लिटमस आणि आम्ल-आम्लारी सूचक
एक जादूगार साध्या पांढऱ्या कागदावर पारदर्शक द्रवाने लिहितो आणि गुप्त संदेश लाल रंगात दिसू लागतो. काही पदार्थ आम्ल किंवा आम्लारीच्या संपर्कात आले की रंग बदलतात, म्हणून ही युक्ती चालते.
लिटमस हा शैवाक (लायकेन) पासून मिळणारा नैसर्गिक रंग आहे. तो द्रावण म्हणून किंवा निळा आणि लाल लिटमस कागद म्हणून मिळतो. आम्लधर्मी आणि आम्लारीधर्मी द्रावणांत वेगवेगळे रंग दाखवणाऱ्या पदार्थाला आम्ल-आम्लारी सूचक म्हणतात. आम्ल निळा लिटमस लाल करते, आम्लारी लाल लिटमस निळा करते, आणि उदासीन पदार्थ दोन्हींपैकी कोणताही बदलत नाहीत.
आकृतीत : लिटमसच्या रंगबदलावरून पदार्थ आम्लधर्मी, आम्लारीधर्मी की उदासीन ते कळते.
नियम 1 : रंगबदल वाचा — पदार्थ ठरवण्यापूर्वी नमुन्याची निळ्या आणि लाल दोन्ही लिटमस कागदांनी चाचणी करा.
- सोपे : लिंबाचा रस निळा लिटमस लाल करतो, म्हणून तो आम्लधर्मी आहे.
- मध्यम : साबणाचे द्रावण लाल लिटमस निळा करते, म्हणून ते आम्लारीधर्मी आहे.
- परीक्षेसाठी : मिठाचे द्रावण कोणताही कागद बदलत नाही, म्हणून ते उदासीन आहे.
नियम 2 : लिटमस हे नैसर्गिक सूचक आहे — लिटमस सजीव स्रोतापासून मिळते, कारखान्यातून नाही.
- सोपे : शैवाकांपासून लिटमस मिळते.
- मध्यम : शैवाक म्हणजे बुरशी आणि शैवाल यांचे सहजीवन.
- परीक्षेसाठी : स्वच्छ हवा आणि भरपूर पाऊस असलेल्या ठिकाणी शैवाक चांगले वाढते.
आम्ल : निळा → लाल. आम्लारी : लाल → निळा. उदासीन : बदल नाही.
फक्त एकाच कागदाने चाचणी करणे. आम्लारी नमुना निळा लिटमस बदलत नाही, म्हणून एक कागद दिशाभूल करू शकतो.
आठवणीची युक्ती : आ-नि-ला — आम्लाने निळा लाल होतो; आम्लारीने लाल निळा होतो.
फरक ओळखा
| स्वरूप | निळा लिटमस | लाल लिटमस |
|---|---|---|
| आम्लधर्मी | लाल होतो | बदल नाही |
| आम्लारीधर्मी | बदल नाही | निळा होतो |
| उदासीन | बदल नाही | बदल नाही |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लिटमस म्हणजे काय आणि ते कुठून मिळते?
- 2लिटमस कोणत्या दोन रूपांत मिळते?
- 3आम्ल-आम्लारी सूचक म्हणजे काय?
- 4नमुना आम्लधर्मी आहे हे कोणत्या रंगबदलावरून कळते?
- 5नमुना आम्लारीधर्मी आहे हे कोणत्या रंगबदलावरून कळते?
- 6आपण लाल आणि निळा दोन्ही लिटमस कागदांनी चाचणी का घेतो?
- 7एखादा नमुना दोन्ही कागदांत बदल घडवत नाही. त्याचे स्वरूप कोणते आणि एक उदाहरण द्या.
- 8लिटमसला नैसर्गिक सूचक का म्हणतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शैवाकांपासून मिळणारा नैसर्गिक रंग.
- 2द्रावण म्हणून आणि लिटमस कागदाच्या पट्ट्या म्हणून.
- 3आम्लधर्मी आणि आम्लारीधर्मी द्रावणांत वेगवेगळे रंग दाखवणारा पदार्थ.
- 4निळा लिटमस लाल होतो.
- 5लाल लिटमस निळा होतो.
- 6आम्लारी नमुना निळा लिटमस बदलत नाही आणि आम्ल लाल लिटमस बदलत नाही, म्हणून दोन्ही लागतात.
- 7तो उदासीन आहे, उदा. साखरेचे द्रावण.
