आरोग्याचा अर्थ आणि निरोगी सवयी
एकाच गल्लीत राहणारी दोन चुलत भावंडे आहेत. एकाला कधी ताप येत नाही, पण तो दिवसभर फोनवर एकटा बसतो, रात्री 2 वाजता झोपतो आणि उदास राहतो. दुसरा मैदानात खेळतो, घरचे जेवण जेवतो आणि मित्रांसोबत हसतो. पहिला "आजारी नाही" तरी सगळे म्हणतात की दुसरा जास्त निरोगी आहे.
आरोग्य म्हणजे केवळ रोग नसणे नव्हे, तर शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिक पूर्ण कल्याण होय. ते मुख्यतः आपली जीवनशैली (आपण कसे जगतो) आणि आपले पर्यावरण (आपला परिसर) यांवर अवलंबून असते.
मुख्य कल्पना 1 : आरोग्याच्या तीन बाजू — निरोगी व्यक्ती शरीराची काळजी घेते, मन सकारात्मक ठेवते आणि चांगल्या नात्यांचा आनंद घेते. आयुर्वेदही शिकवतो की खरे आरोग्य म्हणजे शरीर, मन आणि परिसर यांचा समतोल.
- सोपे : WHO नुसार आरोग्य म्हणजे शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिक पूर्ण कल्याण.
- मध्यम : नवीन गावात आल्यावर एकटेपणा वाटणाऱ्या विद्यार्थ्याला अन्न चांगले असूनही डोकेदुखी होऊ शकते आणि झोप उडू शकते; मन आणि सामाजिक जीवनावर परिणाम होतो.
- परीक्षा-प्रकार : आरोग्य ही "आजारी न पडणे" यापेक्षा व्यापक कल्पना आहे. आजार नसूनही सतत रागावलेली आणि एकटी राहणारी व्यक्ती पूर्ण निरोगी नसते.
आकृतीत : प्रत्येक स्तंभ आरोग्याची एक बाजू दाखवतो. तिन्ही बाजूंची एकत्र काळजी घेतली तरच आरोग्य पूर्ण होते.
मुख्य कल्पना 2 : निरोगी सवयी आणि स्वच्छ पर्यावरण — संतुलित आहार घ्या, सक्रिय राहा, पुरेशी झोप घ्या, स्क्रीन वेळ मर्यादित ठेवा, योग करा आणि तंबाखू, दारू व अमली पदार्थांना नाही म्हणा. परिसर स्वच्छ ठेवा, कारण घाणीत माश्या आणि डास वाढतात आणि प्रदूषित हवेमुळे खोकला व दमा होतो. हवा गुणवत्ता निर्देशांक (AQI) आपल्याला हवा किती स्वच्छ आहे ते सांगतो.
- सोपे : पुरेशी झोप घेणे ही निरोगी सवय आहे; रोज नाश्ता टाळणे नाही.
- मध्यम : जास्त स्क्रीन वेळेमुळे डोळे कोरडे पडणे, झोप बिघडणे आणि चिंता होऊ शकते, म्हणून तो मर्यादित ठेवावा.
- परीक्षा-प्रकार : आयुर्वेदातील दिनचर्या म्हणजे रोजचा दिनक्रम आणि ऋतुचर्या म्हणजे ऋतूनुसार दिनक्रम; दोन्ही आरोग्याचा समतोल राखतात.
आपले आरोग्य आपण कसे जगतो (जीवनशैली) आणि कुठे राहतो (पर्यावरण) या दोन्हींवर अवलंबून असते.
"आरोग्य म्हणजे कोणताही रोग नसणे" असे म्हणणे. WHO नुसार त्यात मानसिक आणि सामाजिक कल्याणही येते.
तीन पायांचा स्टूल आठवा; एक पाय काढला की तो पडतो. आठवणीची युक्ती : शा-म-सा = शारीरिक, मानसिक, सामाजिक, आरोग्याचे तीन पाय.
