अलैंगिक प्रजनन आणि शाकीय प्रवर्धन
एका माळ्याने मनीप्लांटचे खोड कापून पाण्याच्या ग्लासात ठेवले आणि आठवडाभरात पांढऱ्या मुळ्या फुटल्या. फूल, बी किंवा दुसरा जनक काहीच लागला नाही.
अलैंगिक प्रजननासाठी एकच जनक लागतो आणि पिल्लू जनकाची हुबेहूब अनुवांशिक प्रत (क्लोन) असते. वनस्पतींमध्ये खोड, पान, कळी अशा शाकीय भागांतून नवी रोपे उगवतात, यालाच शाकीय प्रवर्धन म्हणतात. छाट कलम, दाब कलम, भेट कलम आणि ऊती संवर्धन या प्रचलित पद्धती आहेत.
आकृतीत : भाग वेगळे, कल्पना एकच : जनकाच्या भागातून नवे रोप.
नियम 1 : शाकीय भागांतून नवी रोपे बनतात — पेर किंवा कळी असलेला भाग ओलसर ठेवला तर त्याला मुळे आणि कोंब फुटतात.
- सोपे : पेरे असलेले उसाचे तुकडे ओलसर मातीत लावल्यास रुजतात.
- मध्यम : आले आणि बटाटा हे भूमिगत खोड आहेत; त्यांच्या कळ्यांतून नवी रोपे वाढतात.
- परीक्षेसाठी : पानफुटीच्या पानाच्या कडेला लहान रोपे उगवतात आणि खाली पडून रुजतात.
नियम 2 : उद्देशानुसार पद्धत निवडा — छाट व दाब कलम एका रोपाची प्रत करतात; भेट कलम दोन रोपे जोडते; ऊती संवर्धनातून थोड्या पेशींपासून अनेक रोगमुक्त रोपे मिळतात.
- सोपे : गुलाबाच्या छाट कलमाला जनकासारखाच फुलांचा रंग येतो.
- मध्यम : भेट कलमात गोड फळाचे खोड मजबूत मुळांच्या रोपाशी जोडून दोन्ही गुण मिळवतात.
- परीक्षेसाठी : केळी उत्पादक ऊती संवर्धनाने हजारो विषाणुमुक्त रोपे लवकर मिळवतात.
शाकीय प्रवर्धनात एकसारखी रोपे लवकर मिळतात, पण विविधता नसल्याने एका रोगाला सर्व रोपे सारखीच बळी पडतात.
छाट कलम बीपासून उगवते असे समजणे, किंवा भेट कलमाचे रोप दोन रोपांच्या जनुकांचे मिश्रण असते असे समजणे.
आठवणीची युक्ती : छा-दा-भे-ऊ — छाट, दाब, भेट कलम, ऊती संवर्धन. प्रत्येकात एकच जनक.
फरक ओळखा
| पद्धत | काय वापरतात | उदाहरण |
|---|---|---|
| छाट कलम | पेर असलेला खोडाचा तुकडा | गुलाब, मनीप्लांट |
| दाब कलम | मातीत दाबलेली वाकवलेली फांदी | जाई, लिंबू |
| ऊती संवर्धन | पोषक माध्यमावर थोड्या पेशी | केळी, ऑर्किड |
सरावासाठी प्रश्न
- 1क्लोन म्हणजे काय?
- 2भूमिगत खोडापासून उगवणारी दोन रोपे सांगा.
- 3छाट कलमात किमान एक पेर का हवे?
- 4दाब कलमात फांदी जनक रोपाला जोडलेली का ठेवतात?
- 5बागमालक खास आंब्यासाठी बियांपेक्षा भेट कलम का निवडतो?
- 6छाट कलमाची पाने का कापतात?
- 7एका रोपवाटिकेने एका रोपापासून 40 छाट कलमे केली, आणि प्रत्येक 4 पैकी 3 रुजतात. किती रोपे रुजतील?
- 8एका ऊती संवर्धन नळीतून एका तुकड्यापासून दरमहा 6 रोपे मिळतात. 5 तुकड्यांपासून 4 महिन्यांत किती रोपे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1एका जनकाच्या प्रजननातून बनलेली जनकाची हुबेहूब प्रत.
- 2बटाटा आणि आले.
- 3पेरांवरील कळ्यांतून मुळे आणि कोंब निघतात.
- 4स्वतःची मुळे बनेपर्यंत त्याला जनकाकडून पाणी आणि पोषकद्रव्ये मिळत राहतात.