- 8कारण ते शैवाक या नैसर्गिक स्रोतापासून मिळते.
लिटमस आणि आम्ल-आम्लारी सूचक
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडारोजच्या पदार्थांचे वर्गीकरण
घरात लिंबू, व्हिनेगर, साबण, सोडा बायकार्ब आणि साधे पाणी सापडते. चाचणी करून आपण प्रत्येकाला आम्लधर्मी, आम्लारीधर्मी किंवा उदासीन गटात ठेवू शकतो.
सामान्य नमुन्यांची चाचणी केल्यानंतर त्यांचे तीन गट करतात. गट अ नमुने निळा लिटमस लाल करतात (आम्लधर्मी). गट ब नमुने लाल लिटमस निळा करतात (आम्लारीधर्मी). गट क नमुने कोणताही बदल करत नाहीत (उदासीन). आम्लधर्मी खाद्यपदार्थ आंबट लागतात; आम्लारी साबणासारखे निसरडे असतात आणि कडू लागतात. अनोळखी पदार्थाची चव कधीही घेऊ नका.
आकृतीत : आपण तपासत असलेल्या बहुतेक सामान्य द्रावणांचे हे तीन गट होतात.
नियम 1 : लिटमसच्या निकालावरून गट ठरवा — अंदाजाने नव्हे, तर लिटमसचा निकाल गट ठरवतो.
- सोपे : व्हिनेगर, आवळ्याचा रस आणि चिंचेचे पाणी आम्लधर्मी आहेत.
- मध्यम : कपडे धुण्याच्या पावडरचे द्रावण आणि चुन्याची निवळी आम्लारी आहेत.
- परीक्षेसाठी : साखर आणि मिठाची द्रावणे उदासीन आहेत.
नियम 2 : चव आणि स्पर्श ही सूचना आहे, पुरावा नाही — आंबट चव बहुधा आम्ल दर्शवते आणि निसरडेपणा बहुधा आम्लारी, पण अनोळखी नमुन्यांची चव कधीही घेऊ नका.
- सोपे : आम्लधर्मी खाद्यपदार्थ आंबट लागतात.
- मध्यम : सोडा बायकार्बचे द्रावण बोटांमध्ये घासले की निसरडे वाटते.
- परीक्षेसाठी : कारले कडू लागते पण आम्लारी नाही, म्हणून सूचकाने खात्री करा.
आंबट = आम्ल, निसरडे आणि कडू = आम्लारी, कोणतेही नाही = उदासीन. नेहमी लिटमसने खात्री करा.
अनोळखी पदार्थाची चव घेणे किंवा सर्व कडू पदार्थ आम्लारी आहेत असे समजणे.
आठवणीची युक्ती : आं-नि-उ — आंबट आम्ल, निसरडे आम्लारी, उरलेले उदासीन.
फरक ओळखा
| गट | उदाहरणे | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| आम्लधर्मी | लिंबाचा रस, व्हिनेगर | आंबट चव |
| आम्लारीधर्मी | साबण, सोडा बायकार्ब | निसरडा स्पर्श |
| उदासीन | साखर, मिठाचे द्रावण | लिटमसवर परिणाम नाही |
सरावासाठी प्रश्न
- 1तीन आम्लधर्मी पदार्थांची नावे सांगा.
- 2तीन आम्लारीधर्मी पदार्थांची नावे सांगा.
- 3दोन उदासीन पदार्थांची नावे सांगा.
- 4आम्लधर्मी खाद्यपदार्थाची चव कशी असते?
- 5आम्लारीधर्मी पदार्थ स्पर्शाला कसा लागतो?
- 6अनोळखी पदार्थांची चव कधीही का घेऊ नये?
- 7कारले कडू असते. ते आम्लारी आहे असे म्हणता येईल का? स्पष्ट करा.
- 8घरी चुन्याची निवळी कशी तयार कराल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लिंबाचा रस, व्हिनेगर, चिंचेचे पाणी (कोणतेही तीन).
- 2साबणाचे द्रावण, सोडा बायकार्बचे द्रावण, चुन्याची निवळी (कोणतेही तीन).
- 3साखरेचे द्रावण आणि मिठाचे द्रावण.
- 4आंबट.
- 5साबणासारखा निसरडा.
- 6काही पदार्थ विषारी किंवा हानिकारक असतात.
- 7नाही. कडू चव फक्त सूचना आहे; कारले कडू आहे पण आम्लारी नाही.
