीक असते; अपवाद लाव्हा-पठारांची सुपीक काळी माती.
- 8पठाराचा माथा सपाट असतो, पर्वताचा निमुळता; पठार कमी तीव्र आणि जास्त पसरलेले असते.
मैदाने
तुमच्या गावाभोवती सपाट शेते आणि नदी असेल, तर तुम्ही मैदानात राहता; इथेच पहिल्या संस्कृती बहरल्या.
मैदान म्हणजे विस्तीर्ण सपाट किंवा हलके लहरी पृष्ठभागाचा भूभाग; मोठे डोंगर किंवा खोल दऱ्या नसतात. ते साधारणपणे समुद्रसपाटीपासून 300 मीटरपेक्षा जास्त उंच नसतात. नद्यांनी आणलेल्या गाळाने पूरमैदाने बनतात.
आकृतीत : मैदानाची वैशिष्ट्ये आणि गंगेचे मैदान.
नियम 1: नद्या सुपीक मैदाने घडवतात — पर्वतातून येणाऱ्या नद्या खडक, वाळू आणि गाळ वाहून आणतात आणि मैदानात साठवतात. त्यामुळे माती सुपीक होते आणि सर्व प्रकारची पिके घेता येतात.
- सोपे : मैदानात शेती हा मुख्य व्यवसाय आहे.
- मध्यम : गंगेच्या मैदानात तांदूळ, गहू, मका, कापूस, ताग ही पिके घेतात.
- परीक्षेसाठी : गाळ म्हणजे काय? उत्तर : नद्यांनी वाहून आणलेले खडक-वाळू-मातीचे बारीक कण.
नियम 2: मैदानातील जीवन आणि आव्हाने — गंगेच्या मैदानात भारताच्या एक-चतुर्थांशाहून जास्त लोक राहतात. पूर्वी शेती पावसावर चालत असे; आता कालवे आणि भूजलाने सिंचन होते, पण त्यामुळे भूजल कमी होत आहे. मैदान सपाट असल्याने नदीवाहतूक सोपी आहे, आणि नद्यांचे उगम व संगम अनेक समाजांना पवित्र वाटतात.
- सोपे : सिंचनामुळे उत्पादन वाढले.
- मध्यम : जास्त पंपिंगमुळे भूजलपातळी खाली जाते.
- परीक्षेसाठी : मैदानांत प्राचीन संस्कृती का उभ्या राहिल्या? उत्तर : सुपीक माती, पाणी आणि सोपी वाहतूक.
लोकसंख्या सर्वाधिक मैदानात राहते, कारण तिथे अन्न आणि पाणी सहज मिळते.
सर्व मैदाने सारखीच सुपीक असतात असे समजणे. नदीचा गाळ असलेली मैदाने जास्त सुपीक असतात.
मैदान = सपाट + सुपीक + जास्त वस्ती. आठवणीची युक्ती : "सप-सु-व" (सपाट, सुपीक, वस्ती).
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| मैदान | विस्तीर्ण सपाट भूभाग (300 मी पेक्षा खाली) | गंगेचे मैदान |
| पूरमैदान | नदीच्या गाळाने बनलेले मैदान | सिंधू-गंगा मैदान |
| गाळ | नदीने आणलेले खडक-माती-वाळूचे कण | सुपीक माती |
| सिंचन | शेताला कृत्रिमरीत्या पाणी देणे | कालवे, पंप |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मैदान म्हणजे काय?
- 2मैदाने साधारणपणे किती उंचीपर्यंत असतात?
- 3गंगेच्या मैदानात कोणती पिके घेतात? दोन सांगा.
- 4गाळ म्हणजे काय?
- 5मैदाने सुपीक का असतात?
- 6सिंचनामुळे कोणती समस्या निर्माण झाली?
- 7मैदानात नदीवाहतूक सोपी का असते?
- 8मैदानात जास्त लोकसंख्या का आढळते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1विस्तीर्ण सपाट किंवा हलक्या लहरी पृष्ठभागाचा भूभाग.
- 2समुद्रसपाटीपासून सुमारे 300 मीटरपर्यंत.
- 3कोणतीही दोन : तांदूळ, गहू, मका, कापूस, ताग.
- 4नद्यांनी वाहून आणलेले बारीक खडक-वाळू-मातीचे कण.
- 5कारण नद्या पर्वतातून आणलेला गाळ तिथे साचवतात.
- 6भूजलाचा अतिवापर होऊन ते कमी होत आहे.
- 7कारण उतार सौम्य असल्याने पाणी हळू वाहते.