- 5भेट कलम ओळखीच्या चांगल्या जातीची प्रत करते, बियांमध्ये विविधता येते.
- 6मुळे फुटेपर्यंत पाण्याची हानी कमी करण्यासाठी.
- 740 × 3 ÷ 4 = 30 रोपे.
- 86 × 5 × 4 = 120 रोपे.
मुकुलन, बीजाणू आणि सूत्री विभाजन
ओलसर पावावर बुरशीचा एक कण पडला आणि तीन दिवसांत हिरवा मखमली थर तयार झाला. काहीही घातले नाही, तरी तो वाढला.
अनेक जीव मुकुलनाने (जनकावर लहान कोंब येऊन तो वेगळा होतो; यीस्ट आणि हायड्रा) किंवा बीजाणूंनी (रायझोपस सारख्या कवकांच्या कवकतंतूंवर बनणाऱ्या हलक्या सूक्ष्म पेशी) प्रजनन करतात. दोन्हींत सूत्री विभाजन होते, म्हणजे दोन सारख्या पेशी बनवणारे पेशी विभाजन. जीवन फक्त आधीच्या जीवनातूनच येते हे लुई पाश्चर यांनी सिद्ध केले.
आकृतीत : बीजाणू पडतो, रुजतो आणि बुरशी पसरते.
नियम 1 : उबदारपणा आणि ओलावा बीजाणूंना मदत करतात — बीजाणू हवेत नेहमी असतात; उबदार आणि ओलसर जागीच ते रुजतात.
- सोपे : उबदार, ओलसर डब्यातला पाव, कोरड्या फ्रीजमधल्या पावापेक्षा लवकर बुरशी धरतो.
- मध्यम : थंडीने सूक्ष्मजीवांची वाढ मंदावते, म्हणून शिजवलेले अन्न फ्रीजमध्ये जास्त टिकते.
- परीक्षेसाठी : कोरड्या खिडकीवर ठेवलेल्या कोरड्या बिस्किटावर बुरशी क्वचितच येते.
नियम 2 : मुकुलन आणि बीजाणू दोन्ही जनकाची प्रत करतात — सूत्री विभाजनात प्रत्येक नव्या पेशीत जनक पेशीइतकीच गुणसूत्रे असतात.
- सोपे : 20 गुणसूत्रांच्या जनक पेशीपासून प्रत्येकी 20 गुणसूत्रांच्या पेशी बनतात.
- मध्यम : यीस्टच्या कळ्या उबदार साखरेच्या द्रावणात वेगाने वाढतात.
- परीक्षेसाठी : हायड्राला एकाच वेळी अनेक कोंब असू शकतात.
अलैंगिक प्रजनन जलद असते आणि एकच जनक लागतो, म्हणून अनुकूल परिस्थितीत संख्या झपाट्याने वाढते.
बुरशी पावातून आपोआप येते असे समजणे, किंवा बीजाणू म्हणजे दोन जनकांचे बीज असे समजणे.
आठवणीची युक्ती : कोंब = शरीराची वाढ, बीजाणू = छोटा प्रवासी, आणि दोन्ही सूत्री विभाजनातून.
फरक ओळखा
| जीव | पद्धत | मुख्य भाग |
|---|---|---|
| यीस्ट | मुकुलन | जनक पेशीवरील कोंब |
| हायड्रा | मुकुलन | शरीराच्या भिंतीवरील कोंब |
| रायझोपस | बीजाणू | कवकतंतूवरील बीजाणुकोश |
सरावासाठी प्रश्न
- 1कवकतंतू म्हणजे काय?
- 2जीवन आधीच्या जीवनातूनच येते हे कोणी सिद्ध केले?
- 3मुकुलनाने प्रजनन करणारा एक जीव सांगा.
- 4बीजाणूंना उबदार, ओलसर जागा का हवी?
- 5कवक लाखो बीजाणू का बनवतात?
- 6अन्नासाठी फ्रीज का उपयुक्त आहे?
- 7एका बुरशीचा थर रोज दुप्पट होतो. पहिल्या दिवशी 1 cm² असेल तर पाचव्या दिवशी क्षेत्रफळ किती?
- 824 गुणसूत्रे असलेली मातृपेशी सूत्री विभाजनाने विभागते. प्रत्येक अपत्य पेशीत किती गुणसूत्रे आणि किती अपत्य पेशी?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कवकाचे धाग्यासारखे भाग.
