शेतीचे प्रकार
एक कुटुंब फक्त स्वतःच्या जेवणापुरता भात पिकवते, तर एक मोठा मळा फक्त दूरच्या बाजारात विकण्यासाठी चहा पिकवतो. दोन्ही शेती आहेत, पण उद्दिष्टे वेगळी.
निर्वाह शेती प्रामुख्याने शेतकऱ्याच्या कुटुंबासाठी अन्न पिकवते. व्यापारी शेती आधुनिक साधनांनी प्रामुख्याने विक्रीसाठी पिके घेते. मळा (प्लँटेशन) शेती एकाच पिकाची मोठ्या क्षेत्रावर उद्योगासाठी लागवड करते.
मुख्य कल्पना 1 : निर्वाह शेतीचे प्रकार — आदिम निर्वाह शेती लहान तुकड्यांवर, साध्या साधनांनी (कुदळ, डाओ, खणणी काठी) आणि कुटुंबाच्या श्रमाने केली जाते आणि मान्सून व मातीच्या नैसर्गिक सुपीकतेवर अवलंबून असते. ही कापून-जाळा पद्धत आहे : शेतकरी जमीन साफ करून जाळतो, अन्न पिकवतो आणि सुपीकता घटल्यावर नव्या तुकड्याकडे जातो, जुना निसर्ग पुन्हा सुपीक करतो. ईशान्येत त्याला झूम शेती म्हणतात; इतर स्थानिक नावे : पोडू (आंध्र प्रदेश), बेवार किंवा दहिया (मध्य प्रदेश). सघन निर्वाह शेती जमिनीवर लोकसंख्येचा ताण जास्त असतो तेथे केली जाते; ती श्रमप्रधान असून लहान जमिनीतून जास्त उत्पादनासाठी भरपूर सिंचन आणि जैवरासायनिक निविष्ठा वापरते.
- सोपे : झूम शेती म्हणजे कापून-जाळा शेती.
- मध्यम : आदिम शेतीत माती कमी सुपीक झाली की शेतकरी नव्या तुकड्याकडे जातो.
- परीक्षेसारखे : गजबजलेल्या भागात लहान शेते आणि श्रम व खतांचा मोठा वापर हे सघन निर्वाह शेतीचे लक्षण आहे.
मुख्य कल्पना 2 : व्यापारी आणि मळा शेती — व्यापारी शेतीत जास्त उत्पादन देणारे (HYV) बियाणे, रासायनिक खते आणि कीटकनाशके वापरतात. एखादे पीक एका ठिकाणी व्यापारी तर दुसरीकडे निर्वाह असू शकते : भात पंजाब-हरियाणात व्यापारी, पण ओडिशात निर्वाह. मळ्यांमध्ये एकच पीक (चहा, कॉफी, रबर, ऊस, केळी) मोठ्या क्षेत्रावर भांडवल आणि स्थलांतरित मजुरांच्या मदतीने घेतात आणि उत्पादन उद्योगाला कच्चा माल म्हणून जाते; त्यासाठी चांगली वाहतूक व प्रक्रिया जोडणी लागते.
- सोपे : आसाममधील चहा हे मळा पीक आहे.
- मध्यम : भात पंजाबात व्यापारी असू शकतो पण ओडिशात निर्वाह.
- परीक्षेसारखे : फक्त कॉफी पिकवून प्रक्रिया कारखान्याला पाठवणारा मोठा मळा म्हणजे प्लँटेशन.
निर्वाह = कुटुंबासाठी; व्यापारी = बाजारासाठी; मळा = एकच पीक, मोठे क्षेत्र, उद्योगासाठी.
एखादे पीक कायमचे व्यापारी किंवा निर्वाह असते असे समजणे. ते प्रदेशावर अवलंबून असते.
विचारा : पीक कोणासाठी? कुटुंब, बाजार की कारखाना. आठवणीची युक्ती : "कु-बा-का : कुटुंब, बाजार, कारखाना".
