पाणीटंचाई आणि तिची कारणे
भरपूर पाऊस पडणाऱ्या शहरात दुपारी नळ कोरडा पडतो, तर दूरच्या गावात विहीर तुडुंब असते. पाणी सर्वत्र सारख्याच प्रकारे कमी नसते.
पाणीटंचाई म्हणजे वापरण्यायोग्य पुरेसे पाणी नसणे. पृथ्वीचा सुमारे तीन-चतुर्थांश भाग पाण्याने व्यापलेला आहे, पण वापरण्यायोग्य गोडे पाणी थोडेच आहे आणि ते जलचक्राद्वारे (पाऊस, वाहणारे पाणी, भूजल) नवे होत राहते.
पाणीटंचाई आणि तिची कारणे
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य कल्पना 1 : टंचाईची कारणे — पाऊस ठिकाणानुसार व ऋतूनुसार बदलतो, पण टंचाई बहुतेकदा अति वापर, जास्त वापर आणि सामाजिक गटांना असमान उपलब्धता यामुळे होते. मोठ्या व वाढत्या लोकसंख्येला घरगुती वापरासाठी आणि अन्न पिकवण्यासाठी पाणी लागते. सिंचित शेती हा पाण्याचा सर्वात मोठा वापरकर्ता आहे; शेतातील विहिरी आणि कूपनलिका भूजल पातळी खाली नेतात. भरपूर पाणी असलेल्या शहरांनाही टंचाई भासू शकते.
- सोपे : राजस्थानात पाऊस कमी, म्हणून पाणी कमी.
- मध्यम : शेतकऱ्यांनी अनेक कूपनलिका खणल्या की भूजल पातळी खाली जाते.
- परीक्षेसारखे : नदीकाठचे शहरही पाणी कमी पडते, कारण लोकसंख्या व मागणी पुरवठ्यापेक्षा वेगाने वाढली.
मुख्य कल्पना 2 : उद्योग, शहरे आणि गुणवत्ता — उद्योग खूप पाणी व वीज वापरतात (बरीचशी जलविद्युत). दाट शहरे आणि गृहसंकुले भूजल उपसून संपवतात. टंचाई खराब गुणवत्तेमुळेही येते : सांडपाणी, औद्योगिक कचरा, कीटकनाशके आणि खते पाणी प्रदूषित करतात आणि ते सुरक्षितपणे वापरता येत नाही.
- सोपे : कारखाने खूप पाणी वापरतात.
- मध्यम : कचऱ्याने प्रदूषित झालेली नदी भरलेली असली तरी पिण्यासाठी वापरता येत नाही.
- परीक्षेसारखे : एका जिल्ह्यात पाणी प्रमाणाने पुरेसे आहे पण रसायनांनी भरलेले आहे. पिण्याच्या दृष्टीने तो तरीही टंचाईग्रस्तच.
टंचाई अनेकदा माणसामुळे होते (अति वापर, प्रदूषण, असमान वाटप), फक्त कमी पावसामुळे नव्हे.
टंचाई फक्त कोरड्या भागातच होते असे समजणे. पाणीदार शहरांनाही टंचाई येऊ शकते.
कारणे : लोकसंख्या, सिंचन, उद्योग, प्रदूषण. आठवणीची युक्ती : "लो-सि-उ-प्र".
फरक ओळखा
| टंचाईचा प्रकार | कारण | उदाहरण |
|---|---|---|
| प्रमाणाची | अति वापर, असमान उपलब्धता | शेतांतील भूजल घटणे |
| गुणवत्तेची | प्रदूषण | औद्योगिक कचरा असलेली नदी |
सराव प्रश्न
- 1पाण्याचा सर्वात मोठा वापरकर्ता कोणता क्षेत्र?
- 2गोडे पाणी नवे करणाऱ्या चक्राचे नाव सांगा.
- 3जलप्रदूषणाचा एक स्रोत सांगा.
- 4भरपूर पाऊस असलेल्या शहरालाही पाणीटंचाई का भासू शकते?
- 5उद्योग पाण्याची समस्या कशी वाढवतात?
- 6पाण्याची असमान उपलब्धता म्हणजे काय?
- 7शेतीमुळे पाणीटंचाई होण्याचे दोन मार्ग स्पष्ट करा.