- 8चुना पाण्यात मिसळा, सुमारे एक तास ठेवा आणि गाळा.
अन्नातील व घरातील आम्ले व आम्लारी
लिंबू, दही, चिंच आणि व्हिनेगर सर्व आंबट लागतात आणि साबण निसरडा लागतो. या चवी आणि स्पर्शांमागे विशिष्ट आम्ले आणि आम्लारी असतात.
अनेक आंबट पदार्थांत नैसर्गिक आम्ले असतात: लिंबात सायट्रिक आम्ल, दह्यात लॅक्टिक आम्ल, चिंचेत टार्टारिक आम्ल आणि व्हिनेगरमध्ये ॲसेटिक आम्ल. आम्लारी साधारणपणे कडू लागतात, साबणासारखे निसरडे असतात आणि साबण, सोडा बायकार्ब, चुन्याची निवळी व अनेक स्वच्छता द्रव्यांत आढळतात. फक्त कडू चवीवरून पदार्थ आम्लारी ठरत नाही.
आकृतीत : वेगवेगळ्या अन्नपदार्थांत वेगवेगळी नैसर्गिक आम्ले असतात.
नियम 1 : अन्नपदार्थांत नैसर्गिक आम्ले असतात — प्रत्येक आंबट पदार्थाची चव एका विशिष्ट आम्लामुळे असते.
- सोपे : लिंबाच्या रसात सायट्रिक आम्ल असते.
- मध्यम : दह्यात लॅक्टिक आम्ल असते आणि व्हिनेगरमध्ये ॲसेटिक आम्ल असते.
- परीक्षेसाठी : चिंचेत टार्टारिक आम्ल असते, त्यामुळे ती आंबट लागते.
नियम 2 : आम्लारी कडू आणि निसरडे असतात — अनेक स्वच्छता द्रव्ये आम्लारी असतात.
- सोपे : साबण आम्लारी असल्यामुळे निसरडा लागतो.
- मध्यम : सोडा बायकार्ब हा आम्लारी असून स्वयंपाकात आणि मुंगीच्या दंशावर आराम देण्यासाठी वापरतात.
- परीक्षेसाठी : फरशी साफ करण्याचा द्रव आम्लारी आहे का हे सूचकाने तपासता येते.
अन्नासोबत आम्ल लक्षात ठेवा: लिंबू-सायट्रिक, दही-लॅक्टिक, चिंच-टार्टारिक, व्हिनेगर-ॲसेटिक.
प्रत्येक कडू अन्न आम्लारी असते असे मानणे. कारले कडू आहे पण आम्लारी नाही.
आठवणीची युक्ती : लि-द-चिं-व्हि — लिंबू-सायट्रिक, दही-लॅक्टिक, चिंच-टार्टारिक, व्हिनेगर-ॲसेटिक.
फरक ओळखा
| अन्न | त्यातील आम्ल | चव |
|---|---|---|
| लिंबू | सायट्रिक आम्ल | आंबट |
| दही | लॅक्टिक आम्ल | आंबट |
| व्हिनेगर | ॲसेटिक आम्ल | तीव्र आंबट |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लिंबामध्ये कोणते आम्ल असते?
- 2दह्यात कोणते आम्ल असते?
- 3चिंच आणि व्हिनेगर यांतील आम्लांची नावे सांगा.
- 4साबण निसरडा का लागतो?
- 5मुंगीच्या दंशावर सोडा बायकार्ब का उपयोगी आहे?
- 6कडू अन्न आम्लारी नसू शकते का? उदाहरण द्या.
- 7स्वच्छता द्रवाची चव घेऊन तो तपासू नये, असे का?
- 8घरगुती वापरातील दोन आम्लारींची नावे सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सायट्रिक आम्ल.
- 2लॅक्टिक आम्ल.
- 3चिंच : टार्टारिक आम्ल; व्हिनेगर : ॲसेटिक आम्ल.
- 4कारण साबण आम्लारी असतो.
- 5तो आम्लारी असल्याने मुंगीने सोडलेल्या आम्लाचे उदासीनीकरण करतो.
- 6होय, कारले कडू आहे पण आम्लारी नाही.
- 7ते हानिकारक किंवा विषारी असू शकतात.
- 8सोडा बायकार्ब आणि साबण (तसेच चुन्याची निवळी).