फरक ओळखा
| आरोग्याची बाजू | अर्थ | सवयीचे उदाहरण |
|---|---|---|
| शारीरिक | शरीर नीट काम करते | संतुलित आहार, व्यायाम |
| मानसिक | शांत, सकारात्मक मन | योग, पुरेशी झोप |
| सामाजिक | चांगली नाती | मित्र व कुटुंबासोबत वेळ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1WHO आरोग्याची व्याख्या कशी करते?
- 2आरोग्याच्या तीन बाजू सांगा.
- 3AQI आपल्याला काय सांगतो?
- 4कचऱ्याच्या ढिगाशेजारी राहणारे लोक जास्त वेळा आजारी का पडतात?
- 5जास्त स्क्रीन वेळेचे दोन हानिकारक परिणाम सांगा.
- 6दिनचर्या आणि ऋतुचर्या म्हणजे काय?
- 7कबीरला कधी ताप येत नाही, पण तो 4 तास झोपतो आणि कधीच व्यायाम करत नाही. त्याचे आरोग्य उत्तम आहे का? स्पष्ट करा.
- 8एका शहरात रोज दाट धूर असतो. रहिवाशांचे आरोग्य सुधारण्यासाठी दोन पावले सुचवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1केवळ रोग नसणे नव्हे, तर शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिक पूर्ण कल्याण.
- 2शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिक.
- 3हवा किती स्वच्छ आहे.
- 4तेथे माश्या आणि डास वाढतात आणि जंतू पसरवतात.
- 5डोळे कोरडे पडणे, झोप बिघडणे, चिंता (कोणतेही दोन).
- 6दिनचर्या म्हणजे रोजचा दिनक्रम; ऋतुचर्या म्हणजे ऋतूनुसार दिनक्रम.
- 7नाही. आरोग्यासाठी पुरेशी झोप, हालचाल आणि आनंदी मनही हवे; आजारी न पडणे पुरेसे नाही.
- 8वाहने आणि कारखान्यांतील धूर कमी करणे आणि अधिक झाडे लावणे.
लक्षणे, चिन्हे आणि रोगांचे प्रकार
ताप आल्यावर तुम्ही म्हणता, "मला थकवा वाटतो आणि डोके दुखते." परिचारिका काखेत थर्मामीटर लावून सांगते, "39 अंश." तुम्ही भावना सांगितल्या; तिने आकडा मोजला. दोन्ही डॉक्टरांना उपयोगी पडतात.
रोग म्हणजे शरीर किंवा मनाच्या सामान्य कार्यावर परिणाम करणारी स्थिती. लक्षण म्हणजे आपल्याला जे जाणवते (वेदना, थकवा). चिन्ह म्हणजे जे पाहता किंवा मोजता येते (ताप, पुरळ, उच्च रक्तदाब). रोग निर्माण करणाऱ्या सजीवांना रोगजंतू म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : रोगांचे दोन प्रकार — संसर्गजन्य रोग रोगजंतूंमुळे होतात आणि माणसाकडून माणसाला पसरू शकतात. असंसर्गजन्य रोग रोगजंतूंमुळे होत नाहीत आणि पसरत नाहीत.
- सोपे : टायफॉइड, डेंग्यू, फ्लू आणि कांजिण्या संसर्गजन्य आहेत; मधुमेह, दमा आणि कर्करोग असंसर्गजन्य आहेत.
- मध्यम : रोगजंतूंमध्ये जीवाणू, विषाणू, बुरशी, आदिजीव आणि कृमी येतात.
- परीक्षा-प्रकार : स्कर्व्हीसारखे काही रोग कुपोषणामुळे होतात आणि त्यात कोणताही जंतू नसतो, म्हणून ते इतरांकडून लागू शकत नाहीत.
आकृतीत : डावी बाजू जंतूंमुळे होते आणि पसरते; उजवी बाजू जीवनशैली, आहार किंवा पर्यावरणाशी संबंधित आहे आणि पसरत नाही.
मुख्य कल्पना 2 : असंसर्गजन्य रोग का वाढत आहेत — भारतात ते अधिक आढळतात कारण लोक अधिक प्रक्रिया केलेले अन्न खातात, कमी व्यायाम करतात आणि जास्त जगतात. भारतात आता बहुतेक मृत्यू असंसर्गजन्य रोगांमुळे होतात.