- 8पाणी विपुल असूनही कमी कसे पडू शकते ते स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सिंचित शेती.
- 2जलचक्र.
- 3औद्योगिक कचरा, सांडपाणी, कीटकनाशके किंवा खते.
- 4वाढती लोकसंख्या व मागणी पुरवठ्यापेक्षा जास्त असते.
- 5ते खूप पाणी व वीज वापरतात आणि कचरा सोडतात.
- 6काही सामाजिक गटांना इतरांपेक्षा खूप कमी पाणी मिळते.
- 7जास्त अन्न पिकवण्यासाठी सिंचन वाढते आणि शेतातील कूपनलिका भूजल पातळी खाली नेतात.
- 8अति वापर, असमान वाटप किंवा प्रदूषण असेल तर वापरण्यायोग्य पाणी पुरेसे नसते.
जलसंवर्धन आणि व्यवस्थापन
गळका नळ दुरुस्त करून कपडे धुतल्याचे पाणी पुन्हा वापरणारे कुटुंब कमी पाणी खर्च करते आणि काही वाया घालवत नाही. लहान निवडी मिळून संपूर्ण देशाचा फरक पडतो.
जलसंवर्धन म्हणजे पाणी वाचवणे आणि शहाणपणाने वापरणे, जेणेकरून आरोग्य, अन्न आणि उपजीविकेसाठी पुरेसे पाणी असेल आणि निसर्गाला हानी होणार नाही.
मुख्य कल्पना 1 : ते का गरजेचे — पाणी जपल्याने आरोग्य सुरक्षित राहते, अन्नसुरक्षा मिळते, उपजीविका आणि उत्पादक कामे चालू राहतात आणि नैसर्गिक परिसंस्थांचे नुकसान टळते. अति वापर आणि वाईट व्यवस्थापन संसाधन गरीब करते आणि पर्यावरणीय संकट आणते.
- सोपे : दात घासताना नळ बंद केल्याने पाणी वाचते.
- मध्यम : पाणी वाचवल्याने कोरड्या महिन्यांतही शेती उत्पादक राहते.
- परीक्षेसारखे : एखादे शहर विहिरींचा अति उपसा करत राहिले तर पाण्याची पातळी खाली जाते आणि उपजीविका बाधित होते. संवर्धन हे टाळते.
मुख्य कल्पना 2 : सरकारी योजना — जल जीवन मिशन प्रत्येक ग्रामीण कुटुंबाला प्रतिव्यक्ती प्रतिदिन 55 लिटर निश्चित नळाचे पिण्याचे पाणी देण्याचे ध्येय ठेवते. अटल भूजल योजना (अटल जल) सात राज्यांतील (गुजरात, हरियाणा, कर्नाटक, मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र, राजस्थान, उत्तर प्रदेश) 80 जिल्ह्यांतील 229 तालुक्यांच्या 8,220 पाणीटंचाईग्रस्त ग्रामपंचायतींत काम करते आणि वृत्ती वापराकडून संवर्धनाकडे नेण्याचा प्रयत्न करते. आता दुष्काळ-प्रतिरोधक पिके आणि कोरडवाहू शेती विकसित करण्याचीही गरज आहे.
- सोपे : जल जीवन मिशन ग्रामीण घरांत नळाने पाणी देण्याबद्दल आहे.
- मध्यम : अटल जल अशा ठिकाणांसाठी आहे जेथे भूजलाचा अति वापर होतो.
- परीक्षेसारखे : एका गावात प्रत्येक घरी नळ आणि प्रतिव्यक्ती दिवसाला 55 लिटर पाणी मिळते. हे जल जीवन मिशनचे ध्येय आहे.
JJM = ग्रामीण घरांना नळाचे पाणी; अटल जल = भूजल व्यवस्थापन.
दोन्ही योजना गल्लत करणे. एक पाणी पोहोचवते, दुसरी भूजल सांभाळते.
JJM = जल घरोघरी (नळ); अटल जल = भूजल. आठवणीची युक्ती : "जीवन = घरात घागर, अटल = जमिनीखालचा साठा".
