भिंगे आणि सूक्ष्मदर्शक
आजोबा वाचनाच्या चष्म्यातून वर्तमानपत्र वाचतात. पाण्याने भरलेली गोल काचेची फ्लास्क पानावर ठेवली तरी अक्षरे मोठी दिसतात, कारण वक्र पाणी भिंगासारखे काम करते.
भिंग म्हणजे मध्यभागी जाड आणि कडांना पातळ असलेली वक्र काच, मसुराच्या दाण्यासारखी (म्हणूनच हे नाव पडले). सूक्ष्मदर्शक भिंगांचा वापर करून उघड्या डोळ्यांना न दिसणाऱ्या गोष्टी दाखवतो.
मुख्य कल्पना 1 : भिंगापासून सूक्ष्मदर्शकापर्यंत — भिंगे सतत सुधारत गेली आणि सूक्ष्मदर्शकाने सूक्ष्म सजीवांचे लपलेले जग खुले केले.
- सोपे : भिंग मध्यभागी जाड आणि कडांना पातळ असते.
- मध्यम : 1665 मध्ये रॉबर्ट हुक यांनी Micrographia प्रकाशित केले. कॉर्कच्या पातळ कापात त्यांना मधाच्या पोळ्यासारखे अनेक लहान रिकामे कप्पे दिसले आणि प्रत्येकाला त्यांनी "पेशी" म्हटले.
- परीक्षा-प्रकार : अँटोनी व्हॅन ल्यूवेनहॉक यांनी चांगली भिंगे बनवली आणि जीवाणू व रक्तपेशी स्पष्ट पाहिल्या, म्हणून त्यांना सूक्ष्मजीवशास्त्राचे जनक म्हणतात.
आकृतीत : वक्र काच मध्यभागी जाड आणि कडेला पातळ आहे, अगदी मसुराच्या दाण्यासारखी.
मुख्य कल्पना 2 : साधने किती शक्तिशाली? — हुक यांच्या सूक्ष्मदर्शकाने वस्तू सुमारे 200 ते 300 पट मोठ्या दिसत; शाळेचा सूक्ष्मदर्शक 100 ते 400 पट; इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शक सुमारे 10,00,000 पट.
- सोपे : शाळेचा सूक्ष्मदर्शक 100 ते 400 पट मोठे करतो.
- मध्यम : इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शकातून पेशीतील भाग दिसू शकतात.
- परीक्षा-प्रकार : स्वस्त घडीचा कागदी सूक्ष्मदर्शक कमी तपशील दाखवतो, पण सूक्ष्म जग अनेकांपर्यंत पोहोचवतो.
मानवी डोळा ठराविक आकारापेक्षा मोठ्या वस्तूच पाहू शकतो, म्हणून सूक्ष्मजीव शोधायला साधनांची गरज होती.
हुक यांनी कॉर्कमध्ये जिवंत पेशी पाहिल्या असे समजणे. त्यांनी कप्प्यांच्या रिकाम्या भिंती पाहिल्या आणि "पेशी" या शब्दाला वैज्ञानिक अर्थ दिला.
प्रत्येक नावाला एक तथ्य जोडा. आठवणीची युक्ती : हुक = पोळे = कॉर्कच्या पेशी; ल्यूवेनहॉक = जीवाणू.
फरक ओळखा
| मुद्दा | रॉबर्ट हुक | अँटोनी व्हॅन ल्यूवेनहॉक |
|---|---|---|
| काळ | 1665 | 1660 चे दशक |
| काय पाहिले | कॉर्कच्या पेशी | जीवाणू, रक्तपेशी |
| कशासाठी प्रसिद्ध | "पेशी" नाव देण्यासाठी | सूक्ष्मजीवशास्त्राचे जनक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भिंगाचा आकार कसा असतो?
- 2कोणत्या उपकरणाने सूक्ष्म सजीवांचे जग खुले केले?
- 3"पेशी" हे नाव कोणी दिले?
- 4पाण्याने भरलेल्या गोल फ्लास्कमधून अक्षरे मोठी का दिसतात?
- 5शाळेचा सूक्ष्मदर्शक साधारण किती पट मोठे करतो?
- 6हुक यांना कॉर्कच्या कापात काय दिसले?