- सोपे : थर्मामीटरचे वाचन हे चिन्ह आहे; थकवा वाटणे हे लक्षण आहे.
- मध्यम : व्यक्तीला काय त्रास देत आहे हे शोधण्यासाठी डॉक्टर लक्षणे आणि चिन्हे दोन्ही एकत्र वापरतात.
- परीक्षा-प्रकार : पुराचे तेच पाणी पिऊन गावातील अनेक लोक एकत्र आजारी पडले तर तो बहुधा पाण्यातून पसरणारा संसर्गजन्य रोग असतो.
प्रत्येक रोगात जंतू असतोच असे नाही; वाईट आहार आणि अयोग्य सवयींमुळेही रोग होऊ शकतो.
प्रत्येक रोग माणसाकडून माणसाला पसरतो असे समजणे. मधुमेह आणि दमा पसरत नाहीत.
"लागणारा की न लागणारा" असा विचार करा. आठवणीची युक्ती : लक्षण = रुग्ण सांगतो; चिन्ह = डॉक्टरला दिसते किंवा मोजता येते. संसर्गजन्य = लागणारे.
फरक ओळखा
| मुद्दा | लक्षण | चिन्ह |
|---|---|---|
| कोणाला जाणवते | रुग्णाला जाणवते | डॉक्टरला दिसते किंवा मोजता येते |
| उदाहरण | वेदना, थकवा | ताप, पुरळ, उच्च रक्तदाब |
सरावासाठी प्रश्न
- 1रोग म्हणजे काय?
- 2रोग निर्माण करणाऱ्या सजीवांना काय म्हणतात?
- 3दोन असंसर्गजन्य रोगांची नावे सांगा.
- 4डोकेदुखी हे लक्षण आहे की चिन्ह?
- 5असंसर्गजन्य रोग माणसाकडून माणसाला का पसरत नाही?
- 6कोणतेही तीन रोगजंतू-प्रकार सांगा.
- 7प्रियाला खाजऱ्या फोडी आणि सौम्य ताप आहे; तिच्या काकांना अनेक वर्षे रक्तातील साखर जास्त आहे. दोन्ही रोगांचे वर्गीकरण करा.
- 8राहुलच्या आहारात क जीवनसत्त्व कमी असल्याने त्याला स्कर्व्ही झाला. त्याच्या मित्रांना तो त्याच्याकडून लागू शकतो का? का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शरीर किंवा मनाच्या सामान्य कार्यावर परिणाम करणारी स्थिती.
- 2रोगजंतू.
- 3मधुमेह आणि दमा (किंवा कर्करोग).
- 4लक्षण, कारण ते रुग्णाला जाणवते.
- 5तो रोगजंतूंमुळे होत नाही, म्हणून पुढे देण्यासारखे काही नसते.
- 6जीवाणू, विषाणू, बुरशी, आदिजीव किंवा कृमी (कोणतेही तीन).
- 7प्रिया : बहुधा संसर्गजन्य; काका : असंसर्गजन्य (मधुमेह).
- 8नाही. स्कर्व्ही हा कमतरतेचा रोग असून त्यात रोगजंतू नाही, म्हणून तो असंसर्गजन्य आहे.
संसर्गजन्य रोगांचा प्रसार आणि प्रतिबंध
पावसाळ्यात इमारतीमागील जुन्या टायरमध्ये पाणी साचते. आठवड्याभरात इमारतीभोवती खूप डास फिरतात आणि काही शेजाऱ्यांना ताप येतो. टायर रिकामा करणे हे अगदी छोटे काम आहे, तरी ते अनेकांचे रक्षण करते.
रोगजंतू हवेतून (खोकला, शिंक), दूषित पाणी व अन्नातून, थेट संपर्काने किंवा वस्तू वाटून वापरल्याने आणि डास व माश्यांसारख्या वाहकांमार्फत पसरतात; वाहक म्हणजे रोगजंतू वाहून नेणारे कीटक.