- 2लुई पाश्चर.
- 3यीस्ट किंवा हायड्रा.
- 4रुजण्यासाठी त्यांना उबदारपणा आणि ओलावा हवा.
- 5फक्त थोडेच योग्य जागी पडतात, म्हणून खूप बनवतात.
- 6कमी तापमानाने सूक्ष्मजीवांची वाढ मंदावते.
- 7पाचव्या दिवशी 1, 2, 4, 8, 16 cm² म्हणजे 16 cm².
- 82 अपत्य पेशींत प्रत्येकी 24 गुणसूत्रे.
लैंगिक प्रजनन, अर्धसूत्री विभाजन आणि विविधता
दोन भाऊ एकाच आईवडिलांचे, पण एक उंच व कुरळ्या केसांचा आणि दुसरा बुटका व सरळ केसांचा. लैंगिक प्रजननात गुणधर्म मिसळतात.
लैंगिक प्रजननात दोन जनक युग्मके (शुक्राणू आणि अंडपेशी) बनवतात. ती एकत्र येऊन युग्मनज बनतो. युग्मके अर्धसूत्री विभाजनाने बनतात, जे गुणसूत्रांची संख्या निम्मी करते. मानवाच्या शरीरपेशीत 46 गुणसूत्रे (23 जोड्या) आणि प्रत्येक युग्मकात 23 असतात. युग्मनजाला प्रत्येक जनकाकडून 23 मिळतात आणि तो पुन्हा 46 होतो.
आकृतीत : अर्धसूत्री विभाजन निम्मे करते, फलन पूर्ववत करते.
नियम 1 : अर्धसूत्री विभाजन गुणसूत्र संख्या निम्मी करते — प्रत्येक जोडीतील एक गुणसूत्र युग्मकाला मिळते, म्हणून तो अर्धगुणित; युग्मनज द्विगुणित.
- सोपे : 40 गुणसूत्रांच्या पेशीपासून 20 गुणसूत्रांची युग्मके बनतात.
- मध्यम : शुक्राणू (23) + अंडपेशी (23) = युग्मनज 46.
- परीक्षेसाठी : अर्धसूत्री विभाजनाशिवाय प्रत्येक पिढीत संख्या दुप्पट झाली असती.
नियम 2 : यादृच्छिक मिश्रणाने विविधता येते — विरोधी गुणधर्मांच्या n जोड्या असतील तर युग्मकांचे प्रकार 2 चा n घात इतके.
- सोपे : 3 जोड्यांनी 2 × 2 × 2 = 8 प्रकार.
- मध्यम : 5 जोड्यांनी 2 × 2 × 2 × 2 × 2 = 32 प्रकार.
- परीक्षेसाठी : विविधतेमुळे पर्यावरण बदलले तरी काही जीव टिकतात.
अर्धसूत्री विभाजन युग्मके बनवते; सूत्री विभाजन शरीरपेशी आणि क्लोन बनवते. फलनाने पूर्ण संख्या परत येते.
अर्धसूत्री विभाजन गुणसूत्रे दुप्पट करते असे म्हणणे, किंवा मुलाला सर्व गुणधर्म एकाच जनकाकडून मिळतात असे म्हणणे.
आठवणीची युक्ती : अर्धसूत्री = अर्धे करते (युग्मके), सूत्री = सारखे करते (प्रती).
फरक ओळखा
| मुद्दा | सूत्री विभाजन | अर्धसूत्री विभाजन |
|---|---|---|
| गुणसूत्र संख्या | तीच राहते | निम्मी होते |
| काय बनते | शरीरपेशी, क्लोन | युग्मके |
| विविधता | नाही | विविधता येते |
सरावासाठी प्रश्न
- 1प्राण्यांच्या नर आणि मादी युग्मकांची नावे सांगा.
- 2मानवी शरीरपेशीत किती गुणसूत्रे असतात?
- 3दोन युग्मके एकत्र आल्यावर काय बनते?
- 4एकाच आईवडिलांची मुले वेगळी का दिसतात?
- 5लैंगिक प्रजननासाठी अर्धसूत्री विभाजन का आवश्यक आहे?
- 6विविधतेचा प्रजातीला कसा उपयोग होतो?
- 7एका प्रजातीच्या प्रत्येक शरीरपेशीत 30 गुणसूत्रे आहेत. युग्मकात आणि युग्मनजात किती?