फरक ओळखा
| योजना | उद्देश | मुख्य आकडा |
|---|---|---|
| जल जीवन मिशन | ग्रामीण घरांना नळाचे पाणी | प्रतिव्यक्ती प्रतिदिन 55 लिटर |
| अटल भूजल योजना | टंचाईग्रस्त भागात भूजल व्यवस्थापन | 8,220 ग्रामपंचायती |
सराव प्रश्न
- 1JJM काय पुरवण्याचे ध्येय ठेवते?
- 2JJM प्रतिव्यक्ती प्रतिदिन किती लिटरचे लक्ष्य ठेवते?
- 3अटल जल जेथे चालते अशा एका राज्याचे नाव सांगा.
- 4पाणी जपण्याची दोन कारणे सांगा.
- 5अटल जलला कोणत्या वृत्तीतील बदल हवा आहे?
- 6दुष्काळ-प्रतिरोधक पिके का विकसित करावीत?
- 7जल जीवन मिशन आणि अटल भूजल योजना यांतील फरक सांगा.
- 8तुमचे कुटुंब पाणी वाचवू शकेल असे तीन मार्ग सुचवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1प्रत्येक ग्रामीण कुटुंबाला निश्चित नळाचे पिण्याचे पाणी.
- 255 लिटर.
- 3गुजरात, हरियाणा, कर्नाटक, मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र, राजस्थान किंवा उत्तर प्रदेश.
- 4आरोग्य जपण्यासाठी आणि अन्नसुरक्षा व उपजीविका टिकवण्यासाठी.
- 5वापराकडून संवर्धन आणि स्मार्ट जलव्यवस्थापनाकडे.
- 6त्यांना कमी पाणी लागते, म्हणून कोरड्या काळातही शेती टिकते.
- 7JJM घरांना नळाचे पाणी देते; अटल जल टंचाईग्रस्त भागात भूजल व्यवस्थापन करते.
- 8गळती थांबवणे, धुण्याचे पाणी पुन्हा वापरणे आणि नको तेव्हा नळ बंद ठेवणे.
धरणे आणि बहुउद्देशीय प्रकल्प
गावातील तळे कोरड्या महिन्यांसाठी पावसाचे पाणी साठवते. धरण नदीवर तेच करते, पण खूप मोठ्या प्रमाणावर आणि अनेक कामांसाठी.
धरण म्हणजे वाहत्या पाण्यावरचा अडथळा जो प्रवाह थांबवतो किंवा मंद करतो आणि अनेकदा जलाशय बनवतो. बहुउद्देशीय प्रकल्प साठवलेले पाणी अनेक गोष्टींसाठी एकत्र वापरतो.
मुख्य कल्पना 1 : जुनी आणि नवी धरणे — प्राचीन भारतात दगडी धरणे, तलाव आणि कालवे होते : अलाहाबादजवळच्या शृंगवेरपुरात (इ.स.पू. पहिले शतक) गंगेचे पुराचे पाणी अडवले जाई; चंद्रगुप्त मौर्याच्या काळात अनेक धरणे व तलाव बांधले; भोपाळ तलाव 11 व्या शतकात; दिल्लीतील हौज खास तलाव 13-14 व्या शतकात. धरणे पूर्वी फक्त सिंचनासाठी बांधत. आज ती वीज, पिण्याचे व औद्योगिक पाणी, पूरनियंत्रण, जलवाहतूक आणि मत्स्यपालनही देतात.
- सोपे : धरणामुळे जलाशय तयार होतो.
- मध्यम : भोपाळ तलाव हा जुना कृत्रिम तलाव आहे.
- परीक्षेसारखे : नदीवरील धरण शेतांना पाणी देते आणि वीजही बनवते. तो बहुउद्देशीय प्रकल्प आहे.
मुख्य कल्पना 2 : उदाहरणे आणि प्रसिद्ध उद्गार — भाक्रा-नांगल प्रकल्प (सतलज-बियास) जलविद्युत आणि सिंचन देतो. हिराकूड प्रकल्प (महानदी) जलसंवर्धन आणि पूरनियंत्रण जोडतो. जवाहरलाल नेहरू यांनी धरणांना आधुनिक भारताची मंदिरे म्हटले, कारण ती शेती, ग्रामीण अर्थव्यवस्था, उद्योग आणि शहरे यांना जोडतात.
- सोपे : हिराकूड महानदीवर आहे.
- मध्यम : भाक्रा-नांगल वीज आणि सिंचन दोन्ही देतो.
