धडा 1: विज्ञानाचे सतत विकसित होणारे जग

विज्ञान म्हणजे प्रश्न विचारणे, निरीक्षण करणे, प्रयोग करणे आणि निसर्गातील नमुन्यांतून शिकणे ही कधीही न संपणारी प्रक्रिया. ती कुतूहलाचे स्वागत करते आणि अज्ञाताला खुली असते. विज्ञान म्हणजे फक्त पाठ करण्याच्या तथ्यांची यादी नव्हे.

चांगला प्रश्न स्पष्ट, रंजक असतो आणि निरीक्षण किंवा चाचणीने तपासता येतो. गृहीतक म्हणजे तपासता येईल अशी कल्पना किंवा अंदाज. निष्पक्ष चाचणीत एका वेळी फक्त एकच गोष्ट बदलतात. निकाल नोंदवून त्यावरून निष्कर्ष काढतात.

गुणधर्म म्हणजे पदार्थ ओळखायला मदत करणारे वैशिष्ट्य, जसे चव, चमक, कठीणपणा किंवा विद्युत प्रवाह जातो की नाही. आपण गुणधर्मांची चाचणी घेऊन पदार्थ अभ्यासतो आणि त्यांचे आम्लधर्मी, आम्लारीधर्मी व उदासीन, सुवाहक व दुर्वाहक, तसेच धातू व अधातू असे गट करतो.

आपल्या भोवतालचे बदल उलटवता येणारे (उदा. बर्फ वितळून पाणी होणे आणि पुन्हा गोठणे) किंवा न उलटवता येणारे (उदा. फळ पिकणे) असू शकतात. उष्णता गरम वस्तूकडून थंड वस्तूकडे जाते. निसर्गात सूर्याच्या उष्णतेने पाण्याची वाफ होते, ढग तयार होतात, पाऊस पडतो आणि काही पाणी जमिनीत मुरते. याला जलचक्र म्हणतात.

सर्व सजीव जीवनक्रिया करतात, जसे अन्न घेणे, श्वसन, वाढ, परिसराला प्रतिसाद देणे आणि प्रजनन. प्राण्यांमध्ये अन्नाचे पचन होते आणि पोषक द्रव्ये रक्ताद्वारे शरीराच्या सर्व भागांत पोहोचतात. वनस्पती सूर्यप्रकाशाने स्वतःचे अन्न तयार करतात आणि श्वसनही करतात. माध्यमिक शाळेच्या वयात आपले शरीर वेगाने बदलते.

वस्तू प्रकाश अडवते तेव्हा सावली तयार होते. सूर्य आकाशात सरकतो तसे सावलीची लांबी आणि दिशा बदलते, म्हणून तिच्यावरून दिवसाची वेळ कळते (सावलीचे घड्याळ किंवा सूर्यघड्याळ). प्रकाशामुळे आपल्याला दिसते आणि प्रकाशाच्या अभ्यासातून विश्वाबद्दल खूप समजले आहे. आपण वेळ घड्याळाने मोजतो आणि एखादी गोष्ट किती वेगाने घडते ते चाल सांगते.

पृथ्वी स्वतःच्या अक्षाभोवती सुमारे 24 तासांत एक परिवलन करते आणि त्यामुळे दिवस-रात्र होतात. चंद्र पृथ्वीभोवती आणि पृथ्वी सूर्याभोवती परिभ्रमण करते; पृथ्वीला सूर्याभोवती फिरायला सुमारे एक वर्ष लागते. चंद्र सूर्य आणि पृथ्वी यांच्यामध्ये आला की सूर्यग्रहण होऊ शकते; पृथ्वी सूर्य आणि चंद्र यांच्यामध्ये आली की चंद्रग्रहण होऊ शकते.

मानवी कृतींचा निसर्गातील घटनांशी आणि आपण राहतो त्या समाजाशी संबंध असतो. विज्ञान हे संबंध समजून घ्यायला मदत करते आणि प्रदूषणासारख्या समस्या सोडवण्याचे मार्ग दाखवते. शाश्वतता म्हणजे आपल्या गरजा अशा प्रकारे भागवणे की त्यामुळे भविष्यातील पर्यावरणाला हानी होत नाही.