विद्युत प्रवाहाचा चुंबकीय परिणाम
भिंतीतील लपलेल्या तारेत वीज आहे का हे पाहण्यासाठी पहारेकरी तिच्याजवळ छोटे होकायंत्र धरतो; सुई हलली तर प्रवाह वाहत आहे. प्रवाह दिसत नाही, पण त्याचा होकायंत्रावरचा परिणाम दिसतो.
विद्युत प्रवाह चालकातून (उदा. तारेतून) वाहतो तेव्हा त्याभोवती चुंबकीय क्षेत्र निर्माण होते. याला विद्युत प्रवाहाचा चुंबकीय परिणाम म्हणतात. ज्या प्रदेशात होकायंत्राची सुई विचलित होते तो चुंबकीय क्षेत्र असतो.
मुख्य कल्पना 1 : ऑर्स्टेड यांचा शोध — 1820 मध्ये हॅन्स ख्रिश्चन ऑर्स्टेड यांनी पाहिले की मंडल बंद किंवा उघडताना तारेजवळील होकायंत्राची सुई विचलित होते. त्यांनी तपास करून खात्री केली आणि निष्कर्ष प्रसिद्ध केले; इतर शास्त्रज्ञांनी तो प्रयोग पुन्हा केला.
- सोपे : होकायंत्राची सुई छोटा चुंबक असते; जवळ प्रवाह वाहला की ती विचलित होते.
- मध्यम : स्विच बंद (OFF) केल्यावर चुंबकीय परिणाम नाहीसा होतो आणि सुई मूळ दिशेला परत येते.
- परीक्षा-प्रकार : हा परिणाम पुठ्ठ्यासारख्या अचुंबकीय पदार्थांमधून जातो, म्हणून पुठ्ठ्यावरील तारेखाली ठेवलेले होकायंत्रही विचलित होते.
आकृतीत : डावीकडे प्रवाह नाही आणि सुई उत्तरेकडे आहे. उजवीकडे प्रवाह वाहतो आणि सुई वळते.
मुख्य कल्पना 2 : उपयोग आणि मोठा चुंबक — घंटा, मोटर, पंखे, ध्वनिवर्धक आणि विद्युतचुंबक या परिणामावर चालतात. पृथ्वीच्या गाभ्यातील वाहते द्रव लोखंड विद्युत प्रवाह निर्माण करते, म्हणून पृथ्वीही प्रचंड चुंबकासारखी वागते; पक्षी व मासे या क्षेत्राने दिशा शोधतात आणि ते अवकाशातील हानिकारक कणांपासून आपले रक्षण करते.
- सोपे : मंडल पूर्ण नसेल तर प्रवाह नाही आणि चुंबकीय क्षेत्रही नाही.
- मध्यम : दिव्याशिवाय मंडलात प्रवाह आहे का हे पाहण्यासाठी तारेजवळ होकायंत्र ठेवा.
- परीक्षा-प्रकार : वीज आणि चुंबकत्व जोडलेले आहेत : प्रवाह चुंबकीय क्षेत्र निर्माण करतो आणि (पुढील वर्गांत) हलणारा चुंबक प्रवाह निर्माण करू शकतो.
सुई विचलित होणे म्हणजे तारेत प्रवाह वाहत आहे.
तार स्वतः कायमचा चुंबक असते असे समजणे. प्रवाह वाहत असतानाच ती चुंबकासारखी वागते.
स्विचसोबत सुई पाहा. आठवणीची युक्ती : चालू = चलबिचल (सुई वळते); बंद = बसली जागेवर (सुई परत).
फरक ओळखा
| स्विच | प्रवाह | होकायंत्राची सुई |
|---|---|---|
| ON | वाहतो | विचलित होते |
| OFF | थांबतो | मूळ दिशेला परत येते |
सरावासाठी प्रश्न
- 1होकायंत्राची सुई म्हणजे काय?
- 2वीज आणि चुंबकत्व यांचा संबंध कोणी शोधला?
- 3स्विच बंद केल्यावर सुईचे काय होते?
- 4प्रवाह वाहत असतानाच सुई का विचलित होते?
- 5प्रवाहाच्या चुंबकीय परिणामावर चालणारी दोन उपकरणे सांगा.