फरक ओळखा
| प्रकार | मुख्य वैशिष्ट्य | उदाहरण |
|---|---|---|
| आदिम निर्वाह | कापून-जाळा, साधी साधने | ईशान्येतील झूम |
| सघन निर्वाह | भरपूर श्रम, लहान जमिनीतून जास्त उत्पादन | दाट वस्तीची मैदाने |
| व्यापारी | HYV बियाणे, खते, विक्रीसाठी | पंजाबातील गहू |
| मळा | एकच पीक, मोठे क्षेत्र | आसाममधील चहा |
सराव प्रश्न
- 1झूम शेती म्हणजे काय?
- 2एका मळा पिकाचे नाव सांगा.
- 3निर्वाह शेती प्रामुख्याने कोणासाठी केली जाते?
- 4आदिम शेतीत शेतकरी जागा का बदलतात?
- 5व्यापारी शेतीचे एक वैशिष्ट्य सांगा.
- 6गजबजलेल्या भागात सघन शेती का होते?
- 7भात पंजाबात व्यापारी आणि ओडिशात निर्वाह कसा असू शकतो ते स्पष्ट करा.
- 8मळा शेतीची तीन वैशिष्ट्ये सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ईशान्य राज्यांतील कापून-जाळा शेती.
- 2चहा, कॉफी, रबर, ऊस किंवा केळी.
- 3शेतकऱ्याचे स्वतःचे कुटुंब.
- 4माती सुपीकता गमावते, म्हणून नवा तुकडा साफ केला जातो आणि जुना सुपीक होतो.
- 5ती HYV बियाणे, रासायनिक खते आणि कीटकनाशके वापरते.
- 6जमिनीवर लोकसंख्येचा ताण जास्त असतो आणि दुसरी उपजीविका नसते.
- 7पंजाबात ती आधुनिक साधनांनी प्रामुख्याने विक्रीसाठी घेतात; ओडिशात प्रामुख्याने कुटुंबाच्या अन्नासाठी.
- 8एकच पीक, मोठे क्षेत्र, भांडवल व स्थलांतरित मजूर, उत्पादन उद्योगाकडे.
पीक हंगाम : रब्बी, खरीप आणि जायद
पहाटे थंडी पडू लागली की शेतकरी गहू पेरतो आणि पहिल्या मान्सून सरी आल्या की भात. शेताइतकीच वेळही महत्त्वाची.
भारतात तीन पीक हंगाम आहेत : रब्बी (हिवाळी पेरणी), खरीप (मान्सून पेरणी) आणि जायद (मधला लहान उन्हाळी हंगाम).
मुख्य कल्पना 1 : रब्बी आणि खरीप — रब्बी पिके हिवाळ्यात (ऑक्टोबर ते डिसेंबर) पेरतात आणि उन्हाळ्यात (एप्रिल ते जून) काढतात : गहू, सातू, वाटाणा, हरभरा, मोहरी. पश्चिमी शीतोष्ण चक्रीवादळांचा हिवाळी पाऊस उत्तर व वायव्येकडे (पंजाब, हरियाणा, हिमाचल प्रदेश, जम्मू-काश्मीर, उत्तराखंड, उत्तर प्रदेश) त्यांना मदत करतो; हरित क्रांतीनेही त्यांना चालना दिली. खरीप पिके मान्सूनसोबत पेरतात आणि सप्टेंबर-ऑक्टोबरमध्ये काढतात : भात, मका, ज्वारी, बाजरी, तूर, मूग, उडीद, कापूस, ताग, भुईमूग, सोयाबीन.
- सोपे : गहू रब्बी पीक आहे; भात खरीप पीक.
- मध्यम : पश्चिमी चक्रीवादळांचा हिवाळी पाऊस रब्बी पिकांना मदत करतो.
- परीक्षेसारखे : जुलैमध्ये पेरून ऑक्टोबरमध्ये काढले जाणारे पीक खरीप हंगामाचे असते.