- 8सुपीक जमीन, भरपूर पाणी आणि सोपी वाहतूक यांमुळे जीवन सुकर असते.
वाळवंटे आणि माणसाचे अनुकूलन
राजस्थानच्या थर वाळवंटातील लोकगीते आणि दंतकथा दाखवतात की कठीण निसर्गातही माणूस आपली संस्कृती फुलवतो.
वाळवंट म्हणजे फार कमी पर्जन्य असलेला मोठा कोरडा प्रदेश. काही उष्ण (सहारा, थर), काही थंड (गोबी). अनुकूलन म्हणजे वातावरणाशी जुळवून घेण्याची क्षमता.
आकृतीत : वाळवंटांचे प्रकार आणि पाच तिणै.
नियम 1: वाळवंटांचे वेगळे जीवन — वाळवंटात वनस्पती-प्राणी वेगळे असतात आणि राहणीमान कठीण असते; तरीही माणसाने जवळजवळ सर्व वाळवंटांत वस्ती केली आहे. थरमधील समाजांची गाणी आणि दंतकथांची समृद्ध परंपरा आहे.
- सोपे : थर वाळवंट भारताच्या वायव्येला आहे.
- मध्यम : सहारा आफ्रिकेत आहे आणि गोबी आशियात आहे.
- परीक्षेसाठी : सर्व वाळवंटे उष्ण असतात का? उत्तर : नाही, गोबीसारखी काही थंड असतात.
नियम 2: तिणै : पाच प्रदेशांची प्राचीन कल्पना — प्राचीन तमिळ संगम काव्यात पाच तिणै (प्रदेश) सांगितले आहेत : पर्वत, जंगल, सुपीक मैदान, किनारा आणि कोरडा प्रदेश. प्रत्येकाचे वेगळे व्यवसाय, देव आणि भावना होत्या.
- सोपे : तिणै म्हणजे प्रदेशाचा प्रकार.
- मध्यम : या कल्पनेतून दिसते की प्राचीन लोकांना भूरूपांची चांगली जाण होती.
- परीक्षेसाठी : तिणै आणि भूरूपे यांचे नाते काय? उत्तर : दोन्ही प्रदेशांचे वर्गीकरण आहेत; तिणै हे प्राचीन भारतीय वर्गीकरण आहे.
मानव सर्व भूरूपांत राहतो — हे त्याचे जुळवून घेण्याचे सामर्थ्य दाखवते.
वाळवंट म्हणजे फक्त वाळू असे समजणे. वाळवंट म्हणजे अत्यल्प पाऊस असलेला कोरडा प्रदेश.
वाळवंट = कमी पाऊस; उष्ण (थर, सहारा) किंवा थंड (गोबी). आठवणीची युक्ती : "थ-स-गो" (थर, सहारा, गोबी).
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| वाळवंट | अत्यल्प पावसाचा कोरडा प्रदेश | थर वाळवंट |
| उष्ण वाळवंट | दिवसा अतिउष्ण | सहारा |
| थंड वाळवंट | थंड आणि कोरडा प्रदेश | गोबी |
| तिणै | संगम काव्यातील पाच प्रदेश | कुरिंजी (पर्वत), मरुदम (मैदान) |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वाळवंट म्हणजे काय?
- 2एका उष्ण आणि एका थंड वाळवंटाचे नाव सांगा.
- 3थर वाळवंट भारतात कोठे आहे?
- 4तिणै म्हणजे काय?
- 5संगम काव्यातील पाच तिणै कोणत्या प्रदेशांचे आहेत?
- 6माणूस वाळवंटातही का राहू शकतो?
- 7तिणै पद्धत आणि पर्वत-पठार-मैदान ही पद्धत यांत काय साम्य आहे?
- 8एखाद्या भूरूपात राहण्याचा एक फायदा आणि एक अडचण स्वतःच्या उदाहरणाने सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अत्यल्प पर्जन्य असलेला मोठा कोरडा प्रदेश.
- 2उष्ण : सहारा किंवा थर; थंड : गोबी.
- 3भारताच्या वायव्येकडे.
- 4प्राचीन तमिळ काव्यातील प्रदेशाचा प्रकार.
- 5पर्वत, जंगल, सुपीक मैदान, किनारा आणि कोरडा प्रदेश.
- 6कारण तो आपली राहणी, पाण्याचा वापर आणि व्यवसाय परिस्थितीनुसार बदलून जुळवून घेतो.
- 7दोन्ही जमिनीच्या रचनेनुसार प्रदेशांचे वर्गीकरण करतात.
- 8उदा. मैदान : फायदा — सुपीक जमीन; अडचण — पूर किंवा भूजलाची घट.