नैसर्गिक सूचक : लाल गुलाब आणि इतर
पडलेल्या लाल गुलाबाच्या पाकळ्या सहसा फेकून दिल्या जातात, पण त्या दाखवू शकतात की ग्लासात लिंबाचा रस आहे की साबणाचे द्रावण. वनस्पतींकडे स्वतःचे चाचणी रंग असतात.
अनेक फुले, फळे आणि भाज्या असे रंग देतात जे आम्ल आणि आम्लारीत बदलतात, म्हणून ते नैसर्गिक सूचक म्हणून काम करतात. लाल गुलाबाचा अर्क आम्लधर्मी द्रावणात लाल आणि आम्लारीधर्मी द्रावणात हिरवा होतो. बीट, जांभळा कोबी, जांभूळ आणि लाल जास्वंद हे इतर सूचक आहेत. हायड्रेंजिया फुलांचा रंग मातीवर अवलंबून असतो: आम्लधर्मी मातीत निळा आणि आम्लारीधर्मी मातीत गुलाबी किंवा लाल.
आकृतीत : फुलांचा अर्क काही सोप्या पायऱ्यांत तयार करता येतो.
नियम 1 : अर्क काळजीपूर्वक तयार करा — पडलेल्या पाकळ्या वापरा, प्रौढ व्यक्तीच्या देखरेखीखाली गरम पाणी वापरा आणि द्रव गाळा.
- सोपे : पाकळ्या धुऊन ठेचा.
- मध्यम : पाकळ्या बुडतील इतके गरम पाणी ओता आणि 5–10 मिनिटे झाकण ठेवा.
- परीक्षेसाठी : गाळून मिळालेला द्रव (गाळलेला द्रव) हेच सूचक आहे.
नियम 2 : अर्काचा रंग वाचा — अर्काच्या रंगाची तुलना आम्ल आणि आम्लारीसाठीच्या रंगांशी करा.
- सोपे : लिंबाच्या रसाने लाल गुलाबाचा अर्क लाल होतो.
- मध्यम : साबणाच्या द्रावणाने लाल गुलाबाचा अर्क हिरवा होतो.
- परीक्षेसाठी : अर्क न बदलणारे नमुने उदासीन असतात.
लाल गुलाबाचा अर्क : लाल = आम्ल, हिरवा = आम्लारी, बदल नाही = उदासीन.
अर्कासाठी ताजी फुले तोडणे. फक्त पडलेल्या पाकळ्या वापरा.
आठवणीची युक्ती : ला-आ-हि-आ — लाल-आम्ल, हिरवा-आम्लारी.
फरक ओळखा
| नैसर्गिक सूचक | आम्लात | आम्लारीत |
|---|---|---|
| लाल गुलाबाचा अर्क | लाल | हिरवा |
| लिटमस | निळा लाल होतो | लाल निळा होतो |
| हायड्रेंजिया फूल | निळे | गुलाबी किंवा लाल |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लाल गुलाबाचा अर्क कसा तयार करतात?
- 2आम्लात लाल गुलाबाचा अर्क कोणता रंग दाखवतो?
- 3आम्लारीत लाल गुलाबाचा अर्क कोणता रंग दाखवतो?
- 4इतर दोन नैसर्गिक सूचकांची नावे सांगा.
- 5गाळलेला द्रव म्हणजे काय?
- 6प्रौढ व्यक्तीच्या देखरेखीखाली गरम पाणी का वापरतात?
- 7हायड्रेंजियाचा कोणता रंग आम्लधर्मी माती दर्शवतो?
- 8एखादा नमुना लाल गुलाबाच्या अर्काचा रंग बदलत नाही. तो काय आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पडलेल्या पाकळ्या धुऊन ठेचा, गरम पाणी ओता, 5–10 मिनिटे झाकून ठेवा आणि गाळा.
- 2लाल.
- 3हिरवा.
- 4बीट आणि जांभळा कोबी (किंवा जांभूळ, लाल जास्वंद).
- 5गाळल्यानंतर मिळणारा द्रव.
- 6गरम पाण्याने भाजू शकते, म्हणून प्रौढ व्यक्तीने मदत करावी.
- 7निळा.
- 8तो उदासीन आहे.
हळद आणि वास हे सूचक
पांढऱ्या शर्टावर लागलेला आमटीचा डाग साबण चोळल्यावर अचानक तांबूस तपकिरी होतो. साबण आम्लारी आहे आणि हळद सूचक आहे, हे तो शर्टच सांगत असतो.