मुख्य कल्पना 2 : जायद आणि अनेक पिके — जायद हा रब्बी आणि खरीप यांच्यामधील उन्हाळ्यातील लहान हंगाम : कलिंगड, खरबूज, काकडी, भाज्या आणि चारा पिके. ऊसाला जवळजवळ एक वर्ष लागते. आसाम, पश्चिम बंगाल आणि ओडिशात वर्षाला तीन भात पिके घेतात : आउस, आमन आणि बोरो.
- सोपे : कलिंगड हे जायद पीक आहे.
- मध्यम : आसाम तीन भात पिके घेऊ शकतो : आउस, आमन, बोरो.
- परीक्षेसारखे : शेतकरी गहू काढणी आणि पुढचा मान्सून यांच्यामध्ये काकडी घेतो. ते जायद पीक आहे.
रब्बी = हिवाळा, खरीप = मान्सून, जायद = उन्हाळा.
हरभऱ्याला खरीप पीक म्हणणे. हरभरा रब्बी आहे.
रब्बी-हिवाळा, खरीप-मान्सून, जायद-उन्हाळा. आठवणीची युक्ती : र-ख-जा हा क्रम वर्षाप्रमाणे : हिवाळा, मान्सून, उन्हाळा.
फरक ओळखा
| हंगाम | पेरणी | उदाहरणे |
|---|---|---|
| रब्बी | ऑक्टोबर-डिसेंबर | गहू, हरभरा, मोहरी |
| खरीप | मान्सूनसोबत | भात, मका, कापूस |
| जायद | उन्हाळा | कलिंगड, काकडी |
सराव प्रश्न
- 1तीन पीक हंगामांची नावे सांगा.
- 2मोहरी रब्बी की खरीप पीक?
- 3खरीप पिके केव्हा काढतात?
- 4रब्बी पिके वायव्य भारतात चांगली का येतात?
- 5दोन जायद पिके सांगा.
- 6आउस, आमन आणि बोरो म्हणजे काय?
- 7रब्बी आणि खरीप पिकांतील फरक प्रत्येकी दोन उदाहरणांसह सांगा.
- 8जायदला लहान हंगाम का म्हणतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1रब्बी, खरीप आणि जायद.
- 2रब्बी.
- 3सप्टेंबर-ऑक्टोबर.
- 4पश्चिमी शीतोष्ण चक्रीवादळांचा हिवाळी पाऊस आणि हरित क्रांती त्यांना मदत करतात.
- 5कलिंगड आणि काकडी.
- 6आसाम, पश्चिम बंगाल आणि ओडिशात वर्षात घेतली जाणारी तीन भात पिके.
- 7रब्बी : हिवाळ्यात पेरतात, उदा. गहू व हरभरा; खरीप : मान्सूनसोबत पेरतात, उदा. भात व कापूस.
- 8तो उन्हाळ्याच्या महिन्यांत रब्बी आणि खरीप यांच्यामध्ये थोडा काळ येतो.
प्रमुख अन्नधान्ये : भात, गहू, भरडधान्ये, मका आणि कडधान्ये
ताटात भात किंवा चपाती, वाटीभर डाळ, कदाचित ज्वारी-बाजरीची भाकरी असते. प्रत्येक धान्य वेगळ्या हवामानातून आले आहे.
भात, गहू, भरडधान्ये, मका आणि कडधान्ये यांसारखी अन्नपिके देशाला पोसतात; प्रत्येकाला स्वतःचे हवामान व माती लागते.
