धडा 12: जीवनातील नमुने : विविधता आणि वर्गीकरण

जैवविविधता म्हणजे पृथ्वीवरील सजीवांची विविधता. एका प्रदेशातच नैसर्गिकरीत्या आढळणारी प्रजाती स्थानिक असते (निलगिरी ताहर, सिंहपुच्छ माकड). ज्या प्रदेशात अनेक स्थानिक प्रजाती आणि मोठा अधिवासनाश आहे तो जैवविविधता हॉटस्पॉट (पश्चिम घाट, हिमालय). आजची विविधता अनेक पिढ्यांत लहान फरकांमुळे मिळालेल्या जगण्याच्या फायद्यातून आली; जीवाश्म हा या बदलाचा पुरावा आहे.

जैविक वर्गीकरण म्हणजे समान वैशिष्ट्यांनुसार सजीवांचे शास्त्रीय गटीकरण. निकषांत बाह्य वैशिष्ट्ये, पोषणाची पद्धत (स्वयंपोषी किंवा परपोषी), अंतर्गत रचना, कोशिका रचना (आदिकेंद्रकी किंवा सुकेंद्रकी, कोशिका भित्तिका), संघटनेची पातळी, पर्यावरणीय भूमिका, प्रजनन आणि डीएनए येतात. वर्गीकरणाने अभ्यास व्यवस्थित होतो, नव्या सजीवांना नाव देता येते आणि संवर्धनाला मदत होते.

अ‍ॅरिस्टॉटलने प्राण्यांचे गट अधिवासानुसार केले. अठराव्या शतकात लिनिअसने दोन सृष्टी (वनस्पती, प्राणी) मांडल्या. हेकेलने प्रोटिस्टा, कोपलँडने मोनेरा आणि व्हिटाकरने कवक जोडून पंचसृष्टी बनली. पंचसृष्टी पद्धत कोशिका प्रकार, भित्तिका, संघटनेची पातळी आणि पोषणाची पद्धत वापरते. कार्ल वुजने नंतर डीएनए माहितीवरून तीन क्षेत्रे मांडली : जीवाणू, आर्किआ आणि युकॅर्या.

मोनेरा हे एककोशिकीय आदिकेंद्रकी आहेत (जीवाणू, सायनोबॅक्टेरिया) : काही रोग करतात, अनेक उपयुक्त (लॅक्टोबॅसिलस, रायझोबियम) आणि काही बायोगॅस बनवतात. प्रोटिस्टा हे एककोशिकीय सुकेंद्रकी आहेत (अमिबा, पॅरामिशियम, युग्लीना) जे पाण्यात आढळतात. कवक बहुतेक बहुकोशिकीय सुकेंद्रकी असून त्यांची भित्तिका कायटिनची असते आणि ते कवकजालाने अन्न शोषतात; यीस्ट एककोशिकीय असूनही कवकच आहे.

वनस्पती बहुकोशिकीय स्वयंपोषी असून त्यांची भित्तिका सेल्युलोजची असते, आणि त्यांचे पाच वर्ग आहेत. थॅलोफायटा (शैवाल) यांचा साधा थॅलस असतो. ब्रायोफायटा (शेवाळे) दमट जमिनीवर वाढतात आणि प्रजननासाठी पाणी लागते. टेरिडोफायटा (नेचे) यांना खरी मुळे, खोड, पाने आणि संवहनी ऊती असतात पण बिया नसतात. अनावृत्तबीजी (पाईन) शंकूवर उघड्या बिया धरतात. आवृत्तबीजी फुले आणि फळांतील बिया धरतात.

अपृष्ठवंशींना पृष्ठरज्जू नसतो. पोरीफेरा (स्पंज) कोशिकीय असून त्यांना छिद्रे असतात. निडारिया (हायड्रा, जेलीफिश) यांना ऊती आणि स्पर्शक असून एकच द्वार असते. प्लॅटिहेल्मिंथीस (चपटे कृमी) यांना द्विपार्श्व सममिती असते. नेमॅटोडा (गोल कृमी) यांना दोन द्वारे असतात. ॲनेलिडा (गांडूळ) खंडित असतात. आर्थ्रोपोडा यांना सांधेयुक्त पाय आणि बाह्य सांगाडा असतो. मोलस्का मऊ शरीराचे, अनेकदा कवचासह. एकायनोडर्माटा (तारामासा) यांचा आतील सांगाडा कॅल्शियम कार्बोनेटचा असतो.

पृष्ठरज्जुधारींना पृष्ठरज्जू असतो. आद्य पृष्ठरज्जुधारींना (ॲम्फिऑक्सस) तो जीवनाच्या काही टप्प्यावर असतो. पृष्ठवंशींना मज्जारज्जूचे रक्षण करणारा पाठीचा कणा असतो आणि त्यांचे मासे, उभयचर, सरपटणारे प्राणी, पक्षी आणि सस्तन प्राणी असे गट अधिवास वापर, शरीराचे आवरण आणि प्रजननानुसार केले जातात. पर आणि क्लोम, पिसे आणि पोकळ हाडे, जाड फर आणि स्तनग्रंथी अशी अनुकूलने दीर्घकाळाच्या रचनात्मक बदलांतून आली.

वर्गीकरण श्रेणीरचनेचे असते : सृष्टी, संघ, वर्ग, गण, कुल, वंश, प्रजाती. प्रत्येक खालच्या गटात जास्त वैशिष्ट्ये सामायिक असतात आणि तो वरच्या गटाचा भाग असतो. लिनिअसने मांडलेल्या द्विनाम पद्धतीत प्रत्येक सजीवाचे शास्त्रीय नाव वंश (मोठ्या अक्षराने) आणि प्रजाती (लहान अक्षरांत) असे असते; छापताना तिरपे आणि हाताने लिहिताना रेघ ओढलेले.