- 6पुठ्ठ्यावरील तारेखाली ठेवलेले होकायंत्र तरीही का विचलित होते?
- 7अनया स्विच बंद करते पण सुई हलत नाही. एक संभाव्य कारण सांगा.
- 8तुमच्याकडे घट, स्विच आणि तार आहे पण दिवा नाही. प्रवाह तपासण्यासाठी काय कराल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1छोटा चुंबक.
- 2हॅन्स ख्रिश्चन ऑर्स्टेड.
- 3ती मूळ दिशेला परत येते.
- 4प्रवाह तारेभोवती चुंबकीय क्षेत्र निर्माण करतो; प्रवाह नसेल तर क्षेत्र नसते.
- 5विजेची घंटा आणि ध्वनिवर्धक (तसेच मोटर, पंखा).
- 6चुंबकीय परिणाम पुठ्ठ्यासारख्या अचुंबकीय पदार्थांमधून जातो.
- 7मंडल पूर्ण नाही, म्हणून प्रवाह वाहत नाही.
- 8तारेजवळ होकायंत्र ठेवा; सुई विचलित झाली तर प्रवाह आहे.
विद्युतचुंबक
भंगाराच्या अड्ड्यावर क्रेन मोठा गोल चुंबक जुन्या लोखंडाच्या ढिगावर नेते. चालक ON दाबतो तेव्हा लोखंड चिकटते; ट्रकवर OFF दाबला की सगळा भार खाली पडतो. साधा चुंबक असे सोडू शकत नाही.
प्रवाह वाहणारे तारेचे वेटोळे जेव्हा चुंबकासारखे वागते तेव्हा त्याला विद्युतचुंबक म्हणतात. बहुतेक विद्युतचुंबकांत वेटोळ्याच्या आत अधिक प्रबळतेसाठी लोखंडी गाभा असतो.
मुख्य कल्पना 1 : कसा बनवायचा आणि प्रबळ करायचा — लोखंडी खिळ्यावर विजेरोधक तार घट्ट गुंडाळा आणि टोके घटाला जोडा. खिळा कागदाच्या पिना उचलतो; प्रवाह थांबवला की पिना पडतात.
- सोपे : प्रवाह नसेल तर वेटोळे चुंबक नसते.
- मध्यम : जास्त घट (जास्त प्रवाह) आणि वेटोळ्याचे जास्त वेढे यांनी प्रबळता वाढते.
- परीक्षा-प्रकार : कागदी नळीच्या वेटोळ्यात लोखंडी खिळा घातला की होकायंत्र खूप जास्त विचलित होते; वेटोळे घटाला फक्त काही सेकंद जोडा, नाहीतर घट लवकर कमकुवत होतो.
आकृतीत : तारेचे वेटोळे लोखंडी गाभ्यावर गुंडाळले आहे आणि घटाला जोडले आहे; पिना खिळ्याच्या टोकाला चिकटल्या आहेत.
विद्युतचुंबक
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य कल्पना 2 : ध्रुव आणि उचलणारे चुंबक — विद्युतचुंबकाला उत्तर आणि दक्षिण ध्रुव असतात, आणि प्रवाहाची दिशा उलटवली की ध्रुव अदलाबदल होतात. क्रेनवरील उचलणारा विद्युतचुंबक ON करून लोखंड-स्टीलच्या वस्तू उचलतात आणि OFF करून सोडतात.
- सोपे : विद्युतचुंबकाला दोन ध्रुव असतात.
- मध्यम : होकायंत्राचा उत्तर ध्रुव टोक A कडे आकर्षित होत असेल तर टोक A दक्षिण ध्रुव आहे.
- परीक्षा-प्रकार : घट न बदलता नमुना क्रेन-चुंबकाने जास्त उचलायचे असेल तर वेढे वाढवा आणि लोखंडी गाभा ठेवा.
प्रबळता प्रवाह आणि वेढ्यांवर अवलंबून असते; ध्रुव प्रवाहाच्या दिशेवर अवलंबून असतात.
स्विच OFF केल्यानंतरही विद्युतचुंबक चुंबकीय राहतो असे समजणे. प्रवाह थांबला की तो चुंबकत्व गमावतो.