मुख्य कल्पना 1 : तीन मुख्य मार्ग — वेगवेगळे रोग वेगवेगळ्या मार्गांनी पसरतात, म्हणून प्रतिबंधाची पावलेही वेगळी असतात.
- सोपे : कांजिण्या, सर्दी आणि क्षयरोग (टीबी) हवेतून पसरतात; टीबी फुफ्फुसांना बाधित करतो.
- मध्यम : पटकी (कॉलरा), टायफॉइड आणि हिपॅटायटिस A घाणेरड्या पाणी व अन्नातून पसरतात; हिपॅटायटिस A यकृताला बाधित करतो.
- परीक्षा-प्रकार : मलेरिया (आदिजीवामुळे) आणि डेंग्यू (विषाणूमुळे) डासांमुळे पसरतात; गोलकृमी हे आतड्यात राहून आपले पोषक घटक घेणारे परजीवी आहेत.
आकृतीत : प्रत्येक स्तंभात एक मार्ग, त्याची उदाहरण-रोग आणि तो थांबवण्याचा सर्वोत्तम उपाय दाखवला आहे.
मुख्य कल्पना 2 : सर्वांचे रक्षण करणारी सोपी पावले — साबण आणि पाण्याने हात धुवा, खोकताना किंवा शिंकताना तोंड आणि नाक झाका, टॉवेल वाटून वापरू नका, घर, अन्न आणि पाणी स्वच्छ ठेवा, साचलेले पाणी काढा आणि आजारी असताना घरी राहून विश्रांती घ्या.
- सोपे : साबण आणि पाण्याने हात धुतल्याने रोगजंतू निघून जातात.
- मध्यम : उकळलेले पाणी सुरक्षित असते कारण उष्णतेने कॉलरा व टायफॉइडचे जीवाणू मरतात.
- परीक्षा-प्रकार : एका गावाने प्रत्येक घरात शौचालय बांधल्यावर कमी मुलांना जुलाब झाले, कारण रोगजंतू अन्न आणि पाण्यापर्यंत पोहोचेनासे झाले.
आजारी असताना घरी विश्रांती घेतल्याने तुम्ही बरे होता आणि इतरांचे रक्षणही होते.
सर्व रोगांसाठी एकच खबरदारी वापरणे. मुखपट्टी डासांमुळे होणाऱ्या मलेरियाला थांबवत नाही; मच्छरदाणी थांबवते.
मार्गाला योग्य अडथळा जोडा. आठवणीची युक्ती : हवा, पाणी-अन्न, कीटक = ह-पा-की : मुखपट्टी, उकळणे, मच्छरदाणी.
फरक ओळखा
| मार्ग | रोगाचे उदाहरण | सर्वोत्तम प्रतिबंध |
|---|---|---|
| हवा | टीबी, फ्लू | तोंड-नाक झाकणे, मुखपट्टी |
| पाणी व अन्न | कॉलरा, टायफॉइड | उकळलेले पाणी, स्वच्छ अन्न |
| कीटक | मलेरिया, डेंग्यू | मच्छरदाणी, साचलेले पाणी काढणे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वाहक म्हणजे काय?
- 2कोणता कीटक मलेरिया पसरवतो?
- 3टीबी मुख्यतः कोणत्या अवयवावर परिणाम करतो?
- 4शिंकताना तोंड आणि नाक का झाकावे?
- 5उकळलेले पाणी कॉलरा रोखायला कसे मदत करते?
- 6परजीवी म्हणजे काय? एक उदाहरण द्या.
- 7वसाहतीभोवती अनेक जुन्या टायरमध्ये पावसाचे पाणी साचले आहे. डासांमुळे होणारे आजार कमी करण्यासाठी कोणती पायरी सर्वोत्तम?
- 8दवाखान्यातील डेंग्यू रुग्ण : जाने 5, मार्च 8, जून 20, जुलै 48, ऑगस्ट 52, सप्टें 50, डिसें 6. जुलै ते सप्टेंबरमध्ये रुग्ण का वाढतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1डास आणि माश्यांसारखे रोगजंतू वाहून नेणारे कीटक.
- 2डास.
- 3फुफ्फुसांवर.