हळदीचा कागद म्हणजे हळदीच्या पेस्टमध्ये बुडवून वाळवलेला गाळण कागद. तो आम्लारीत लाल होतो आणि आम्लधर्मी व उदासीन द्रावणांत पिवळाच राहतो, म्हणून त्याने आम्लारी तपासता येते पण आम्ल आणि उदासीन यांत फरक करता येत नाही. गंध-सूचक म्हणजे आम्लधर्मी किंवा आम्लारीधर्मी द्रावणात ज्यांचा वास बदलतो असे पदार्थ, उदा. बारीक चिरलेला कांदा.
आकृतीत : हळदीचा कागद आम्लारी तपासतो, आणि वाससुद्धा सूचक होऊ शकतो.
नियम 1 : हळदीचा कागद आम्लारी ओळखतो — पिवळा रंग आम्लारीत लाल होतो आणि इतरत्र पिवळाच राहतो.
- सोपे : साबणाच्या द्रावणाने हळदीचा कागद लाल होतो.
- मध्यम : लिंबाचा रस हळदीचा कागद बदलत नाही.
- परीक्षेसाठी : हळदीचा कागद आम्ल आणि उदासीन नमुना यांत फरक करू शकत नाही.
नियम 2 : वासावरून आम्ल किंवा आम्लारी कळते — गंध-सूचकाचा वास आम्लारीत जातो, पण आम्लात टिकतो.
- सोपे : कांद्याचा वास तीव्र असतो.
- मध्यम : सोडा बायकार्बसोबत आणि चिंचेच्या पाण्यासोबत कांद्याच्या पट्ट्यांचा वास वेगळा येतो.
- परीक्षेसाठी : कांदा, व्हॅनिला इसेन्स आणि लवंग तेल हे गंध-सूचक आहेत.
हळद : लाल = आम्लारी, बदल नाही = आम्ल किंवा उदासीन. गंध-सूचक : वासावरून आम्ल किंवा आम्लारी कळते.
आम्ल शोधण्यासाठी हळदीचा कागद वापरणे. तो आम्ल दाखवू शकत नाही.
आठवणीची युक्ती : ह-ला-आ — हळद लाल म्हणजे आम्लारी.
फरक ओळखा
| सूचक | आम्लात | आम्लारीत |
|---|---|---|
| हळदीचा कागद | पिवळाच राहतो | लाल होतो |
| गंध-सूचक (कांदा) | वास टिकतो | वास कमी होतो |
| लिटमस | निळा लाल होतो | लाल निळा होतो |
सरावासाठी प्रश्न
- 1हळदीचा कागद कसा बनवतात?
- 2आम्लारीत हळदीचा कागद कोणता रंग होतो?
- 3हळदीचा कागद आम्ल का ओळखू शकत नाही?
- 4गंध-सूचक म्हणजे काय?
- 5दोन गंध-सूचकांची नावे सांगा.
- 6साबण चोळल्यावर आमटीचा डाग रंग का बदलतो?
- 7हळदीच्या कागदावर लिंबाचा रस आणि नळाचे पाणी टाकले तर काय होईल?
- 8आम्ल शोधण्यासाठी तुम्ही कोणती चाचणी वापराल: हळदीचा कागद की निळा लिटमस? का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1गाळण कागद हळदीच्या पेस्टमध्ये बुडवून वाळवतात आणि त्याच्या पट्ट्या कापतात.
- 2लाल.
- 3आम्लाने त्याचा रंग बदलत नाही; उदासीन पदार्थांप्रमाणेच तो दिसतो.
- 4आम्लधर्मी किंवा आम्लारीधर्मी द्रावणात ज्याचा वास बदलतो असा पदार्थ.
- 5कांदा, व्हॅनिला इसेन्स किंवा लवंग तेल (कोणतेही दोन).
- 6साबण आम्लारी असतो आणि तो हळद लाल करतो.
- 7रंग बदलणार नाही.
- 8निळा लिटमस; आम्लात तो लाल होतो, हळद बदलत नाही.
उदासीनीकरण : आम्ल आणि आम्लारी भेटतात
कडू-आंबट पेय सौम्य करण्यासाठी त्यात विरुद्ध गुणधर्माचे थोडे काहीतरी घालतात. विज्ञानात आम्ल आणि आम्लारी भेटले की ते एकमेकांचा परिणाम कमी करतात आणि नवे पदार्थ तयार होतात.