प्रबळ होण्याचे तीन मार्ग. आठवणीची युक्ती : घ-वे-ल = घट, वेढे, लोखंडी गाभा; प्रवाह उलटा केला की ध्रुव उलटे.
फरक ओळखा
| मुद्दा | साधा (कायमचा) चुंबक | विद्युतचुंबक |
|---|---|---|
| चुंबकत्व | नेहमी असते | प्रवाह वाहत असतानाच |
| प्रबळता | ठरलेली | बदलता येते |
| ध्रुव | ठरलेले | उलटवता येतात |
सरावासाठी प्रश्न
- 1विद्युतचुंबक म्हणजे काय?
- 2कोणता गाभा विद्युतचुंबक प्रबळ करतो?
- 3विद्युतचुंबकाला किती ध्रुव असतात?
- 4विद्युतचुंबक प्रबळ करण्याचे दोन मार्ग सांगा.
- 5विद्युतचुंबकाचे ध्रुव कसे उलटवता येतात?
- 6भंगाराच्या अड्ड्यावर उचलणारा विद्युतचुंबक का उपयोगी?
- 7एकसारख्या खिळ्यांवर व एकाच घटासोबत वेटोळे A मध्ये 20 वेढे आणि वेटोळे B मध्ये 60 वेढे आहेत. कोणते जास्त पिना उचलेल आणि का?
- 8क्रेनचालकाला वर्गीकृत स्टील नवीन जागी सोडायचे आहे. त्याने काय करावे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1चुंबकासारखे वागणारे प्रवाह वाहते तारेचे वेटोळे.
- 2लोखंडी गाभा (खिळा).
- 3दोन : उत्तर आणि दक्षिण.
- 4जास्त घट (जास्त प्रवाह) किंवा वेटोळ्याचे जास्त वेढे वापरा.
- 5प्रवाहाची दिशा उलटवा.
- 6तो ON करून उचलता येतो आणि OFF करून भार सोडता येतो.
- 7वेटोळे B, कारण जास्त वेढ्यांमुळे चुंबक अधिक प्रबळ होतो.
- 8प्रवाह बंद (OFF) करावा.
विद्युत प्रवाहाचा उष्णता परिणाम
फोन खूप वेळ चार्ज केला की चार्जर कोमट लागतो. ब्रेड टोस्टरच्या आत केशरी चमक दिसते आणि त्याच्या तारा इतक्या तापतात की ब्रेड भाजला जातो. दिवा चालवणारीच वीज तारा गरम करते.
चालकातून प्रवाह वाहताना त्याला रोध नावाचा विरोध होतो आणि काही विद्युत ऊर्जेचे उष्णतेत रूपांतर होते. हा विद्युत प्रवाहाचा उष्णता परिणाम होय.
मुख्य कल्पना 1 : उष्णता कशावर अवलंबून? — तारेतील उष्णता प्रवाह, पदार्थ, जाडी, लांबी आणि प्रवाह वाहण्याचा कालावधी यांवर अवलंबून असते. निक्रोमचा रोध तांब्यापेक्षा जास्त असल्याने ते खूप जास्त तापते.
- सोपे : उष्णता परिणाम म्हणजे प्रवाह वाहताना चालक तापणे.
- मध्यम : 2 घटांच्या बॅटरीने त्याच निक्रोम तारेत 1 घटापेक्षा जास्त उष्णता निर्माण होते, कारण प्रवाह जास्त असतो.
- परीक्षा-प्रकार : सारख्या प्रवाहात तांब्याची जोडतार थंड राहते, पण तापक वेटोळे लाल चमकते, कारण वेटोळ्याचा रोध खूप जास्त असतो.
आकृतीत : प्रत्येक स्तंभ एक घटक दाखवतो; जास्त प्रवाह, जास्त रोधाचा पदार्थ आणि जास्त वेळ यांनी जास्त उष्णता मिळते.
मुख्य कल्पना 2 : उपयोग आणि धोके — हीटर, शेगडी, किटली, इस्त्री, पाणी तापवण्याची कांडी, केस वाळवण्याचे यंत्र आणि इन्कँडेसेंट दिवे तापक घटक वापरतात. पोलाद कारखाने भंगार वितळवण्यासाठी विद्युत भट्ट्या वापरतात. पण जास्त उष्णतेने प्लग-सॉकेट वितळून आग लागू शकते आणि लांब तारांतून उष्णता वाया जाते.