- 4सूक्ष्म थेंब रोगजंतू इतरांपर्यंत नेऊ शकतात.
- 5उकळल्याने कॉलराचे जीवाणू मरतात.
- 6दुसऱ्या सजीवाच्या आत किंवा अंगावर राहून त्यावर पोषण मिळवणारा सजीव; उदा. गोलकृमी.
- 7टायर रिकामे करणे किंवा झाकणे, जेणेकरून पाणी साचणार नाही.
- 8पावसामुळे साचलेल्या पाण्यात डास वाढतात, म्हणून डेंग्यू वाढतो.
असंसर्गजन्य रोग आणि जीवनशैली
एका उपाहारगृहात फक्त तळलेले समोसे आणि गोड पेये मिळतात आणि मुले संध्याकाळी फोन घेऊन बसतात. काही वर्षांनी डॉक्टरांना जास्त वजन आणि जास्त रक्तशर्करा असलेली मुले अधिक आढळतात. कोणालाही तो कोणाकडून "लागला" नाही; तो रोजच्या सवयींतून आला.
असंसर्गजन्य रोग जीवनशैली, आहार आणि पर्यावरणाशी निगडित असतात. 3 महिन्यांपेक्षा जास्त टिकणारे रोग दीर्घकालीन असतात. एखाद्या पोषक घटकाच्या कमतरतेमुळे होणारे रोग म्हणजे कमतरतेचे रोग.
मुख्य कल्पना 1 : असंसर्गजन्य रोगांचे प्रकार — कमतरतेचे रोग (स्कर्व्ही, पंडुरोग, गलगंड), जीवनशैलीचे रोग (मधुमेह, लठ्ठपणा, उच्च रक्तदाब) आणि पर्यावरणाशी निगडित रोग (प्रदूषित हवेमुळे दमा) हे सर्व असंसर्गजन्य आहेत.
- सोपे : मधुमेह आणि दमा हे दीर्घकालीन असंसर्गजन्य रोग आहेत.
- मध्यम : मधुमेहाची चिन्हे : वारंवार लघवी, अति तहान, वजन घटणे, थकवा आणि जखमा हळू भरणे.
- परीक्षा-प्रकार : मधुमेह अनेकदा संप्रेरक असंतुलन, अयोग्य आहार, निष्क्रियता आणि जास्त वजनामुळे होतो.
आकृतीत : प्रत्येक स्तंभ असंसर्गजन्य आहे; प्रत्येकाचे कारण वेगळे आहे : अन्नातील उणीव, सवयी किंवा हवा.
मुख्य कल्पना 2 : प्रतिबंध आणि काळजी — संतुलित आहार घ्या, तेल व साखर कमी करा, नियमित व्यायाम करा, तंबाखू टाळा, चांगली झोप घ्या आणि स्क्रीन वेळ मर्यादित ठेवा. लवकर निदान आणि सतत काळजी रोग नियंत्रणात ठेवण्यास मदत करतात. उपचार लक्षणे नियंत्रित करण्यावर आणि जीवनाचा दर्जा सुधारण्यावर भर देतात.
- सोपे : संतुलित आहार आणि नियमित व्यायामाने लठ्ठपणा टाळता येतो.
- मध्यम : कमल रणदिवे यांनी संप्रेरके आणि विषाणूंचा कर्करोगाशी संबंध आणि तंबाखू, आहार व प्रदूषणामुळे धोका कसा वाढतो याचा अभ्यास केला.
- परीक्षा-प्रकार : वजन घटणारे, खूप तहान लागणारे आणि हळू जखमा भरणारे आजोबा यांना आधी डॉक्टरांकडे तपासणीसाठी नेले पाहिजे; लवकर निदानाने रोग नियंत्रणात ठेवता येतो.
बहुतेक असंसर्गजन्य रोग निरोगी सवयींनी कमी करता येतात, पण एकदा सुरू झाले की नियमित काळजी लागते.
दीर्घकालीन म्हणजे खूप गंभीर किंवा मधुमेह रुग्णाकडून लागतो असे समजणे. दीर्घकालीन म्हणजे दीर्घकाळ टिकणारे आणि मधुमेह पसरत नाही.