- 7शक्तीनुसार क्रम लावा : इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शक, साधा भिंग, शाळेचा सूक्ष्मदर्शक.
- 8कागदी सूक्ष्मदर्शक कमी तपशील दाखवतो तरी उपयुक्त का आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मसुराच्या दाण्यासारखा : मध्यभागी जाड आणि कडांना पातळ.
- 2सूक्ष्मदर्शकाने.
- 3रॉबर्ट हुक यांनी.
- 4वक्र, पाण्याने भरलेली फ्लास्क भिंगासारखे काम करते.
- 5100 ते 400 पट.
- 6मधाच्या पोळ्याची आठवण करून देणारे अनेक लहान रिकामे कप्पे.
- 7साधा भिंग, शाळेचा सूक्ष्मदर्शक, इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शक.
- 8तो स्वस्त आहे, म्हणून अनेक जण सूक्ष्मजीव पाहू शकतात.
पेशीची रचना
भिंत विटांनी बनते; सजीवाचे शरीर पेशींनी बनते. कांद्याचा पातळ पापुद्रा सूक्ष्मदर्शकाखाली पाहिलात तर घट्ट बसलेले आयताकृती कप्पे दिसतात. प्रत्येक कप्पा म्हणजे एक पेशी.
पेशी हे जीवनाचे मूलभूत एकक आहे. प्रत्येक सामान्य पेशीत पेशीपटल, कोशिकाद्रव्य आणि केंद्रक असते. वनस्पती पेशींना पेशीभित्तिका देखील असते.
मुख्य कल्पना 1 : भागांची कामे — पेशीच्या प्रत्येक भागाचे स्वतःचे काम असते.
- सोपे : पेशीपटल पेशीला वेढते आणि आवश्यक पदार्थ आत व टाकाऊ पदार्थ बाहेर जाऊ देते.
- मध्यम : बहुतेक जीवनक्रिया कोशिकाद्रव्यात घडतात; केंद्रक सर्व क्रिया आणि वाढीचे नियमन करते.
- परीक्षा-प्रकार : वनस्पती पेशीची पेशीभित्तिका कडकपणा आणि मजबुती देते, म्हणून वनस्पती पेशी घट्ट एकमेकींना चिकटून असतात.
आकृतीत : दोन्ही पेशींना पटल, कोशिकाद्रव्य आणि केंद्रक असते. फक्त वनस्पती पेशीला पेशीभित्तिका, हिरवे हरितलवक आणि मोठी रिक्तिका असते.
मुख्य कल्पना 2 : वनस्पती पेशी आणि प्राणी पेशी — हरितलवकासारख्या लवकांत प्रकाशसंश्लेषणासाठी हरितद्रव्य असते; मोठी रिक्तिका पदार्थ साठवते, टाकाऊ पदार्थ काढते आणि पेशीचा आकार टिकवते. प्राणी पेशींत रिक्तिका नसते किंवा अगदी लहान असते.
- सोपे : गालाच्या पेशीला पेशीभित्तिका नसते; कांद्याच्या पेशीला असते.
- मध्यम : सॅफ्रानिन (लाल) कांद्याच्या पापुद्र्याला रंगवते, मेथिलीन ब्ल्यू गालाच्या पेशींना; ग्लिसरीन त्यांना सुकू देत नाही.
- परीक्षा-प्रकार : रंजकामुळे विरोधाभास वाढतो आणि पेशी स्पष्ट दिसतात; दुमडलेला पापुद्रा किंवा हवेचा बुडबुडा दृश्य बिघडवतो.
पेशी ही द्रवाने भरलेली साधी पिशवी नाही; ती गुंतागुंतीची रचना आहे आणि तिचा प्रत्येक भाग विशिष्ट काम करतो.
प्राणी पेशींना पेशीभित्तिका असते असे म्हणणे. ती फक्त वनस्पती (तसेच बुरशी व जीवाणू) पेशींना असते.
एका शहराची कल्पना करा. आठवणीची युक्ती : पटल = प्रवेशद्वार, कोशिकाद्रव्य = कार्यशाळा, केंद्रक = साहेब (कार्यालय).