- सोपे : तापक घटक म्हणजे गरम होणारी तारेची कांडी किंवा वेटोळे.
- मध्यम : प्लग, सॉकेट आणि तारा प्रवाहाच्या क्षमतेच्या असाव्यात, नाहीतर त्या जास्त तापतात.
- परीक्षा-प्रकार : गरम निक्रोम तारेला फक्त क्षणभर आणि शिक्षकांच्या देखरेखीखाली स्पर्श करा, कारण जास्त वेळ धरल्यास बोटे भाजू शकतात.
रोधामुळे काही विद्युत ऊर्जेचे उष्णतेत रूपांतर होते.
सर्व तारा सारख्याच तापतात असे समजणे. जास्त रोधाची निक्रोम तार तांब्यापेक्षा खूप जास्त तापते.
रोध आणि उष्णता जोडा. आठवणीची युक्ती : रो-उ = रोध जास्त, उष्णता जास्त; निक्रोम = निखारा, तांबे = थंड.
फरक ओळखा
| मुद्दा | चुंबकीय परिणाम | उष्णता परिणाम |
|---|---|---|
| काय होते | चुंबकीय क्षेत्र निर्माण होते | तार गरम होते |
| उपकरणांची उदाहरणे | घंटा, मोटर, ध्वनिवर्धक | किटली, इस्त्री, हीटर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1विद्युत प्रवाहाचा उष्णता परिणाम म्हणजे काय?
- 2हीटरमध्ये सामान्यतः कोणती तार वापरतात?
- 3तापक घटक म्हणजे काय?
- 4निक्रोम तार गरम का होते?
- 5समान आकाराची निक्रोम आणि तांब्याची तार यांतून कोणती जास्त तापते?
- 6उष्णता परिणाम वापरणारी दोन उपकरणे सांगा.
- 7नवीन किटलीचा प्लग काही मिनिटांत वितळतो. एक संभाव्य कारण सांगा.
- 8लांब वाहक तारांत काही विद्युत ऊर्जा का वाया जाते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1प्रवाह वाहताना चालक तापणे.
- 2निक्रोम तार.
- 3गरम होणारी तारेची कांडी किंवा वेटोळे.
- 4ती प्रवाहाला विरोध (रोध) करते आणि काही विद्युत ऊर्जेचे उष्णतेत रूपांतर होते.
- 5निक्रोम.
- 6विजेची किटली आणि विजेची इस्त्री (कोणतीही दोन).
- 7प्लग आणि तार त्या प्रवाहासाठी योग्य क्षमतेची नाहीत, म्हणून जास्त तापतात.
- 8उष्णता परिणामामुळे तारा तापतात आणि ऊर्जा उष्णतेच्या रूपात वाया जाते.
व्होल्टा घट आणि लिंबू घट
कपाटात महिनोन्महिने पडलेल्या टॉर्चचा प्रकाश क्षीण होतो आणि मग बंद पडतो. त्याच्या घटात रासायनिक बदल हळूहळू वीज देत होता आणि रसायने संपल्यावर घट "मृत" झाला.
व्होल्टा घटात दोन वेगळ्या धातूंच्या कांड्या (इलेक्ट्रोड) एका द्रवात (विद्युत अपघट्य), उदा. सौम्य आम्ल किंवा मिठाच्या द्रावणात, अंशतः बुडवलेल्या असतात. त्यांच्यातील रासायनिक अभिक्रियेने वीज निर्माण होते.
मुख्य कल्पना 1 : व्होल्टा घट कसा चालतो — अभिक्रियेतून प्रवाह मिळतो, जो धन टोकापासून मंडलातून ऋण टोकाकडे वाहतो. कालांतराने रसायने संपतात आणि घट मृत होतो.
- सोपे : व्होल्टा घटात दोन वेगळ्या धातूंच्या कांड्या आणि विद्युत अपघट्य असते.
- मध्यम : जस्त-तांबे किंवा लोखंड-तांबे या सामान्य धातू-जोड्या आहेत.
- परीक्षा-प्रकार : दोन एकसारख्या धातूंच्या कांड्यांनी घट बनत नाही, कारण दोन वेगळ्या धातू लागतात.
