धडा 6: किशोरावस्था : वाढ आणि बदलाचा टप्पा

मानवी जीवनाचे टप्पे आहेत : शैशवावस्था (बाळ), बालपण, किशोरावस्था, प्रौढावस्था आणि वृद्धावस्था. किशोरावस्था म्हणजे बालपण आणि प्रौढावस्था यांच्यामधला टप्पा. ती साधारण 10 वर्षांपासून सुरू होऊन सुमारे 19 वर्षांपर्यंत चालते. या काळात शरीराची वाढ वेगाने होते आणि शरीरात, भावनांमध्ये व वागण्यात अनेक बदल होतात. हे बदल वेगवेगळ्या वयात येतात आणि ते सर्व सामान्य असतात.

किशोरावस्थेत शरीराची वाढ वेगाने होते. सर्वात ठळक बदल म्हणजे उंची झपाट्याने वाढणे, याला वाढीचा झपाटा म्हणतात. शरीराचे वजन वाढते आणि स्नायू बळकट होतात. मुलांमध्ये स्वरयंत्र (स्वरपेटी) मोठे होते आणि आवाज जाड होतो; स्वरयंत्राच्या उंचवट्याला कंठमणी म्हणतात. मुलींचा आवाजही थोडा बदलतो, पण तो बदल कमी जाणवतो. त्वचा तेलकट होते, त्यामुळे पुटकुळ्या येऊ शकतात, आणि घामाच्या ग्रंथी जास्त क्रियाशील होतात. बदलाचा वेग प्रत्येकासाठी वेगळा असतो, म्हणून फरक असणे सामान्य आहे.

यौवनावस्था म्हणजे किशोरावस्थेतील तो काळ ज्यात शरीर प्रजननासाठी तयार होते. ती हार्मोन्स (संप्रेरके) नियंत्रित करतात; हार्मोन्स म्हणजे ग्रंथींनी तयार केलेले रासायनिक संदेशवाहक. हार्मोन रक्तातून फिरते आणि शरीराच्या भागाला केव्हा व कसे वागायचे ते सांगते. मुलांमध्ये वृषण टेस्टोस्टेरॉन हे हार्मोन तयार करतात आणि मुलींमध्ये अंडाशय ईस्ट्रोजेन तयार करतात. ही हार्मोन्स दुय्यम लैंगिक लक्षणे आणतात; म्हणजे प्रौढ पुरुष आणि प्रौढ स्त्री यांना वेगळे करणारे बदल. मुलांना चेहऱ्यावर केस, जाड आवाज आणि रुंद खांदे येतात. मुलींमध्ये स्तनांचा विकास आणि रुंद कंबर होते. मुला-मुलींना काखेत आणि गुप्तांगाच्या भागात केस येतात.

यौवनावस्थेत प्रजनन अवयव परिपक्व होतात. मुलांमध्ये वृषण शुक्राणू तयार करू लागतात. मुलींमध्ये अंडाशय साधारण महिन्यातून एकदा स्त्रीबीज (अंडे) सोडू लागतात. स्त्रीबीज सोडले की गर्भाशयाचे आवरण जाड होते आणि त्यात रक्तवाहिन्या वाढतात. स्त्रीबीजाचे फलन झाले नाही तर हे आवरण तुटते आणि योनीमार्गातून रक्ताच्या रूपात शरीराबाहेर जाते. याला मासिक पाळी (पीरियड्स) म्हणतात. ती साधारण दर 28 ते 30 दिवसांनी येते आणि सुमारे 3 ते 7 दिवस चालते. पहिल्या पाळीला रजोदर्शन म्हणतात. सुमारे 45 ते 55 वर्षांच्या वयात ती नैसर्गिकपणे थांबते, याला रजोनिवृत्ती म्हणतात. मासिक पाळी ही सामान्य निरोगी प्रक्रिया आहे; तो आजार नाही किंवा लपवण्यासारखी गोष्ट नाही.