फरक ओळखा
| भाग | प्राणी पेशी | वनस्पती पेशी |
|---|---|---|
| पेशीभित्तिका | नाही | आहे |
| हरितलवक | नाही | हिरव्या भागांत आहे |
| मोठी रिक्तिका | नाही किंवा अगदी लहान | मोठी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जीवनाचे मूलभूत एकक कोणते?
- 2पेशीचे तीन मूलभूत भाग सांगा.
- 3पेशीच्या सर्व क्रिया कोणता भाग नियंत्रित करतो?
- 4वनस्पतींमध्ये पेशीभित्तिकेचा काय उपयोग?
- 5स्लाइडवर ग्लिसरीन का टाकतात?
- 6गालाच्या पेशींसाठी कोणते रंजक आणि कांद्याच्या पापुद्र्यासाठी कोणते?
- 7वनस्पती पेशीत असलेले पण प्राणी पेशीत नसलेले दोन भाग सांगा.
- 8एका विद्यार्थ्याने कांद्याचा पापुद्रा दुमडला आणि कव्हरस्लिपखाली हवा अडकली. काय बिघडते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पेशी.
- 2पेशीपटल, कोशिकाद्रव्य आणि केंद्रक.
- 3केंद्रक.
- 4ती वनस्पतीला कडकपणा आणि मजबुती देते.
- 5त्यामुळे पेशी सुकत नाहीत आणि दृश्य अधिक स्पष्ट होते.
- 6गालाच्या पेशींसाठी मेथिलीन ब्ल्यू; कांद्याच्या पापुद्र्यासाठी सॅफ्रानिन.
- 7पेशीभित्तिका आणि हरितलवक (तसेच मोठी रिक्तिका).
- 8घड्या आणि बुडबुडे पेशींना झाकतात, म्हणून त्या स्पष्ट दिसत नाहीत.
पेशीची रचना
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडापेशींचे आकार आणि संघटनाचे स्तर
विटांनी भिंत, भिंतींनी खोली, खोल्यांनी घर बनते. तसेच पेशींपासून ऊती, ऊतींपासून इंद्रिये आणि पुढे असेच.
सजीवाचे शरीर स्तरांत रचलेले असते : पेशी → ऊती → इंद्रिय → इंद्रियसंस्था → सजीव. पेशीचा आकार तिच्या कामाला साजेसा असतो.
मुख्य कल्पना 1 : संघटनाचे स्तर — सारख्या पेशींचा समूह म्हणजे ऊती; वेगवेगळ्या ऊती मिळून इंद्रिय बनते; इंद्रिये एकत्र काम करून इंद्रियसंस्था बनते.
- सोपे : सारख्या स्नायू पेशींचा समूह म्हणजे स्नायू ऊती.
- मध्यम : पोट हे इंद्रिय आहे; पोट, अन्ननलिका आणि आतडे मिळून पचनसंस्थेचा भाग होतात.
- परीक्षा-प्रकार : बहुपेशीय सजीवाची सुरुवात एका पेशीपासून (अंड्यापासून) होते, जी पुन्हा पुन्हा विभागते; एकपेशीय सजीव सर्व कामे एकाच पेशीत करतो.
आकृतीत : डावीकडून उजवीकडे आणि खाली वाचा : प्रत्येक स्तर आधीच्या स्तरापासून बनतो.
मुख्य कल्पना 2 : आकार कार्याला साजेसा — स्नायू पेशी तर्कूच्या आकाराची असून आकुंचन पावू शकते; मज्जापेशी संदेश लवकर नेण्यासाठी लांब आणि फांद्या असलेली असते; गालाची पेशी संरक्षक आवरणासाठी पातळ आणि चपटी असते.
- सोपे : स्नायू पेशी तर्कूच्या आकाराची असते.
- मध्यम : मज्जापेशी लांब आणि फांद्या असलेल्या असतात, म्हणून त्या शरीराच्या सर्व भागांपर्यंत पोहोचतात.
- परीक्षा-प्रकार : शहामृगाच्या अंड्याचा बलक ही एकच पेशी आहे, ज्ञात पेशींमधील सर्वांत मोठी, सुमारे 130 ते 170 mm व्यासाची; कवच आणि पांढरा भाग त्या पेशीचा भाग नाहीत.