आकृतीत : दोन वेगळ्या कांड्या द्रवात बुडवल्या आहेत आणि तारांनी दिव्याला जोडल्या आहेत.
मुख्य कल्पना 2 : इतिहास आणि लिंबू घट — गॅल्व्हानी यांनी दोन धातूंनी स्पर्श केल्यावर मृत बेडकाचा पाय हलताना पाहिला आणि वीज बेडकातून येते असे वाटले. मिठाच्या पाण्यात भिजवलेल्या कागदाने व्होल्टा यांनी सिद्ध केले की दोन धातू आणि द्रव पुरेसे आहेत. तांब्याची तार, लोखंडी खिळा आणि लिंबाचा रस विद्युत अपघट्य म्हणून वापरून लिंबू घट बनवता येतो; पाच-सहा लिंबे जोडून LED पेटवता येतो.
- सोपे : लिंबू घटात लिंबाचा रस हे विद्युत अपघट्य असते.
- मध्यम : LED पेटला नाही तर त्याची जोडणी उलटी करा, कारण LED मधून प्रवाह एकाच दिशेने जातो.
- परीक्षा-प्रकार : एक लिंबू फक्त थोडा प्रवाह देते, म्हणून जास्त प्रवाहासाठी अनेक जोडतात.
LED पेटणे म्हणजे घट काम करत आहे आणि प्रवाह वाहत आहे.
व्होल्टा घटातील वीज लिंबातून किंवा बेडकातून येते असे समजणे. ती दोन धातूंच्या विद्युत अपघट्याशी झालेल्या रासायनिक अभिक्रियेतून येते.
घटक मोजा. आठवणीची युक्ती : 2 वेगळ्या धातू + 1 द्रव = व्होल्टा; गॅल्व्हानी = बेडकाचा पाय हलला.
फरक ओळखा
| शास्त्रज्ञ | काय मानले | काय पाहिले/दाखवले |
|---|---|---|
| गॅल्व्हानी | वीज बेडकातून येते | मृत बेडकाचा पाय हलला |
| व्होल्टा | वीज धातूंमधून येते | दोन धातू आणि ओला कागद यांनी प्रवाह दिला |
सरावासाठी प्रश्न
- 1व्होल्टा घटातील धातूच्या कांड्यांना काय म्हणतात?
- 2व्होल्टा घटातील द्रवाला काय म्हणतात?
- 3"मृत" घट म्हणजे काय?
- 4व्होल्टा घटात वीज कशामुळे निर्माण होते?
- 5लिंबू घटात कोणत्या दोन धातू वापरू शकता?
- 6LED पेटला नाही तर काय करून पाहाल?
- 7एक विद्यार्थी लिंबात दोन एकसारखे लोखंडी खिळे घालतो. काहीच का होत नाही?
- 8व्होल्टा घटाने काही तास दिवा लावला आणि मग तो गेला. का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1इलेक्ट्रोड.
- 2विद्युत अपघट्य.
- 3ज्याची रसायने संपली आहेत आणि जो वीज देऊ शकत नाही असा घट.
- 4कांड्या आणि विद्युत अपघट्य यांमधील रासायनिक अभिक्रिया.
- 5तांबे आणि लोखंड.
- 6LED ची जोडणी उलटी करा.
- 7घटासाठी दोन वेगळ्या धातूंचे इलेक्ट्रोड लागतात.
- 8रसायने संपली आणि घट मृत झाला.
शुष्क घट आणि पुनर्भारित होणाऱ्या बॅटऱ्या
टीव्हीचा रिमोट दोन छोट्या घटांवर चालतो, जे काही महिन्यांनी फेकून द्यावे लागतात. मोबाइल फोन मात्र दर रात्री चार्जवर लावतात आणि पुन्हा वापरतात. दोन्ही बॅटऱ्या आहेत, पण वेगळ्या वागतात.
शुष्क घटात विद्युत अपघट्य म्हणून घट्ट ओलसर लगदा असतो आणि तो एकदाच वापरतात. पुनर्भारित होणारी बॅटरी अनेक वेळा भारित करून पुन्हा वापरता येते.