मुख्य कल्पना 1 : भात आणि गहू — भात हे बहुतेक भारतीयांचे मुख्य अन्न आहे; चीननंतर भारत दुसरा मोठा उत्पादक. हे खरीप पीक असून 25 अंश सेल्सिअसहून जास्त तापमान, जास्त आर्द्रता आणि 100 सेंमीहून अधिक पाऊस लागतो; कमी पावसात सिंचन वापरतात. कालवे आणि कूपनलिकांमुळे पंजाब, हरियाणा आणि पश्चिम उत्तर प्रदेशात भात शक्य झाला. गहू हे दुसरे सर्वात महत्त्वाचे तृणधान्य व रब्बी पीक आहे; त्याला थंड वाढीचा काळ, पिकताना भरपूर सूर्यप्रकाश आणि 50-75 सेंमी समप्रमाणात पडणारा पाऊस लागतो. मुख्य गहू पट्टे : गंगा-सतलज मैदाने आणि दख्खनचा काळ्या मातीचा प्रदेश.
- सोपे : भात खरीप पीक आहे; गहू रब्बी पीक.
- मध्यम : पाऊस कमी असूनही पंजाब कालवे आणि कूपनलिकांच्या मदतीने भात पिकवतो.
- परीक्षेसारखे : थंड हवामान आणि पिकताना भरपूर ऊन लागणारे पीक म्हणजे गहू.
मुख्य कल्पना 2 : भरडधान्ये, मका आणि कडधान्ये — ज्वारी, बाजरी आणि नाचणी ही भरडधान्ये; त्यांना जाडेभरडे धान्य म्हणतात पण ती अतिशय पौष्टिक आहेत (नाचणी लोह व कॅल्शियमने समृद्ध). ज्वारी बहुतेक पावसावर चालते; बाजरी वालुकामय व उथळ काळ्या मातीत येते; नाचणी कोरड्या प्रदेशात येते. मका अन्न आणि चारा दोन्हीसाठी, 21-27 अंश सेल्सिअसला जुन्या गाळाच्या मातीत येते. कडधान्ये (तूर, उडीद, मूग, मसूर, वाटाणा, हरभरा) शाकाहारी आहारातील प्रथिनांचा मुख्य स्रोत आहेत, कमी ओलावा लागतो आणि शिंबावर्गीय असल्याने (तूर वगळता) हवेतील नायट्रोजन स्थिर करून मातीची सुपीकता परत आणतात. भारत कडधान्यांचा सर्वात मोठा उत्पादक व ग्राहक आहे.
- सोपे : नाचणी लोह व कॅल्शियमने समृद्ध असते.
- मध्यम : मातीची सुपीकता परत आणण्यासाठी कडधान्ये फेरपालटीत घेतात.
- परीक्षेसारखे : राजस्थानातील शेतकरी वालुकामय मातीत बाजरी घेतो कारण ती कोरड्या जमिनीला योग्य.
भाताला उष्णता व पाणी; गव्हाला थंड ऋतू; कडधान्ये माती सुधारतात.
भरडधान्ये कमी दर्जाचे अन्न असे समजणे. ती अतिशय पौष्टिक आहेत.
पीक गरजेशी जुळवा : भात = पाऊस, गहू = हिवाळा, कडधान्ये = प्रथिने. आठवणीची युक्ती : "भा-पा, ग-हि, क-प्र".
फरक ओळखा
| पीक | हंगाम | मुख्य गरज |
|---|---|---|
| भात | खरीप | 25 से.हून जास्त, 100 सेंमी पाऊस |
| गहू | रब्बी | थंड ऋतू, 50-75 सेंमी पाऊस |
| मका | खरीप | 21-27 से., जुना गाळ |
| कडधान्ये | दोन्ही | कमी ओलावा, नायट्रोजन स्थिर |
सराव प्रश्न
- 1बहुतेक भारतीयांचे मुख्य अन्न कोणते पीक?
- 2तीन भरडधान्यांची नावे सांगा.
- 3अन्न व चारा दोन्हीसाठी वापरले जाणारे पीक कोणते?
- 4कडधान्ये फेरपालटीला का योग्य?
- 5भाताला कोणते हवामान लागते?
- 6दोन गहू पट्टे सांगा.
- 7कमी पाऊस असूनही पंजाबात भात कसा पिकला?
- 8भरडधान्यांना जाडेभरडे म्हणतात तरी ती मौल्यवान का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भात.