- परीक्षेसारखे : पूर रोखणारा आणि शेतांसाठी पाणी साठवणारा हिराकूडसारखा प्रकल्प एकात्मिक दृष्टिकोन दाखवतो.
धरण = अडथळा; बहुउद्देशीय = एकाच पाण्याचे अनेक उपयोग.
धरणे फक्त सिंचनासाठी असे समजणे. आता ती अनेक कामे करतात.
धरणाचे उपयोग : सिंचन, वीज, पिणे, पूर, नौका, मासे. आठवणीची युक्ती : "सि-वी-पि-पू-नौ-मा".
फरक ओळखा
| प्रकल्प | नदी | उपयोग |
|---|---|---|
| भाक्रा-नांगल | सतलज-बियास | वीज, सिंचन |
| हिराकूड | महानदी | पूरनियंत्रण, संवर्धन |
| सरदार सरोवर | नर्मदा | सिंचन, पिण्याचे पाणी |
सराव प्रश्न
- 1धरण म्हणजे काय?
- 2हिराकूड कोणत्या नदीवर आहे?
- 3धरणांना आधुनिक भारताची मंदिरे कोणी म्हटले?
- 4बहुउद्देशीय प्रकल्प म्हणजे काय?
- 5आज सिंचनाखेरीज धरणांचे दोन उपयोग सांगा.
- 6भारतातील दोन प्राचीन जलरचना सांगा.
- 7नेहरूंनी धरणांना आधुनिक भारताची मंदिरे का म्हटले?
- 8भाक्रा-नांगल हे एकात्मिक वापराचे उदाहरण कसे ते स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वाहत्या पाण्यावरचा अडथळा जो प्रवाह थांबवतो किंवा मंद करतो, अनेकदा जलाशय बनतो.
- 2महानदी.
- 3जवाहरलाल नेहरू.
- 4ज्या धरणाचे पाणी अनेक कामांसाठी एकत्र वापरले जाते.
- 5वीजनिर्मिती आणि पूरनियंत्रण.
- 6भोपाळ तलाव आणि हौज खास तलाव.
- 7ती शेती, ग्रामीण अर्थव्यवस्था, उद्योग आणि शहरे यांना जोडतात.
- 8त्याचे पाणी जलविद्युत आणि सिंचन दोन्हींसाठी वापरले जाते.
मोठ्या धरणांच्या समस्या आणि पाणीवाटप
दोन शेजारी एकाच विहिरीतून पाणी घेतात आणि एकाने जास्त घेतले की वाद सुरू होऊ शकतो. एक नदी वाटून घेणाऱ्या राज्यांसमोरही हीच समस्या असते.
मोठी धरणे फायदे देतात, पण पर्यावरणीय, सामाजिक आणि राजकीय समस्याही निर्माण करतात, म्हणून लोकांनी प्रश्न उठवले आणि विरोध केला.
मुख्य कल्पना 1 : निर्माण होणाऱ्या समस्या — नदी अडवल्याने नैसर्गिक प्रवाह बदलतो आणि गाळ अडकतो, त्यामुळे जलाशयाचा तळ गाळाने भरतो आणि नदीतील अधिवास गरीब होतात. धरणे माशांचे अंडी घालायला होणारे स्थलांतर रोखतात. जलाशय वनस्पती व माती बुडवतात. पूरमैदाने नैसर्गिक गाळाच्या खतापासून वंचित होतात. काही प्रकल्पांवर भूकंप, जलजन्य रोग, कीड आणि प्रदूषण वाढवल्याचा आरोप आहे. पूर रोखण्यासाठी बांधलेल्या धरणांनी कधी कधी गाळामुळे पूर आणले. सिंचनामुळे शेतकरी जास्त पाणी लागणाऱ्या पिकांकडे वळले आणि माती खारट झाली.
- सोपे : धरणामागे गाळ साचतो.
- मध्यम : धरण माशांना अंडी घालण्याच्या जागी पोहोचू देत नाही.
- परीक्षेसारखे : धरणाखालच्या पूरमैदानातील शेतांना कमी गाळ मिळतो, म्हणून मातीचे नैसर्गिक खत कमी होते.