पेशी शरीराला जशी, तशी वीट भिंतीला.
ऊती आणि इंद्रिय यांची गल्लत करणे. ऊतीत सारख्या पेशी असतात; इंद्रियात वेगवेगळ्या ऊती असतात.
क्रम एका शब्दासारखा शिका. आठवणीची युक्ती : पे-ऊ-इं-सं-स = "पेरूचा ऊस इंदूच्या संसारात सजला" (पेशी, ऊती, इंद्रिय, इंद्रियसंस्था, सजीव).
फरक ओळखा
| स्तर | ते काय आहे | उदाहरण |
|---|---|---|
| पेशी | जीवनाचे मूलभूत एकक | मज्जापेशी |
| ऊती | सारख्या पेशींचा समूह | स्नायू ऊती |
| इंद्रिय | वेगवेगळ्या ऊती एकत्र | पोट |
| इंद्रियसंस्था | इंद्रिये एकत्र काम करतात | पचनसंस्था |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सारख्या पेशींचा समूह काय बनवतो?
- 2स्नायू पेशीचा आकार कसा असतो?
- 3मज्जापेशी काय वाहून नेतात?
- 4संघटनाचे स्तर क्रमाने लिहा.
- 5मज्जापेशी लांब आणि फांद्या असलेल्या का असतात?
- 6अन्ननलिकेतील स्नायू पेशी अन्न खाली कसे ढकलतात?
- 7एक विद्यार्थी म्हणतो शहामृगाच्या अंड्याचा बलक मोठा असल्याने तो एक पेशी असू शकत नाही. उत्तर द्या.
- 8एकपेशीय आणि बहुपेशीय सजीवाचे प्रत्येकी एक उदाहरण द्या.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ऊती.
- 2तर्कूच्या आकाराचा.
- 3संदेश.
- 4पेशी, ऊती, इंद्रिय, इंद्रियसंस्था, सजीव.
- 5शरीराच्या वेगवेगळ्या भागांपर्यंत पोहोचून संदेश लवकर देण्यासाठी.
- 6लहरीसारखे आकुंचन आणि शिथिलन करून.
- 7बलक ही एकच पेशी आहे; कवच आणि पांढरा भाग हे अतिरिक्त पेशीबाह्य पदार्थ आहेत.
- 8एकपेशीय : अमिबा किंवा जीवाणू; बहुपेशीय : वाटाण्याचे रोप किंवा माणूस.
सूक्ष्मजीव : प्रकार आणि राहण्याची ठिकाणे
बाहेर राहिलेल्या टोमॅटोवर पावडरसारखा, कापसासारखा थर येतो, पण बरणीतील लोणची महिनोन्महिने टिकतात. पहिल्याचे कारण सूक्ष्मजीव; दुसऱ्यात मीठ आणि तेल त्यांना थांबवतात.
सूक्ष्मजीव म्हणजे उघड्या डोळ्यांनी न दिसणारे लहान सजीव. काही एका पेशीचे (एकपेशीय) तर काही अनेक पेशींचे (बहुपेशीय) असतात आणि ते जवळजवळ सर्वत्र राहतात.
मुख्य कल्पना 1 : मुख्य गट — जीवाणू आणि आदिजीव एकपेशीय असतात; बुरशी आणि शैवाल एकपेशीय किंवा बहुपेशीय असू शकतात. विषाणू आणखी लहान असून पेशींपासून बनलेले नसतात.
- सोपे : अमिबा आणि पॅरामिशियम हे आदिजीव आहेत.
- मध्यम : यीस्ट ही एकपेशीय बुरशी आहे; मोल्ड ही बहुपेशीय बुरशी आहे.
- परीक्षा-प्रकार : बुरशीला पेशीभित्तिका असते पण हरितलवक नसतात, म्हणून ती प्रकाशसंश्लेषणाने अन्न बनवू शकत नाही; जीवाणूंमध्ये सुस्पष्ट केंद्रक नसून नाभिकाभ असतो.
आकृतीत : प्रत्येक चौकटीत एका गटाची मुख्य माहिती आहे.