- 2ज्वारी, बाजरी आणि नाचणी.
- 3मका.
- 4ती नायट्रोजन स्थिर करतात आणि मातीची सुपीकता परत आणतात.
- 5उच्च तापमान, जास्त आर्द्रता आणि 100 सेंमीहून अधिक पाऊस, किंवा सिंचन.
- 6गंगा-सतलज मैदाने आणि दख्खनचा काळ्या मातीचा प्रदेश.
- 7कालवे आणि कूपनलिकांच्या जाळ्याने पाणी मिळाले.
- 8त्यांचा पोत भरडसर असला तरी लोह व कॅल्शियमसारखी पोषकद्रव्ये भरपूर असतात.
नगदी, मळा आणि तंतू पिके
कपातला चहा, त्यातली साखर, अंगावरचा कापसाचा शर्ट आणि चपलेचे रबर हे सगळे शेतातून येते, पण खूप वेगळ्या प्रदेशांतून.
ही पिके प्रामुख्याने विक्रीसाठी आणि उद्योगासाठी घेतली जातात : ऊस, तेलबिया, चहा, कॉफी, फळबाग पिके, रबर, कापूस आणि ताग.
मुख्य कल्पना 1 : ऊस, तेलबिया, चहा आणि कॉफी — ऊसाला 21-27 अंश सेल्सिअस आणि 75-100 सेंमी पाऊस लागतो, जवळजवळ एक वर्ष लागते, खूप श्रम लागतात; ब्राझीलनंतर भारत दुसरा; त्यातून साखर, गूळ आणि मळी मिळते (उत्तर प्रदेश, महाराष्ट्र, कर्नाटक, तमिळनाडू). तेलबिया लागवडीखालील क्षेत्राच्या सुमारे 12 टक्के व्यापतात; भुईमूग (खरीप) प्रमुख तेलबियांपैकी सुमारे निम्मा देतो, गुजरात आघाडीवर. चहा हे मळा पीक असून उबदार, दमट, दंवविरहित हवामान, चांगला निचरा होणारी ह्युमसयुक्त माती आणि स्वस्त कुशल श्रम लागतात; आसाम, दार्जिलिंग व जलपायगुडी (पश्चिम बंगाल), तमिळनाडू आणि केरळ तो पिकवतात. कॉफी : अरेबिका वाण येमेनमधून आला आणि बाबा बुदान टेकड्यांवर सुरू झाला; कर्नाटक, केरळ, तमिळनाडूतील निलगिरीत पिकतो.
- सोपे : भुईमूग खरीप तेलबिया आहे.
- मध्यम : चहाला दंवविरहित हवामान आणि वर्षभर सरी लागतात.
- परीक्षेसारखे : गूळ आणि मळी ऊसापासून मिळतात.
मुख्य कल्पना 2 : फळबागा, रबर, कापूस आणि ताग — फळे व भाज्यांत चीननंतर भारत दुसरा : आंबे, नागपूरची संत्री, केरळची केळी, जम्मू-काश्मीर व हिमाचलची सफरचंदे. रबर हे विषुववृत्तीय पीक असून 200 सेंमीहून जास्त पाऊस आणि 25 अंशांहून अधिक तापमान लागते; केरळ मुख्य राज्य. कापूस हे खरीप पीक असून दख्खनच्या कोरड्या काळ्या कापसाच्या मातीत येते, 210 दंवविरहित दिवस लागतात; भारत त्याचे मूळ घर. ताग, सोनेरी तंतू, दरवर्षी नवी होणाऱ्या निचऱ्याच्या पूरमैदानी मातीत येतो, पश्चिम बंगाल, बिहार, आसाम, ओडिशा, मेघालयात, आणि पोती व चटया देतो. रेशीम कोशांपासून मिळते (रेशीमशेती).
- सोपे : तागाला सोनेरी तंतू म्हणतात.
- मध्यम : कापूस दख्खनच्या काळ्या मातीत येतो.