- 8विरोधी गुणधर्मांच्या 4 जोड्यांपासून किती प्रकारची युग्मके शक्य आहेत?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शुक्राणू आणि अंडपेशी.
- 246 गुणसूत्रे.
- 3युग्मनज.
- 4गुणसूत्रांच्या यादृच्छिक मिश्रणाने प्रत्येक मुलाला वेगळा संच मिळतो.
- 5अन्यथा गुणसूत्र संख्या प्रत्येक पिढीत दुप्पट झाली असती.
- 6बदलत्या परिस्थितीत काही जीवांना टिकायला मदत होते.
- 7युग्मकात 15 आणि युग्मनजात 30.
- 82 × 2 × 2 × 2 = 16 प्रकार.
फुलाची रचना आणि परागण
एक मधमाशी तेजस्वी फुलावर बसते, पायांना पिवळी धूळ लागते आणि ती दुसऱ्या फुलावर नेते. ही धूळच फळाची सुरुवात असते.
फुलाला चार चक्रे असतात : निदले (कळीचे रक्षण), प्रदले (परागकणवाहकांना आकर्षित करतात), पुंकेसर (नर : तंतू आणि परागकोश जो परागकण बनवतो) आणि स्त्रीकेसर (मादी : वर्तिकाग्र, वर्तिका, बीजांडे असलेले अंडाशय). परागकण परागकोशापासून वर्तिकाग्रावर जाणे म्हणजे परागण. एकाच रोपात स्वपरागण, दोन रोपांत परपरागण.
आकृतीत : पुंकेसर नर, स्त्रीकेसर मादी.
फुलाची रचना आणि परागण
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडानियम 1 : भाग आणि त्यांची कामे ओळखा — परागकोश परागकण बनवतो; अंडाशयात बीजांडे; वर्तिकाग्र परागकण पकडते.
- सोपे : पुंकेसर नसलेले फूल परागकण बनवू शकत नाही.
- मध्यम : बीजांडात अंडपेशी असते आणि ते अंडाशयात असते.
- परीक्षेसाठी : पूर्ण फुलात निदले, प्रदले, पुंकेसर आणि स्त्रीकेसर असतात.
नियम 2 : परागवाहक आणि फूल जुळतात — तेजस्वी, सुगंधी फुले कीटकांसाठी; हलके, भरपूर परागकण आणि पिसासारखे वर्तिकाग्र वाऱ्यासाठी; जलवनस्पती पाण्यासाठी.
- सोपे : गहू वाऱ्यात भरपूर हलके परागकण सोडतो.
- मध्यम : मोठे चिकट परागकण असलेले फूल बहुधा कीटकपरागित असते.
- परीक्षेसाठी : व्हॅलिस्नेरियाचे परागण पाण्यातून होते.
परागण म्हणजे फक्त परागकणांचे स्थानांतर; फलन ही त्यानंतरची वेगळी पायरी आहे.
परागण आणि फलन यांची गफलत करणे, किंवा पुंकेसर आणि स्त्रीकेसर उलटे समजणे.
आठवणीची युक्ती : पुंकेसर = पुरुष (नर), स्त्रीकेसर = स्त्री (मादी). परागकोशात परागकण.
फरक ओळखा
| भाग | लिंग | काम |
|---|---|---|
| पुंकेसर | नर | परागकण बनवतो |
| स्त्रीकेसर | मादी | परागकण स्वीकारतो, बीजांडे धरतो |
| प्रदल | कोणतेही नाही | परागवाहकांना आकर्षित करतो |
सरावासाठी प्रश्न
- 1फुलाचा नर भाग कोणता?
- 2परागण म्हणजे काय?
- 3बीजांडे कुठे असतात?
- 4वाऱ्याने परागित फुले भरपूर परागकण का सोडतात?
- 5तेजस्वी, सुगंधी फुलाचा रोपाला काय फायदा?
- 6स्वपरागण आणि परपरागण यांत काय फरक आहे?
- 7गव्हाच्या फुलांना भरपूर परागकण लागतात. 50 फुलांनी प्रत्येकी 20000 कण सोडले तर एकूण किती?
- 8वर्तिकाग्रावर 200 परागकण आले आणि फक्त 1 ने बीजांडाचे फलन केले. फलन करणारा अपूर्णांक किती?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पुंकेसर.
- 2परागकोशातून वर्तिकाग्रावर परागकणांचे स्थानांतर.