मुख्य कल्पना 2 : ते कुठे राहतात आणि आपल्याला कसे भेटतात — सूक्ष्मजीव पाणी, माती, हवा, अन्न, गरम पाण्याचे झरे, बर्फाळ प्रदेश आणि आपल्या आतड्यातही राहतात. मीठ किंवा साखरेचे जास्त प्रमाण लोणची आणि मुरांब्यांत त्यांची वाढ थांबवते. विषाणू फक्त जिवंत यजमान पेशीतच वाढतात.
- सोपे : सूक्ष्मजीव सर्वत्र सापडतात.
- मध्यम : मीठ किंवा साखरेचे जास्त प्रमाण संरक्षकाचे काम करते.
- परीक्षा-प्रकार : ओली माती गोळा करताना उघड्या हातांऐवजी चमचा किंवा हातमोजे वापरा.
100 ते 400 पट दाखवणारा सूक्ष्मदर्शक तलावाच्या पाण्यातील बहुतेक सूक्ष्मजीव पाहायला पुरेसा आहे.
सर्व सूक्ष्मजीव हानिकारक किंवा सर्व उपयुक्त आहेत असे समजणे. काही आपल्याला मदत करतात आणि काही रोग निर्माण करतात.
गट एकदम आठवा. आठवणीची युक्ती : जी-आ-बु-शै = जीवाणू, आदिजीव, बुरशी, शैवाल; आणि विषाणू वेगळे.
फरक ओळखा
| गट | पेशी | उदाहरण |
|---|---|---|
| जीवाणू | एक पेशी, नाभिकाभ | लॅक्टोबॅसिलस |
| आदिजीव | एक पेशी | अमिबा, पॅरामिशियम |
| बुरशी | एक किंवा अनेक | यीस्ट (एक), मोल्ड (अनेक) |
| शैवाल | एक किंवा अनेक, हिरवे | स्पिरुलिनासारखे सूक्ष्मशैवाल |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सूक्ष्मजीव म्हणजे काय?
- 2एका एकपेशीय सूक्ष्मजीवाचे नाव सांगा.
- 3सूक्ष्मजीव कुठे सापडतात?
- 4यीस्ट आणि मोल्ड यांत फरक काय?
- 5जीवाणूंमध्ये केंद्रकाऐवजी काय असते?
- 6लोणची सूक्ष्मजीवांमुळे का खराब होत नाहीत?
- 7बुरशी स्वतःचे अन्न का बनवू शकत नाही?
- 8विषाणू इतर सूक्ष्मजीवांपेक्षा वेगळे कसे आहेत?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1उघड्या डोळ्यांनी न दिसणारे लहान सजीव.
- 2अमिबा (किंवा जीवाणू, पॅरामिशियम).
- 3पाणी, माती, हवा, अन्न आणि आपल्या शरीरातही.
- 4यीस्ट एकपेशीय आहे; मोल्ड बहुपेशीय आहे.
- 5नाभिकाभ.
- 6मीठ किंवा साखरेचे जास्त प्रमाण सूक्ष्मजीवांना वाढू देत नाही.
- 7त्यांच्यात हरितलवक नसते, म्हणून ते प्रकाशसंश्लेषण करू शकत नाहीत.
- 8विषाणू पेशींनी बनलेले नसतात आणि फक्त जिवंत यजमान पेशीत वाढतात.
सूक्ष्मजीव आणि आपले दैनंदिन जीवन
घरचे दही, बेकरीतला मऊ पाव आणि शाळेच्या बागेतला कंपोस्ट खड्डा हे सगळे सूक्ष्मजीवांवर अवलंबून आहे. अनेक सूक्ष्मजीव आपले शांत मदतनीस आहेत.
उपयुक्त सूक्ष्मजीव कचऱ्याचे खतात अपघटन करतात, पाव आणि दही यांसारखे पदार्थ बनवतात, मातीत नायट्रोजन वाढवतात आणि आपल्याला ऑक्सिजन देतात.
मुख्य कल्पना 1 : स्वच्छता आणि पुनर्चक्रीकरण — बुरशी आणि जीवाणू मृत वनस्पती-प्राण्यांचे पोषकद्रव्यांनी समृद्ध साध्या पदार्थांत विघटन करतात; याला अपघटन म्हणतात.
- सोपे : मातीच्या खड्ड्यातील फळे-भाज्यांची सालं खतात बदलतात.