मुख्य कल्पना 1 : शुष्क घट — जस्ताचे आवरण ऋण टोक असते आणि मध्यभागी धातूची टोपी असलेली कार्बन कांडी धन टोक असते; लगदा त्यांच्यामध्ये असतो. यात सांडणारे द्रव नसल्याने त्याला "शुष्क" म्हणतात आणि तो सहज नेता येतो.
- सोपे : शुष्क घट हा एकदाच वापरायचा घट आहे.
- मध्यम : जस्ताचे आवरण ऋण; टोपीसह कार्बन कांडी धन.
- परीक्षा-प्रकार : शुष्क घट व्होल्टा घटापेक्षा सोयीचा आहे, कारण त्यात सांडणारे द्रव नसते आणि तो सहज नेता येतो.
आकृतीत : प्रत्येक स्तंभ एक प्रकारचा घट आणि तो कसा वापरतात ते दाखवतो.
मुख्य कल्पना 2 : पुनर्भारित आणि भविष्यातील बॅटऱ्या — पुनर्भारित बॅटऱ्या पैसे वाचवतात आणि कचरा कमी करतात, पण अनेक वेळा भारित केल्यावर त्या हळूहळू झिजतात, म्हणून एक-दोन वर्षांनी फोन जास्त वेळा चार्ज करावा लागतो. लिथियम-आयन बॅटरी सर्वांत सामान्य आहे. लिथियम आणि कोबाल्ट मर्यादित असल्याने देश जुन्या बॅटऱ्यांचे पुनर्चक्रण करतात आणि सुरक्षित घन-अवस्था बॅटऱ्यांवर काम करतात.
- सोपे : मोबाइल फोनची बॅटरी पुनर्भारित होणारी असते.
- मध्यम : घन-अवस्था बॅटऱ्या द्रव किंवा लगदा विद्युत अपघट्याच्या जागी घन पदार्थ वापरतात.
- परीक्षा-प्रकार : जे कुटुंब रोज फोन वापरते त्याने पुनर्भारित बॅटरी निवडावी, कारण ती अनेक वेळा वापरता येते.
पुनर्भारित बॅटऱ्या कायम टिकत नाहीत; त्या हळूहळू झिजतात.
साधा शुष्क घट पुन्हा भारित करण्याचा प्रयत्न करणे. तो एकदाच वापरायचा असतो आणि टाकून द्यावा लागतो.
दोन शब्द. आठवणीची युक्ती : शुष्क = शेवट (टाका); पुनर्भारित = पुन्हा वापर.
फरक ओळखा
| मुद्दा | शुष्क घट | पुनर्भारित बॅटरी |
|---|---|---|
| वापर | एकदा | अनेक वेळा |
| विद्युत अपघट्य | ओलसर लगदा | द्रव, लगदा किंवा घन (घन-अवस्था) |
| उदाहरण | टॉर्च, रिमोट | फोन, लॅपटॉप, इन्व्हर्टर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1शुष्क घटाला "शुष्क" का म्हणतात?
- 2शुष्क घटाचा कोणता भाग ऋण टोक असतो?
- 3एका पुनर्भारित बॅटरीचे नाव सांगा.
- 4पुनर्भारित बॅटऱ्यांचे दोन फायदे सांगा.
- 5आज सर्वांत सामान्य पुनर्भारित बॅटरी कोणती?
- 6घन-अवस्था बॅटरीत द्रव किंवा लगद्याच्या जागी काय असते?
- 7देश आता जुन्या बॅटऱ्यांचे पुनर्चक्रण का करतात?
- 8मृत शुष्क घट आणि संपलेली फोनची बॅटरी दोन्ही काम करणे थांबवतात. फरक काय?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1त्याचे विद्युत अपघट्य द्रव नसून घट्ट ओलसर लगदा असतो.
- 2जस्ताचे आवरण.
- 3मोबाइल फोनची बॅटरी (किंवा लॅपटॉप बॅटरी).
- 4अनेक वेळा वापरता येतात, पैसे वाचतात आणि कचरा कमी होतो.
- 5लिथियम-आयन बॅटरी.
- 6घन पदार्थ.
- 7लिथियम आणि कोबाल्ट मर्यादित असून फक्त काही ठिकाणी खणले जातात.
- 8फोनची बॅटरी पुन्हा भारित करता येते; शुष्क घट टाकून द्यावा लागतो.