- 3अंडाशयाच्या आत.
- 4वर्तिकाग्रावर पोहोचण्याआधी खूप परागकण वाया जातात.
- 5ते परागकण वाहून नेणाऱ्या कीटकांना आकर्षित करते.
- 6स्व : एकच रोप; पर : दोन रोपे.
- 750 × 20000 = 1000000 कण.
- 8200 पैकी 1, म्हणजे 1/200.
वनस्पतींतील फलन, बिया आणि फळे
आंब्याच्या झाडाला मोहर आला की फुलांच्या जागी लहान हिरव्या गाठी दिसतात आणि काही आठवड्यांनी आत कोय असलेले रसाळ आंबे बनतात.
परागणानंतर परागनलिका वर्तिकेतून बीजांडाकडे वाढते. नर युग्मक अंडपेशीशी फलनात एकत्र येऊन युग्मनज बनतो, जो पुढे भ्रूण होतो. बीजांडाचे बीज आणि अंडाशयाचे फळ बनते. बिया वारा, पाणी आणि प्राण्यांमार्फत प्रसार पावतात आणि पाणी, हवा व उबदारपणा मिळाल्यावर रुजतात.
आकृतीत : परागकण पडतो, नलिका वाढते, युग्मके मिळतात, बी बनते.
नियम 1 : फलनाने फुलाचे भाग फळ आणि बीमध्ये बदलतात — युग्मनजाचा भ्रूण; बीजांडाचे बी; अंडाशयाचे फळ.
- सोपे : वाटाण्याची शेंग अंडाशयातून आणि दाणे बीजांडांतून बनतात.
- मध्यम : परागण नाही तर फलन, फळ किंवा बी नाही.
- परीक्षेसाठी : फलन झाल्यावरच फळ बनते.
नियम 2 : प्रसार बीच्या वैशिष्ट्यांवर अवलंबून — केस किंवा पंख वाऱ्यासाठी; तरंगणारे कवच पाण्यासाठी; आकडे प्राण्यांसाठी.
- सोपे : केसांच्या सिंहपर्णीच्या बिया वाऱ्याने जातात.
- मध्यम : तंतुमय कवचाचा नारळ समुद्राच्या पाण्यावर तरंगतो.
- परीक्षेसाठी : आकड्यांच्या बिया प्राण्यांच्या केसांना चिकटतात.
प्रसारामुळे गर्दी कमी होते आणि रोपांना जास्त पाणी व प्रकाश मिळतो.
फळे प्रदलांपासून बनतात असे समजणे, किंवा फलनाशिवाय बिया बनतात असे समजणे.
आठवणीची युक्ती : बीजांड → बी, अंडाशय → फळ. क्रम : नलिका, मिलन, युग्मनज, बी.
फरक ओळखा
| आधीचा भाग | बनतो | फलनानंतर |
|---|---|---|
| बीजांड | बी | भ्रूण धरतो |
| अंडाशय | फळ | बियांचे रक्षण करतो |
| युग्मनज | भ्रूण | बीमध्ये वाढतो |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नर युग्मक अंडपेशीपर्यंत कोण नेते?
- 2बीजप्रसाराचे तीन घटक सांगा.
- 3अंडाशयाचे काय बनते?
- 4बीजप्रसार का उपयुक्त आहे?
- 5नारळ का तरंगतो?
- 6बी रुजण्यासाठी काय लागते?
- 7एका गवताच्या फुलाने 400000 परागकण सोडले आणि 100 बिया बनल्या. प्रत्येक बीमागे किती परागकण?
- 8एका झाडाने 5000 बिया टाकल्या आणि प्रत्येक 100 पैकी 2 रुजतात. किती रोपे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1परागनलिका.
- 2वारा, पाणी आणि प्राणी.
- 3फळ.
- 4बिया पसरतात, त्यामुळे रोपांना जास्त जागा, पाणी आणि प्रकाश मिळतो.
- 5तंतुमय कवचात हवा अडकून तरंगायला मदत होते.
- 6पाणी, हवा आणि योग्य तापमान.
- 7400000 ÷ 100 = 4000 कण प्रति बी.
- 85000 × 2 ÷ 100 = 100 रोपे.
प्राण्यांतील प्रजनन
बेडूक तळ्यात हजारो अंड्यांचा चिकट पुंजका घालतो, तर कावळा तीन-चार अंडी घालून त्यांचे रक्षण करतो. दोघेही प्रजनन करतात, पण वेगवेगळ्या पद्धतीने.