- मध्यम : ऑक्सिजनशिवाय जगणारे काही सूक्ष्मजीव कचऱ्याचे विघटन करतात आणि बायोगॅस सोडतात, जो कार्बन डायऑक्साइड आणि भरपूर मिथेनचे मिश्रण असून इंधन म्हणून वापरतात.
- परीक्षा-प्रकार : आनंद मोहन चक्रवर्ती यांनी तेलगळतीचे विघटन करणारा जीवाणू विकसित केला.
आकृतीत : यीस्ट, लॅक्टोबॅसिलस आणि रायझोबियम प्रत्येक वेगळे उपयुक्त काम करतात.
मुख्य कल्पना 2 : अन्न आणि शेती — यीस्ट श्वसन करते आणि कार्बन डायऑक्साइडचे बुडबुडे सोडते, ज्यामुळे पीठ हलके होते. लॅक्टोबॅसिलस लॅक्टिक आम्लाने दुधाचे दही बनवतो. शेंगावर्गीय वनस्पतींच्या मुळांवरील गाठींतील रायझोबियम हवेतील नायट्रोजन पकडतो, म्हणून शेतकरी शेंगावर्गीय पिके आलटून-पालटून घेतात. सूक्ष्मशैवाल पृथ्वीवरील निम्म्याहून अधिक ऑक्सिजन सोडतात.
- सोपे : यीस्ट पाव आणि केक मऊ करते.
- मध्यम : कोमट जागी दूध लागते, कारण जीवाणू उबदारपणात चांगले वाढतात.
- परीक्षा-प्रकार : यीस्टसह पीठ A फुगते आणि यीस्टशिवाय पीठ B फुगत नाही, म्हणून कारण यीस्ट आहे; B तुलनेसाठी असते.
सूक्ष्मजीव नसते तर मृत पदार्थांचा ढीग साचला असता आणि पोषक द्रव्ये मातीत परत गेली नसती.
यीस्ट ऑक्सिजन सोडते असे म्हणणे. यीस्ट कार्बन डायऑक्साइड सोडते.
एक मदतनीस, एक काम. आठवणीची युक्ती : यी-लॅ-रा = यीस्ट फुगवते, लॅक्टोबॅसिलस आंबवते, रायझोबियम खाऊ घालतो (नायट्रोजन).
फरक ओळखा
| सूक्ष्मजीव | कुठे काम करतो | त्याचे काम |
|---|---|---|
| यीस्ट | पीठ | कार्बन डायऑक्साइड सोडते |
| लॅक्टोबॅसिलस | दूध, इडलीचे पीठ | लॅक्टिक आम्ल बनवतो |
| रायझोबियम | शेंगावर्गीय मुळे | नायट्रोजन पकडतो |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सूक्ष्मजीवांकडून मृत वनस्पती-प्राण्यांचे विघटन होण्याला काय म्हणतात?
- 2कोणता सूक्ष्मजीव पीठ हलके करतो?
- 3दही लावायला कोणता जीवाणू मदत करतो?
- 4दूध उबदार जागी दह्यात बदलते पण थंड जागी का बदलत नाही?
- 5बायोगॅस मुख्यतः कशाचा बनलेला असतो?
- 6रायझोबियम जीवाणू कुठे राहतात?
- 7घेवडा पिकवणाऱ्या शेतकऱ्यांना कमी नायट्रोजन खत का लागते?
- 8स्नेहल खड्डा A मध्ये सुकी पाने मिसळते, पण खड्डा B मध्ये नाही. ती काय तपासते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अपघटन.
- 2यीस्ट.
- 3लॅक्टोबॅसिलस.
- 4दह्याचे जीवाणू उबदार परिस्थितीत चांगले वाढतात.
- 5कार्बन डायऑक्साइड आणि मोठ्या प्रमाणात मिथेन.
- 6वाटाणा, घेवडा, मसूर यांसारख्या शेंगावर्गीय वनस्पतींच्या मुळांवरील गाठींत.
- 7गाठींतील रायझोबियम वनस्पतींसाठी हवेतील नायट्रोजन पकडतो.
- 8सुकी पाने मिसळल्याने खत बनण्यात फरक पडतो का ते.