- परीक्षेसारखे : 200 सेंमीहून जास्त पाऊस आणि 25 अंशांहून अधिक तापमान लागणारे पीक म्हणजे रबर.
प्रत्येक पिकाला स्वतःचे हवामान व मातीची जोड लागते.
ताग आणि कापूस गल्लत करणे. ताग दमट पूरमैदाने पसंत करतो; कापूस कोरडी काळी माती.
जुळवा : चहा = आसाम, कॉफी = कर्नाटक, रबर = केरळ, ताग = बंगाल, कापूस = दख्खन. आठवणीची युक्ती : "च-आ, कॉ-क, र-के, ता-बं, का-द".
फरक ओळखा
| पीक | प्रकार | मुख्य प्रदेश |
|---|---|---|
| चहा | मळा, पेय | आसाम, पश्चिम बंगाल |
| कॉफी | मळा, पेय | कर्नाटक, केरळ, तमिळनाडू |
| रबर | औद्योगिक कच्चा माल | केरळ |
| ताग | तंतू | पश्चिम बंगाल, बिहार |
| कापूस | तंतू | दख्खनची काळी माती |
सराव प्रश्न
- 1कोणत्या पिकाला सोनेरी तंतू म्हणतात?
- 2भारतात पिकणाऱ्या मुख्य कॉफी वाणाचे नाव सांगा.
- 3रबर पिकवणाऱ्या एका राज्याचे नाव सांगा.
- 4चहाला कोणते हवामान लागते?
- 5ऊसाची दोन उत्पादने सांगा.
- 6कापसाला कोणती माती योग्य?
- 7ताग आणि कापूस यांतील हवामान आणि उपयोगातील फरक सांगा.
- 8चहाला स्वस्त व कुशल श्रम का लागतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ताग.
- 2अरेबिका.
- 3केरळ.
- 4उबदार, दमट, दंवविरहित हवामान आणि वर्षभर सरी.
- 5साखर, गूळ, खांडसरी किंवा मळी.
- 6कोरडी काळी कापसाची माती.
- 7ताग दमट पूरमैदाने पसंत करतो आणि पोती बनवतो; कापसाला कोरडी काळी माती लागते आणि तो कापड गिरण्यांना जातो.
- 8चहा तोडणी श्रमप्रधान आहे आणि कुशल हात लागतात.
नगदी, मळा आणि तंतू पिके
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडाशेती सुधारणा आणि सरकारी मदत
एक लहानसे शेत असलेल्या आणि कर्ज नसलेल्या शेतकऱ्याला चांगले बियाणे घेता येत नाही. बँकेने स्वस्त कर्ज दिले आणि सरकारने योग्य भाव ठरवला तर तोच शेतकरी पुढचे नियोजन करू शकतो.
शेती सुधारणा म्हणजे संस्थात्मक बदल (जमीन, कर्ज, भाव) आणि तांत्रिक बदल (बियाणे, निविष्ठा) जे शेती उत्पादन वाढवतात आणि शेतकऱ्यांचे रक्षण करतात.
मुख्य कल्पना 1 : स्वातंत्र्यानंतरच्या सुधारणा — सामूहिकीकरण, जमीन धारणांचे एकत्रीकरण, सहकार आणि जमीनदारी निर्मूलन यांना प्राधान्य होते; पहिल्या पंचवार्षिक योजनेचा मुख्य भर भूमी सुधारणांवर होता, पण अंमलबजावणी कमकुवत राहिली. हरित क्रांती (पॅकेज तंत्रज्ञान) आणि श्वेत क्रांती (ऑपरेशन फ्लड) 1960-70 च्या दशकात आल्या पण काही निवडक भागांनाच फायदा झाला, म्हणून 1980-90 च्या दशकात सर्वसमावेशक भूमी विकास कार्यक्रम सुरू झाला. मदतीत पीकविमा, ग्रामीण बँका, सहकारी संस्था, स्वस्त कर्ज, किसान क्रेडिट कार्ड, वैयक्तिक अपघात विमा योजना, हवामान बुलेटिन आणि दलालांकडून होणारे शोषण थांबवण्यासाठी किमान आधारभूत किंमत यांचा समावेश आहे.