बाह्य फलनात (बेडूक, बहुतेक मासे) अंडी आणि शुक्राणू शरीराबाहेर भेटतात, म्हणून खूप अंडी घालतात आणि थोडी जगतात. अंतर्गत फलनात (पक्षी, सरपटणारे प्राणी, सस्तन प्राणी) ते मादीच्या आत भेटतात, म्हणून कमी अंडी आणि जास्त काळजी. अंड्यात पीतक असते. कीटक अंडे, डिंभ, कोश आणि प्रौढ अशा अवस्थांतून जातात. डिंभ ही खाणारी अवस्था, उदा. अळी किंवा टॅडपोल.
आकृतीत : कमी अंडी, जास्त काळजी, जास्त जगणे.
नियम 1 : फलन कुठे होते यावर अंड्यांची संख्या ठरते — शरीराबाहेर : खूप उघडी अंडी; आत : थोडी सुरक्षित अंडी.
- सोपे : कार्प मासा हजारो अंडी घालतो पण थोडीच पिल्ले जगतात.
- मध्यम : चिमणी थोडी अंडी घालते आणि पिल्ले जास्त जगतात.
- परीक्षेसाठी : बेडकात बाह्य फलन, पालीत अंतर्गत.
नियम 2 : जास्त पीतक म्हणजे कमी, मोठी अंडी — आई जास्त पीतक फक्त थोड्या अंड्यांना देऊ शकते.
- सोपे : पक्ष्याच्या अंड्यात उबेपर्यंत पुरेसे पीतक असते.
- मध्यम : बेडकाच्या अंड्यात कमी पीतक असते आणि त्यातून डिंभ निघतो.
- परीक्षेसाठी : अळी पाने खाऊन कोश अवस्थेसाठी अन्न साठवते.
कमी पिल्ले देणाऱ्या प्रजाती जास्त काळजी घेतात. जास्त पिल्ले देणाऱ्या प्रजाती काळजी घेत नाहीत, पण संख्येमुळे टिकतात.
सर्व प्राणी सारख्या पीतकाची अंडी घालतात असे समजणे, किंवा टॅडपोल म्हणजे प्रौढ बेडूक असे समजणे.
आठवणीची युक्ती : बाहेर = खूप अंडी, आत = थोडी अंडी. फुलपाखरू : अं-डि-को-प्र (अंडे, डिंभ, कोश, प्रौढ).
फरक ओळखा
| प्राणी | फलन | अंडी |
|---|---|---|
| बेडूक | बाह्य | खूप |
| मासा | बाह्य | शेकडो ते हजारो |
| पक्षी | अंतर्गत | थोडी, जास्त पीतक असलेली |
सरावासाठी प्रश्न
- 1बाह्य फलन असलेला एक प्राणी सांगा.
- 2पीतक म्हणजे काय?
- 3फुलपाखराची कोणती अवस्था खूप खाते?
- 4मासे इतकी अंडी का घालतात?
- 5पक्षी फक्त थोडी अंडी का घालतो?
- 6डिंभ अवस्था का आवश्यक आहे?
- 7एक मासा 12000 अंडी घालतो आणि प्रत्येक 1000 पैकी 3 जगतात. किती पिल्ले जगतात?
- 8पक्षी 4 अंडी घालतो आणि सर्व उबतात; बेडूक 600 अंडी घालतो आणि 2 % जगतात. कोणाची जगणारी पिल्ले जास्त?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बेडूक किंवा मासा.
- 2अंड्यातील भ्रूणासाठी साठवलेले अन्न.
- 3डिंभ (अळी).
- 4बाह्य फलनात अंडी उघडी राहतात, म्हणून खूप वाया जातात.
- 5प्रत्येक अंड्यात खूप पीतक असते आणि त्यासाठी संसाधने लागतात.
- 6तो खातो आणि प्रौढ होण्याआधी पोषकद्रव्ये साठवतो.
- 712000 × 3 ÷ 1000 = 36 पिल्ले.
- 8बेडूक : 600 × 2 ÷ 100 = 12 जगतात, पक्ष्याच्या 4 पेक्षा जास्त.
मानवी प्रजनन संस्था आणि फलन
विज्ञानाच्या तक्त्यात एकाच वयाचा मुलगा आणि मुलगी दाखवली आहेत. त्यांचे प्रजनन अवयव वेगळे दिसतात, पण योजना एकच : युग्मके बनवणे आणि ती एकत्र आणणे.