तीन कमी आणि तीन जास्त मोजा. आठवणीची युक्ती : तेल, साखर, स्क्रीन = कमी; चालणे, झोप, फळे = जास्त.
फरक ओळखा
| मुद्दा | संसर्गजन्य | असंसर्गजन्य |
|---|---|---|
| कारण | रोगजंतू | जीवनशैली, आहार, पर्यावरण |
| पसरतो का? | होय | नाही |
| उदाहरण | टायफॉइड, फ्लू | मधुमेह, दमा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1एका दीर्घकालीन रोगाचे नाव सांगा.
- 23 महिन्यांपेक्षा जास्त काळ टिकणाऱ्या रोगाला काय म्हणतात?
- 3दोन कमतरतेच्या रोगांची नावे सांगा.
- 4मधुमेहाची दोन चिन्हे सांगा.
- 5भारतात असंसर्गजन्य रोग का वाढत आहेत?
- 6कमतरतेचा रोग असंसर्गजन्य का असतो?
- 745 वर्षांच्या पुरुषाला उच्च रक्तदाब आहे. दोन उपयुक्त बदल सुचवा.
- 8शाळेच्या उपाहारगृहात मुख्यतः तळलेले आणि गोड पदार्थ विकले जातात. दोन बदल सुचवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1दमा (किंवा मधुमेह).
- 2दीर्घकालीन रोग.
- 3स्कर्व्ही आणि पंडुरोग (किंवा गलगंड).
- 4वारंवार लघवी आणि अति तहान (किंवा थकवा, वजन घटणे).
- 5अधिक प्रक्रिया केलेले अन्न, कमी व्यायाम आणि दीर्घायुष्य.
- 6तो रोगजंतूमुळे होत नाही, म्हणून पसरत नाही.
- 7कमी मीठ व तेल, नियमित व्यायाम आणि तंबाखू टाळणे.
- 8फळे व भाज्या देणे, गोड पेये मर्यादित करणे आणि खेळाचा वेळ वाढवणे.
रोगप्रतिकारशक्ती, लस, प्रतिजैविके आणि उपचार
एकदा कांजिण्या झालेल्या मुलाला त्या पुन्हा क्वचितच होतात, आणि धनुर्वाताचे इंजेक्शन घेतलेले मूल जखम झाल्यावर सुरक्षित राहते. शरीर आधी भेटलेल्या शत्रूला लक्षात ठेवते, जसा पहारेकरी चोराला चेहऱ्यावरून ओळखतो.
रोगप्रतिकारशक्ती म्हणजे रोगांशी लढण्याची शरीराची नैसर्गिक क्षमता. लस जंतूचे मृत, दुर्बल किंवा निरुपद्रवी भाग वापरून रोगप्रतिकारक संस्थेला प्रशिक्षण देते. प्रतिजैविके ही जीवाणू मारणारी औषधे आहेत.
मुख्य कल्पना 1 : लस प्रतिबंध करते — खरा जंतू येण्यापूर्वी लस शरीराला तयार करते, म्हणून दुसऱ्या भेटीला प्रतिसाद जलद आणि प्रबळ असतो. लस प्रतिबंधात्मक असते, उपचारात्मक नाही.
- सोपे : पोलिओ, गोवर, धनुर्वात आणि हिपॅटायटिस यांवर लसी आहेत.
- मध्यम : एडवर्ड जेन्नर यांनी पाहिले की काऊपॉक्स झालेल्या दुधवाल्या स्त्रियांना देवी झाली नाही, आणि त्यातून पहिली लस तयार झाली; नंतर व्यापक लसीकरणाने देवी जगातून नष्ट झाला.
- परीक्षा-प्रकार : भारतात "टीकेदार" व्हेरिओलेशन करत, म्हणजे देवीविरुद्ध प्रतिकारशक्ती तयार करण्यासाठी सौम्य संसर्ग निर्माण करत. बहुतेक लोकांचे लसीकरण झाले की संसर्ग कमी पसरतो, म्हणून लस न घेतलेले लोकही अधिक सुरक्षित असतात.