- सोपे : ऑपरेशन फ्लड म्हणजे श्वेत क्रांती.
- मध्यम : किमान आधारभूत किंमत शेतकऱ्यांना दलालांपासून वाचवते.
- परीक्षेसारखे : शेतकरी किसान क्रेडिट कार्डने स्वस्त कर्ज घेऊन बियाणे घेतो. ही संस्थात्मक मदत आहे.
मुख्य कल्पना 2 : भूदान-ग्रामदान — गांधीजींचे आध्यात्मिक वारस विनोबा भावे यांनी गांधीजींचा संदेश देत भारतभर पदयात्रा केली. पोचमपल्ली (तेलंगणा) येथे भूमिहीन गावकऱ्यांनी जमीन मागितली; रामचंद्र रेड्डी यांनी 80 भूमिहीन कुटुंबांसाठी 80 एकर देऊ केली. या कृतीला भूदान म्हटले गेले; संपूर्ण गावे दिली तेव्हा ते ग्रामदान. त्याला रक्तहीन क्रांती असेही म्हणतात.
- सोपे : विनोबा भावे यांनी भूदान सुरू केले.
- मध्यम : भूदान म्हणजे जमिनीची भेट.
- परीक्षेसारखे : विनोबांचे ऐकून एक जमीनदार आपल्या जमिनीचा काही भाग भूमिहीन शेतकऱ्यांना देतो. हे भूदान.
सुधारणांत संस्थात्मक बदल आणि तंत्रज्ञान एकत्र असतात; भूदान ही स्वेच्छेने दिलेली जमिनीची भेट होती.
हरित क्रांतीचा फायदा सर्व प्रदेशांना सारखा झाला असे समजणे. तो काही भागांपुरता मर्यादित राहिला.
हरित = पिके व पॅकेज तंत्रज्ञान; श्वेत = दूध (ऑपरेशन फ्लड). आठवणीची युक्ती : "हरित पिकवते, श्वेत दूध".
फरक ओळखा
| पाऊल | अर्थ |
|---|---|
| हरित क्रांती | जास्त पीक उत्पादनासाठी पॅकेज तंत्रज्ञान |
| श्वेत क्रांती | दुधासाठी ऑपरेशन फ्लड |
| भूदान | जमिनीची भेट |
| ग्रामदान | संपूर्ण गावाची भेट |
सराव प्रश्न
- 1श्वेत क्रांतीला आणखी काय म्हणतात?
- 2भूदान कोणी सुरू केले?
- 3MSP शेतकऱ्यांना कशापासून वाचवते?
- 4स्वातंत्र्यानंतरच्या दोन संस्थात्मक सुधारणा सांगा.
- 5पोचमपल्ली येथे भूदानाची सुरुवात कशी झाली?
- 6किसान क्रेडिट कार्ड कशासाठी?
- 7हरित क्रांतीवर टीका का झाली?
- 8भूदान आणि ग्रामदान यांतील फरक सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ऑपरेशन फ्लड.
- 2विनोबा भावे.
- 3सट्टेबाज आणि दलालांकडून होणाऱ्या शोषणापासून.
- 4जमीन धारणांचे एकत्रीकरण आणि जमीनदारी निर्मूलन.
- 5भूमिहीन गावकऱ्यांनी जमीन मागितल्यावर एका जमीनदाराने 80 भूमिहीन कुटुंबांसाठी 80 एकर दिली.
- 6शेतकऱ्यांना सोपे कर्ज देण्यासाठी.
- 7त्याचा फायदा काही निवडक भागांपुरता मर्यादित राहिला.
- 8भूदान म्हणजे जमिनीची भेट; ग्रामदान म्हणजे संपूर्ण गावांची भेट.