पुरुषांत वृषण (वृषणकोशात, शरीरापेक्षा थोडे थंड) शुक्राणू बनवतात. शुक्राणू शुक्रवाहिनी आणि मूत्रमार्गातून जातात; शुक्राशय आणि पुरस्थ ग्रंथी द्रव मिसळतात. स्त्रियांत अंडाशय अंडपेशी बनवतात, अंडवाहिनी त्या वाहून नेते आणि गर्भाशयात गर्भ वाढतो. अंडपेशी सुटणे म्हणजे अंडोत्सर्ग; फलन सहसा अंडवाहिनीत होते. नंतर युग्मनजाचे गर्भाशयात रोपण होते.
आकृतीत : युग्मके बनतात, अंडवाहिनीत भेटतात, गर्भाशयात वाढतात.
नियम 1 : युग्मके कुठे बनतात ते ओळखा — शुक्राणू वृषणात; अंडपेशी अंडाशयात.
- सोपे : वृषणकोश वृषणांना शरीराच्या तापमानापेक्षा थोडे थंड ठेवतो.
- मध्यम : मुलगी जन्मताना अंडाशयात लाखो अपरिपक्व अंडपेशी घेऊन येते.
- परीक्षेसाठी : वृषण संप्रेरकही बनवतात, ज्यामुळे यौवनात बदल होतात.
नियम 2 : आधी फलन, मग रोपण — क्रम : अंडोत्सर्ग, फलन, युग्मनज, रोपण.
- सोपे : फलन सहसा अंडवाहिनीत होते.
- मध्यम : गर्भाशयाकडे जाताना युग्मनज सूत्री विभाजनाने विभागतो.
- परीक्षेसाठी : युग्मनजात 46 गुणसूत्रे : 23 शुक्राणूचे आणि 23 अंडपेशीचे.
वडिलांचे गुणसूत्र (X किंवा Y) बाळाचे लिंग ठरवते; आई नेहमी X देते.
बाळाचे लिंग आई ठरवते असे म्हणणे, किंवा फलन गर्भाशयात होते असे समजणे.
आठवणीची युक्ती : वृषण → शुक्राणू, अंडाशय → अंडपेशी. क्रम : अंडोत्सर्ग, फलन, युग्मनज, रोपण.
फरक ओळखा
| अवयव | लिंग | भूमिका |
|---|---|---|
| वृषण | नर | शुक्राणू बनवतो |
| अंडाशय | मादी | अंडपेशी बनवतो |
| गर्भाशय | मादी | येथे बाळ वाढते |
सरावासाठी प्रश्न
- 1शुक्राणू कुठे बनतात?
- 2अंडोत्सर्ग म्हणजे काय?
- 3फलन सहसा कुठे होते?
- 4वृषण शरीराबाहेर का असतात?
- 5बाळाचे लिंग कोणता जनक ठरवतो आणि कसे?
- 6शुक्राणू आणि अंडपेशी यांत फरक काय?
- 723 गुणसूत्रांचा शुक्राणू 23 गुणसूत्रांच्या अंडपेशीशी मिळतो. युग्मनजात आणि बाळाच्या प्रत्येक शरीरपेशीत किती गुणसूत्रे?
- 8एका स्त्रीला 28 दिवसांत एकदा अंडोत्सर्ग होतो. 12 चक्रांत किती अंडपेशी सुटतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वृषणात.
- 2अंडाशयातून परिपक्व अंडपेशी सुटणे.
- 3अंडवाहिनीत.
- 4शुक्राणू बनण्यासाठी शरीराच्या तापमानापेक्षा थोडे कमी तापमान लागते.
- 5वडील; ते X किंवा Y देतात, आई नेहमी X देते.
- 6शुक्राणू लहान आणि गतिमान; अंडपेशी मोठी, अचल आणि अन्न साठवलेली.
- 7युग्मनजात 46 आणि प्रत्येक शरीरपेशीत 46.
- 812 अंडपेशी, प्रत्येक चक्रात एक.
मासिक पाळी चक्र, गर्भावस्था आणि प्रजनन आरोग्य
एका मुलीच्या लक्षात येते की तिची मासिक पाळी साधारण चार आठवड्यांनी येते. शिक्षिका सांगतात की हे संभाव्य गर्भधारणेची तयारी करणारे नियमित शारीरिक चक्र आहे.