उदासीनीकरण म्हणजे आम्ल आणि आम्लारी यांची पुरेशा प्रमाणात अभिक्रिया होऊन आम्लधर्मीही नाही आणि आम्लारीधर्मीही नाही असे द्रावण तयार होणे. आम्ल + आम्लारी → क्षार + पाणी + उष्णता. प्रयोगात निळ्या लिटमसमुळे लिंबाच्या रसाचे द्रावण लाल होते; त्यात चुन्याची निवळी थेंबथेंब घातल्यावर ते शेवटी निळे होते आणि आम्लाचे उदासीनीकरण झाल्याचे दिसते.
आकृतीत : आम्लात हळूहळू आम्लारी घातल्यास रंगबदलाने उदासीनीकरण दिसते.
नियम 1 : आम्ल + आम्लारी → क्षार + पाणी + उष्णता — आम्ल आणि आम्लारी दोघेही आपले विशेष गुणधर्म गमावतात.
- सोपे : लिंबाचा रस + चुन्याची निवळी यांनी उदासीन द्रावण मिळते.
- मध्यम : बाहेर पडणारी उष्णता सहसा थोडी असते आणि जाणवत नाही.
- परीक्षेसाठी : पाण्याबरोबर तयार होणाऱ्या नव्या पदार्थाला क्षार म्हणतात.
नियम 2 : आम्लारी थोडे थोडे घाला — थेंबथेंब घातल्याने रंग नेमका केव्हा बदलतो ते दिसते.
- सोपे : चुन्याची निवळी थेंबथेंब घाला आणि ढवळा.
- मध्यम : लिटमस लाल रंगावरून निळ्या रंगात बदलले की आम्लाचे उदासीनीकरण झाले आहे.
- परीक्षेसाठी : लिंबाच्या रसाचा आणखी एक थेंब घातल्यास लाल रंग परत येतो.
आम्ल + आम्लारी = क्षार + पाणी + उष्णता. रंगबदल टप्पा सांगतो.
उदासीनीकरणाचे फलित फक्त पाणी आहे असे समजणे. क्षारसुद्धा तयार होतो.
आठवणीची युक्ती : आ-आ-क्षा-पा-उ — आम्ल + आम्लारी = क्षार + पाणी + उष्णता.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| आम्ल | निळा लिटमस लाल करते | लिंबाचा रस |
| आम्लारी | लाल लिटमस निळा करते | चुन्याची निवळी |
| क्षार | तयार होणारा नवा पदार्थ | पाण्यासोबत तयार होतो |
सरावासाठी प्रश्न
- 1उदासीनीकरण म्हणजे काय?
- 2उदासीनीकरणाचे सर्वसाधारण समीकरण शब्दांत लिहा.
- 3लिंबू-चुना प्रयोगात आम्लारी थेंबथेंब का घालतात?
- 4आम्लाचे उदासीनीकरण झाले हे कशावरून कळते?
- 5अंतिम टप्प्यावर लिंबाच्या रसाचा आणखी एक थेंब घातला तर काय होते?
- 6उदासीनीकरणाची फलिते सांगा.
- 7लहान प्रमाणावरील उदासीनीकरणातील उष्णता लक्षात का येत नाही?
- 8उदासीन केलेले द्रावण नेहमी उदासीन असते का? स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आम्ल आणि आम्लारी यांच्या अभिक्रियेतून क्षार आणि पाणी तयार होऊन उष्णता बाहेर पडणे.
- 2आम्ल + आम्लारी → क्षार + पाणी + उष्णता.
- 3रंग नेमका केव्हा बदलतो ते पाहण्यासाठी.
- 4लिटमसचा रंग लालावरून निळा होतो.
- 5द्रावण किंचित आम्लधर्मी होते आणि लाल रंग परत येतो.
- 6क्षार, पाणी आणि उष्णता.
- 7आम्ल आणि आम्लारी थोडेच वापरल्याने उष्णता कमी बाहेर पडते.
- 8आम्लाचा समतोल राखण्याइतके आम्लारी घातले असेल तरच ते उदासीन असते.
रोजच्या जीवनातील उदासीनीकरण
लाल मुंगीचा चावा झोंबतो, पोटात आम्लपित्ताने जळजळते आणि जेवणानंतर दात स्वच्छ करावे लागतात. या तिन्ही रोजच्या समस्या उदासीनीकरणाने कमी करता येतात.