शरीराबरोबर किशोरावस्थेत आपल्या भावना आणि वर्तन बदलतात. किशोरवयीन मुलांना अनेकदा मनःस्थितीतील चढउतार जाणवतात; म्हणजे आनंदातून दुःखात किंवा रागात झपाट्याने मूड बदलणे. त्यांना अधिक स्वातंत्र्य हवे असते, मित्र आणि दिसणे यांची जास्त काळजी वाटते आणि कुतूहल, लाजरेपणा, चिंता किंवा उत्साह वाटू शकतो. तीव्र भावना हार्मोन्सच्या बदलामुळे, अभ्यासाच्या दबावामुळे आणि नवीन सामाजिक अपेक्षांमुळे येऊ शकतात. या भावना सामान्य आहेत. त्या हाताळण्याचे निरोगी मार्ग म्हणजे विश्वासू व्यक्तीशी बोलणे, पुरेशी झोप, व्यायाम आणि चित्रकला, संगीत किंवा खेळ असा छंद. राग आणि दुःख आपल्याला किंवा इतरांना इजा करू नयेत.

जलद वाढीसाठी संतुलित आहार लागतो; त्यात ऊर्जेसाठी कर्बोदके, वाढ आणि झीज भरून काढण्यासाठी प्रथिने, थोड्या प्रमाणात स्निग्ध पदार्थ आणि संरक्षणासाठी जीवनसत्त्वे व खनिजे असावीत. रक्त तयार करण्यासाठी लोह विशेषतः आवश्यक आहे; ते पालेभाज्या, गूळ, कडधान्ये आणि खजूर यांत मिळते. कॅल्शियम हाडे मजबूत करते आणि दूध, दही, नाचणी, तीळ यांत मिळते. किशोरवयीन मुलांनी पुरेसे पाणी प्यावे, फळे-भाज्या खाव्यात आणि जास्त जंक व साखरयुक्त पदार्थ टाळावेत. वैयक्तिक स्वच्छता महत्त्वाची आहे : रोज आंघोळ, जेवणापूर्वी हात धुणे, दिवसातून दोनदा दात घासणे, स्वच्छ कपडे घालणे आणि केस व नखे स्वच्छ ठेवणे. पाळीच्या काळात मुलींनी पॅड किंवा कापड नियमित (सुमारे दर 4 ते 6 तासांनी) बदलावे, हात धुवावेत आणि वापरलेले पॅड कागदात गुंडाळून कचरापेटीत टाकावेत.

चालणे, धावणे, सायकल चालवणे, योगासने आणि खेळ अशी नियमित शारीरिक हालचाल शरीर तंदुरुस्त ठेवते, स्नायू व हाडे मजबूत करते आणि मूड सुधारते. किशोरवयीन मुलांनी सुमारे 8 ते 10 तास झोपही घ्यावी. संतुलित सामाजिक जीवन म्हणजे चांगले मित्र असणे, इतरांचा आदर करणे, चुकीच्या गोष्टी करायला लावणाऱ्या नकारात्मक मित्रमंडळींच्या दबावाला नाही म्हणणे आणि कुटुंबासोबतही वेळ घालवणे. स्क्रीन टाइम मर्यादित ठेवावा. इंटरनेटवर सावध राहावे : पासवर्ड किंवा खाजगी फोटो शेअर करू नयेत, अनोळखी लोकांशी ऑनलाइन मित्र असल्यासारखे बोलू नये आणि सायबर बुलिंग म्हणजे फोन किंवा इंटरनेटद्वारे कोणाला दुखावणे वा अपमान करणे यात सहभागी होऊ नये. ऑनलाइन काही अस्वस्थ करणारे घडले तर विश्वासू प्रौढाला सांगावे.

तंबाखू (सिगारेट, गुटखा), मद्य आणि इतर अमली पदार्थ शरीराला आणि मनाला हानी पोहोचवतात. ते फुफ्फुसे, हृदय, यकृत आणि मेंदू यांना बिघडवतात, अभ्यासाची क्षमता कमी करतात आणि व्यसन लावू शकतात; व्यसन म्हणजे पदार्थ हानी करत असतानाही व्यक्ती तो थांबवू शकत नाही. कुतूहल, ताण किंवा मित्रांचा दबाव यांमुळे किशोरवयीन मुले मोहात पडू शकतात. योग्य प्रतिसाद म्हणजे ठामपणे नाही म्हणायला शिकणे, तेथून निघून जाणे आणि निरोगी कामांत वेळ घालवणे. एखादी व्यक्ती आधीच असा पदार्थ वापरत असेल, तर मदत मागणे हे पाप किंवा गुन्हा नाही. त्यांनी विश्वासू प्रौढ, डॉक्टर किंवा समुपदेशक यांच्याशी बोलावे. सरकारने अमली पदार्थांच्या व्यसनासाठी राष्ट्रीय व्यसनमुक्ती हेल्पलाइन 14446 सुरू केली आहे, जिथे मदत मागता येते.