मासिक पाळी चक्रात गर्भाशयाचे आतील अस्तर युग्मनज स्वीकारण्यासाठी जाड होते. 28 दिवसांच्या चक्रात अंडोत्सर्ग साधारण 14 व्या दिवशी होतो. अंडपेशीचे फलन न झाल्यास अस्तर थोड्या रक्तासह झडते, याला मासिक पाळी (3 ते 7 दिवस) म्हणतात. चक्र यौवनात सुरू होते आणि सुमारे 50 व्या वर्षी संपते (रजोनिवृत्ती). गर्भावस्था सुमारे नऊ महिने, तीन त्रैमासिकांत; सुमारे नवव्या आठवड्यापासून भ्रूणाला गर्भ म्हणतात.
आकृतीत : अंडपेशी सुटते, प्रवास करते, फलन नसेल तर अस्तर झडते.
नियम 1 : फलन नाही तर मासिक पाळी — जाड झालेले अस्तर आता नको असते, म्हणून ते झडते.
- सोपे : फलन न झालेली अंडपेशी सुमारे एक दिवस जगते.
- मध्यम : युग्मनजाचे रोपण झाले तर गर्भावस्थेत पाळी थांबते.
- परीक्षेसाठी : 28 दिवसांच्या चक्रात 5 मार्चला सुरू झालेली पाळी पुढे 2 एप्रिलला येणे अपेक्षित.
नियम 2 : काळजी आरोग्य राखते — स्वच्छता, संतुलित आहार, तपासण्या आणि सुरक्षित सवयी आई व बाळाचे रक्षण करतात.
- सोपे : सॅनिटरी पॅड दर 4 ते 6 तासांनी बदलावा आणि गुंडाळून कचरापेटीत टाकावा.
- मध्यम : कंडोम HIV सारख्या लैंगिक संक्रमित संसर्गांचा प्रसार कमी करतात आणि गर्भधारणा टाळायला मदत करतात.
- परीक्षेसाठी : भारतात जन्मपूर्व लिंगनिदान कायद्याने बंदी आहे, जेणेकरून लिंग गुणोत्तर संतुलित राहावे.
शारीरिक परिपक्वता भावनिक परिपक्वतेआधी येते, म्हणून प्रजननक्षम असणे म्हणजे प्रौढ जबाबदारीसाठी तयार असणे नव्हे.
मासिक पाळी हा आजार आहे असे समजणे, किंवा गर्भावस्था नेहमी एक वर्ष चालते असे समजणे.
आठवणीची युक्ती : अंडपेशी + शुक्राणू नाही = अस्तर बाहेर. गर्भावस्था : 9 महिने, 3 त्रैमासिके.
फरक ओळखा
| घटना | केव्हा | काय होते |
|---|---|---|
| अंडोत्सर्ग | सुमारे 14 वा दिवस | अंडपेशी सुटते |
| मासिक पाळी | 3 ते 7 दिवस | अस्तर झडते |
| गर्भावस्था | सुमारे 9 महिने | गर्भाशयात गर्भ वाढतो |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मासिक पाळी म्हणजे काय?
- 2सामान्य गर्भावस्था किती काळ चालते?
- 3लैंगिक संक्रमित संसर्गाचे एक उदाहरण सांगा.
- 4अंडपेशीचे फलन न झाल्यास गर्भाशयाचे अस्तर का झडते?
- 5मासिक पाळीची स्वच्छता का महत्त्वाची?
- 6जन्मपूर्व लिंगनिदानावर बंदी का आहे?
- 7नियमित 28 दिवसांच्या चक्रात पाळी 3 जूनला सुरू झाली. पुढची कधी अपेक्षित?
- 8गर्भावस्था नऊ महिन्यांची आणि तीन समान त्रैमासिकांची असते. प्रत्येकात किती महिने?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1गर्भाशयाचे अस्तर थोड्या रक्तासह झडणे.
- 2सुमारे नऊ महिने.
- 3HIV (तसेच गनोरिया, सिफिलिस किंवा हर्पीस).
- 4युग्मनज नसल्याने अस्तर नको असते.
- 5संसर्ग टळतो आणि आरोग्य चांगले राहते.
- 6लिंगनिवडीवर आधारित गर्भपात आणि बिघडलेले लिंग गुणोत्तर रोखण्यासाठी.
- 73 जून + 28 दिवस = 1 जुलै.
- 89 ÷ 3 = प्रत्येकी 3 महिने.