मुख्य कल्पना 2 : वाटप आणि नवे प्रयत्न — नर्मदेवरील सरदार सरोवर चार राज्यांत पसरले आहे; ते गुजरातमध्ये 18.45 लाख हेक्टर जमिनीला पाणी देईल आणि राजस्थानमधील दुष्काळी बाडमेर व जालोर जिल्ह्यांत पाणी पोहोचवेल. कृष्णा-गोदावरी वाद या कारणाने झाला की महाराष्ट्राला कोयना येथे जास्त पाणी वळवायचे होते, ज्यामुळे कर्नाटक व आंध्र प्रदेशातील खालचा प्रवाह कमी होऊ शकतो. प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना "हर खेत को पानी" (प्रत्येक शेताला पाणी) आणि "प्रति थेंब अधिक पीक" हे ध्येय ठेवते.
- सोपे : नर्मदेवर सरदार सरोवर धरण आहे.
- मध्यम : एक राज्य नदीचे पाणी वळवते तेव्हा राज्यांमध्ये वाद होऊ शकतो.
- परीक्षेसारखे : PM कृषी सिंचन योजनेची घोषणा "प्रति थेंब अधिक पीक" शेतकऱ्यांना पाणी बचतीच्या पद्धती वापरायला सांगते.
धरणे फायदे देतात, पण गाळ, अधिवासांचे नुकसान आणि वादही आणतात.
मोठी धरणे सर्व पूर रोखतात असे समजणे. मुसळधार पावसात ती अनेकदा अपयशी ठरली.
समस्या : गाळ, मासे, पूर, शेती, वाद. आठवणीची युक्ती : "गाळ अडतो, मासे थांबतात, पूर येतो, शेत बिघडते, वाद पेटतो".
फरक ओळखा
| फायदा | समस्या |
|---|---|
| सिंचन आणि वीज | खालच्या भागात गाळ व सुपीकता कमी |
| पूरनियंत्रण | कधी गाळामुळे पूर |
| कोरड्या जिल्ह्यांना पाणी | राज्यांमधील वाद |
सराव प्रश्न
- 1गुजरातमधील नर्मदेवरील धरणाचे नाव सांगा.
- 2"हर खेत को पानी" चे उद्दिष्ट काय?
- 3मोठ्या धरणांमुळे होणारी एक समस्या सांगा.
- 4धरणांचा माशांवर कसा परिणाम होतो?
- 5धरणानंतर पूरमैदाने सुपीकता का गमावतात?
- 6कृष्णा-गोदावरी वाद कशामुळे झाला?
- 7लोक मोठ्या धरणांना विरोध का करतात याची तीन कारणे सांगा.
- 8जास्त पाणी लागणारी पिके सिंचित भागात त्रासदायक का ठरतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सरदार सरोवर.
- 2प्रत्येक शेताला निश्चित सिंचन देणे.
- 3गाळ साचणे, अधिवासांचे नुकसान किंवा वाद.
- 4धरणे त्यांचे अंडी घालण्याच्या जागी होणारे स्थलांतर रोखतात.
- 5गाळ, जे नैसर्गिक खत आहे, धरणामागे अडकतो.
- 6महाराष्ट्राने कोयना येथे जास्त पाणी वळवणे, ज्यामुळे खालचा प्रवाह कमी होतो.
- 7गाळाचा प्रवाह बिघडणे, अधिवासांचे नुकसान, बुडालेली जमीन व माती, आणि रोग किंवा भूकंपाचे आरोप.
- 8त्यांना जास्त सिंचन लागते, ज्यामुळे माती खारट होऊ शकते.
पर्जन्यजल संधारण
पावसाच्या दिवशी छपरावरून पाणी वाहून गटारात जाते. शतकानुशतके लोकांनी केले तसे ते टाकीत साठवले तर वाया जाणारे पाणी पुरवठा बनते.
पर्जन्यजल संधारण म्हणजे छपरे, शेते किंवा चरांतील पावसाचे पाणी नंतर वापरण्यासाठी किंवा भूजल पुनर्भरणासाठी गोळा करून साठवणे.