आकृतीत : वरून खाली वाचा : लस आधी शरीराला प्रशिक्षण देते, म्हणून ते नंतर तयार असते.
मुख्य कल्पना 2 : प्रतिजैविके उपचार करतात, पण फक्त जीवाणूंवर — प्रतिजैविके जीवाणू पेशींचे असे भाग लक्ष्य करतात जे मानवी पेशींमध्ये नसतात, म्हणून ती सर्दी व फ्लूसारख्या विषाणूंवर काम करत नाहीत. 1928 मध्ये अलेक्झांडर फ्लेमिंग यांनी पेनिसिलिन शोधले, जेव्हा एका बुरशीने जीवाणूंची वाढ थांबवली. प्रतिजैविके चुकीच्या पद्धतीने वापरल्याने प्रतिजैविक प्रतिरोध निर्माण होतो.
- सोपे : प्रतिजैविके फक्त जीवाणूजन्य संसर्गावर काम करतात.
- मध्यम : प्रतिजैविके फक्त डॉक्टरांनी सांगितल्यावर, योग्य मात्रेत आणि पूर्ण कालावधीसाठी वापरा.
- परीक्षा-प्रकार : बरे वाटल्यामुळे राणीने 2 दिवसांनी प्रतिजैविक थांबवले, तर काही जीवाणू जगून वाढू शकतात आणि प्रतिरोधी बनू शकतात.
लस प्रतिबंधासाठी असते; प्रतिजैविके फक्त जीवाणूजन्य संसर्गावरील उपचारासाठी असतात.
सर्दी किंवा फ्लूसाठी प्रतिजैविके घेणे. हे आजार विषाणूंमुळे होतात.
प्रत्येकाची एक ओळ. आठवणीची युक्ती : ल-प्र, प्र-जी = लस प्रतिबंध करते, प्रतिजैविक फक्त जीवाणूंवर.
फरक ओळखा
| मुद्दा | लस | प्रतिजैविक |
|---|---|---|
| उद्देश | रोग टाळते | जीवाणूजन्य संसर्गावर उपचार |
| कधी वापरतात | रोगाआधी | जीवाणूजन्य संसर्ग झाल्यावर |
| विषाणूंवर चालते का? | काही विषाणूंविरुद्ध शरीराला तयार करते | नाही |
सरावासाठी प्रश्न
- 1रोगप्रतिकारशक्ती म्हणजे काय?
- 2पहिली लस कोणी विकसित केली?
- 3प्रतिजैविके कोणत्या जंतूंवर काम करतात?
- 4लस आपले संरक्षण कसे करते?
- 5सर्दीत प्रतिजैविकांचा उपयोग का होत नाही?
- 6पेनिसिलिनचा शोध कोणी आणि कसा लावला?
- 7शरीराला तोच जंतू दुसऱ्यांदा भेटतो तेव्हा रोगप्रतिकारक प्रतिसाद जास्त प्रबळ का असतो?
- 8सानिया म्हणते, "प्रतिजैविके प्रत्येक संसर्ग बरा करतात." हे चूक दाखवण्यासाठी विनिता कोणता प्रश्न विचारू शकते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1रोगांशी लढण्याची शरीराची नैसर्गिक क्षमता.
- 2एडवर्ड जेन्नर (देवीसाठी).
- 3फक्त जीवाणूंवर.
- 4ती रोगप्रतिकारक संस्थेला हानिकारक जंतू ओळखून त्यांच्यावर हल्ला करायला शिकवते.
- 5सर्दी विषाणूमुळे होते आणि प्रतिजैविके विषाणूंवर काम करत नाहीत.
- 6अलेक्झांडर फ्लेमिंग, ज्यांनी पाहिले की एका बुरशीने जीवाणूंची वाढ थांबवली.
- 7रोगप्रतिकारक संस्थेने तो जंतू आधीच ओळखायला शिकलेले असते.
- 8"फ्लूसारख्या विषाणूंवर प्रतिजैविके काम करतात का?" ती करत नाहीत; ती फक्त जीवाणूंवर चालतात.