मुंग्या फॉर्मिक आम्ल सोडतात, म्हणून ओला सोडा बायकार्ब (आम्लारी) लावल्याने झोंबणे कमी होते. जास्त आम्लामुळे होणारी पोटदुखी अँटासिड या सौम्य आम्लारीने कमी होते. टूथपेस्ट आम्लारी असते आणि तोंडातील जिवाणूंनी तयार केलेल्या आम्लांचे उदासीनीकरण करते. ही रोजच्या जीवनातील उदासीनीकरणाची उदाहरणे आहेत.
आकृतीत : सौम्य आम्लारी आम्लाचा परिणाम शांत करू शकते.
नियम 1 : आम्लावर सौम्य आम्लारी वापरा — सौम्य आम्लारी हानी न करता आम्लाचा परिणाम उदासीन करते.
- सोपे : मुंगीच्या चाव्यावर ओला सोडा बायकार्ब लावतात.
- मध्यम : अँटासिड गोळी पोटातील आम्लपित्त कमी करते.
- परीक्षेसाठी : टूथपेस्ट तोंडातील दातांना हानिकारक आम्लाचे उदासीनीकरण करते.
नियम 2 : आम्लारीवर सौम्य आम्ल वापरा — सौम्य आम्ल आम्लारीचा परिणाम कमी करू शकते.
- सोपे : चुन्याच्या निवळीत लिंबाचे काही थेंब घातल्यास तिचे आम्लारी स्वरूप कमी होते.
- मध्यम : लिंबाच्या रसात जास्त घातलेली चुन्याची निवळी आणखी थोडा लिंबाचा रस घालून पुन्हा उदासीन करता येते.
- परीक्षेसाठी : प्रथमोपचारासाठी तीव्र आम्ल किंवा तीव्र आम्लारी कधीही वापरू नका.
आम्लाच्या दंशावर सौम्य आम्लारी; आम्लारीच्या समस्येवर सौम्य आम्ल; फक्त सौम्य पदार्थ वापरा.
दंश उदासीन करण्यासाठी तीव्र आम्ल किंवा तीव्र आम्लारी वापरणे. तीव्र रसायने भाजू शकतात.
आठवणीची युक्ती : आ-आ-सौ — आम्लाचा दंश, आम्लारीचा उपाय, फक्त सौम्य.
फरक ओळखा
| समस्या | कारण | उपाय |
|---|---|---|
| लाल मुंगीचा चावा | फॉर्मिक आम्ल | ओला सोडा बायकार्ब |
| पोटातील आम्लपित्त | जास्त आम्ल | अँटासिड |
| दात किडण्याचा धोका | जिवाणूंनी तयार केलेले आम्ल | आम्लारी टूथपेस्ट |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मुंगीच्या चाव्यात कोणते आम्ल सोडले जाते?
- 2मुंगीच्या चाव्यावर ओला सोडा बायकार्ब का लावतात?
- 3अँटासिड म्हणजे काय?
- 4टूथपेस्ट आपल्या दातांना कशी मदत करते?
- 5प्रथमोपचारासाठी तीव्र आम्ल किंवा आम्लारी का वापरू नयेत?
- 6रोजच्या जीवनातील उदासीनीकरणाची दोन उपयोग सांगा.
- 7सोडा बायकार्बचे स्वरूप कसे आहे?
- 8सोडा बायकार्ब ओला असावा लागतो, का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1फॉर्मिक आम्ल.
- 2तो आम्लारी आहे, म्हणून आम्लाचे उदासीनीकरण करतो आणि वेदना कमी होतात.
- 3पोटातील जास्तीचे आम्ल कमी करणारे सौम्य आम्लारी.
- 4ती आम्लारी असते आणि तोंडात तयार झालेल्या आम्लांचे उदासीनीकरण करते.
- 5त्यामुळे त्वचा भाजू शकते.
- 6मुंगीच्या चाव्यावर उपचार आणि पोटातील आम्लपित्त कमी करणे (किंवा टूथपेस्ट वापरणे).
- 7तो आम्लारी आहे.
- 8म्हणजे तो पसरून बाधित भागावर परिणाम करू शकतो.
माती आणि कारखान्याच्या कचऱ्यातील उदासीनीकरण
जास्त खत वापरल्यानंतर शेतकऱ्याची झाडे दुर्बळ दिसतात. कारखान्याजवळच्या तलावात मासे कमी झाले आहेत. दोन्ही ठिकाणी परिसर जास्त आम्लधर्मी झाला आहे आणि उदासीनीकरण मदत करू शकते.