मुख्य कल्पना 1 : पारंपरिक पद्धती — पश्चिम हिमालयात लोकांनी गुल किंवा कूल (वळवण चर) बांधले. राजस्थानात छपरावरील पाणी भूमिगत टांक्यांत साठवले जाई; पावसाची पहिली सर छप्पर धुण्यासाठी सोडून दिली जाई आणि नंतरच्या सरी साठवल्या जात, म्हणून पुढच्या पावसापर्यंत पाणी शुद्ध राही. जैसलमेरमधील खडीन आणि राजस्थानात इतरत्र जोहड शेतांना पावसावर चालणाऱ्या साठवण रचना बनवत. बंगालच्या पूरमैदानात लोकांनी पूरवाहक चर केले.
- सोपे : टांके म्हणजे पिण्याच्या पाण्याचे भूमिगत हौद.
- मध्यम : पहिला पाऊस छप्पर धुतो आणि साठवला जात नाही.
- परीक्षेसारखे : बिकानेरचे एक घर छपरावरील पाणी टांक्यात साठवते आणि उन्हाळ्यासाठी पिण्याचे पाणी ठेवते.
मुख्य कल्पना 2 : आधुनिक वापर — जवळच्या चेरापुंजी व मॉसिनरामला जगातील सर्वाधिक पाऊस असूनही शिलाँगला टंचाई भासते; तेथे जवळजवळ प्रत्येक घरात छपरावरील संधारण आहे, ज्यातून गरजेच्या 15-25 टक्के पाणी मिळते. गेंडाथूर (म्हैसूर) येथे सुमारे 200 घरे पावसाचे पाणी साठवतात; प्रत्येक घर वर्षाला सुमारे 50,000 लिटर गोळा करू शकते. तमिळनाडू हे छपरावरील संधारण सक्तीचे करणारे पहिले राज्य ठरले.
- सोपे : तमिळनाडूने छपरावरील संधारण सक्तीचे केले.
- मध्यम : शिलाँग आपल्या गरजेचा काही भाग छपरावरील संधारणाने भागवतो.
- परीक्षेसारखे : जेथे सुमारे 200 घरे छपरावरचा पाऊस साठवतात, ते गाव गेंडाथूरप्रमाणे पावसाच्या पाण्याने समृद्ध म्हणवून घेते.
पाऊस जिथे पडतो तिथेच पकडा; कोरड्या महिन्यांसाठी साठवा.
पहिलाच पाऊस साठवणे. पहिली सर छप्पर स्वच्छ करण्यासाठी सोडली जाते.
नाव ठिकाणाशी जोडा : गुल = हिमालय, टांके = थर, खडीन = जैसलमेर. आठवणीची युक्ती : "गु-हि, टां-थ, ख-जै".
फरक ओळखा
| पद्धत | प्रदेश | उपयोग |
|---|---|---|
| गुल किंवा कूल | पश्चिम हिमालय | सिंचन चर |
| टांके | थर | पिण्याचे पाणी |
| खडीन, जोहड | राजस्थान | शेत साठवण |
| पूरवाहक चर | बंगाल पूरमैदाने | सिंचन |
सराव प्रश्न
- 1टांका म्हणजे काय?
- 2छपरावरील संधारण सक्तीचे करणारे पहिले राज्य कोणते?
- 3गुल किंवा कूल कोठे वापरले जातात?
- 4टांक्यात पहिला पाऊस का साठवत नाहीत?
- 5चेरापुंजीजवळ असूनही शिलाँगला पाणीटंचाई का?
- 6पालर पाणी म्हणजे काय?
- 7टांक्याद्वारे छपरावरील संधारण कसे चालते ते वर्णन करा.
- 8पर्जन्यजल संधारण मोठ्या धरणांना चांगला पर्याय का आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पावसाचे पाणी साठवण्याचा भूमिगत हौद.
- 2तमिळनाडू.
- 3पश्चिम हिमालयात.
- 4तो छप्पर व नळ धुतो, म्हणून सोडून दिला जातो.
- 5तेथे मागणी मोठी आहे आणि जवळ भरपूर पाऊस असूनही साठवलेला पुरवठा कमी आहे, म्हणून छपरावरील संधारण गरजेचे आहे.
- 6पावसाचे पाणी, ज्याला सर्वात शुद्ध नैसर्गिक पाणी मानतात.
- 7पाऊस उतरत्या छपरावर पडतो, नळातून खाली येतो आणि भूमिगत हौदात साठवला जातो.
- 8ते स्थानिक, स्वस्त आहे आणि जमिनी बुडवत नाही किंवा लोकांना विस्थापित करत नाही.