माती जास्त आम्लधर्मी झाली तर तिच्यावर चुना (आम्लारी) घालतात. माती आम्लारीधर्मी असेल तर शेणखत आणि कुजलेली पाने यांसारखे सेंद्रिय पदार्थ घालतात, कारण ते आम्ले सोडतात. आम्लधर्मी कारखान्याचा कचरा जलाशयांत सोडण्यापूर्वी आम्लारीने उदासीन करतात, म्हणजे सजीवांचे रक्षण होते. उदासीन मातीतही पोषक द्रव्ये कमी असतील तर झाडांची वाढ खुंटू शकते.
आकृतीत : उदासीनीकरणामुळे माती, झाडे आणि जलाशयांचे रक्षण होते.
नियम 1 : उदासीनीकरणाने माती सुधारा — आम्लधर्मी मातीसाठी चुना आणि आम्लारीधर्मी मातीसाठी सेंद्रिय पदार्थ निवडा.
- सोपे : आम्लधर्मी मातीत चुना घालतात.
- मध्यम : आम्लारीधर्मी मातीत शेणखत आणि कंपोस्ट घालतात.
- परीक्षेसाठी : पोषक द्रव्ये नसतील तर उदासीन मातीतही वाढ खराब होऊ शकते.
नियम 2 : कारखान्याच्या कचऱ्यावर सोडण्यापूर्वी प्रक्रिया करा — आम्लधर्मी कचरा आम्लारी वापरून उदासीन करतात.
- सोपे : तलावात आम्लधर्मी कचरा गेला तर मासे मरू शकतात.
- मध्यम : सोडण्यापूर्वी आम्लारी घातल्यास आम्लधर्मी कचऱ्याचे उदासीनीकरण होते.
- परीक्षेसाठी : प्रक्रिया केलेला कचरा जलचर आणि पिण्याच्या पाण्याचे रक्षण करतो.
आम्लधर्मी मातीला चुना; आम्लारीधर्मी मातीला शेणखत; आम्लधर्मी कचऱ्याला आम्लारी.
चाचणी न करता खराब मातीत आणखी खत घालणे. जास्त रासायनिक खत माती आम्लधर्मी करू शकते.
आठवणीची युक्ती : चु-शे-आ — आम्ल मातीला चुना, आम्लारी मातीला शेणखत, आम्ल कचऱ्याला आम्लारी.
फरक ओळखा
| परिस्थिती | समस्या | उपाय |
|---|---|---|
| आम्लधर्मी माती | झाडांची वाढ खराब | चुना घाला |
| आम्लारीधर्मी माती | झाडांची वाढ खराब | शेणखत किंवा कंपोस्ट घाला |
| आम्लधर्मी कारखाना कचरा | माशांना हानी | आम्लारीने उदासीन करा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आम्लधर्मी मातीत काय घालतात?
- 2आम्लारीधर्मी मातीत काय घालतात?
- 3आम्लारीधर्मी मातीसाठी सेंद्रिय पदार्थ का वापरतात?
- 4आम्लधर्मी कारखान्याच्या कचऱ्यावर सोडण्यापूर्वी प्रक्रिया का करावी लागते?
- 5जास्त रासायनिक खत मातीला कसे हानिकारक ठरू शकते?
- 6माती उदासीन आहे पण झाडे दुर्बळ आहेत. एक संभाव्य कारण सांगा.
- 7उपचारापूर्वी मातीची चाचणी का महत्त्वाची आहे?
- 8पर्यावरणाचे रक्षण करणारी उदासीनीकरणाची दोन उदाहरणे लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1चुना (आम्लारी).
- 2शेणखत किंवा कंपोस्ट पाने (सेंद्रिय पदार्थ).
- 3सेंद्रिय पदार्थ आम्ले सोडतात आणि आम्लारीधर्मी मातीचे उदासीनीकरण करतात.
- 4आम्लधर्मी कचरा मासे मारू शकतो आणि पाण्यातील सजीवांना हानी करतो.
- 5त्यामुळे माती आम्लधर्मी होऊ शकते.
- 6मातीत पोषक द्रव्यांची कमतरता असू शकते.
- 7माती आम्लधर्मी की आम्लारीधर्मी हे कळावे आणि योग्य उपाय करता यावा म्हणून.
- 8आम्लधर्मी मातीवर चुना घालणे आणि कारखान्याचा कचरा आम्लारीने उदासीन करणे.