खनिज म्हणजे काय आणि ते कसे आढळते
आज सकाळी वापरलेली टूथपेस्ट, तुम्ही बसलेली पोलादी बस आणि फळ्यावरची टाचणी, सगळे खनिज म्हणून जमिनीतून खणून काढलेल्या पदार्थातून आले.
खनिज हा नैसर्गिकपणे आढळणारा, निश्चित अंतर्गत रचना असलेला पदार्थ आहे. खनिजे इतर पदार्थांत मिसळलेली धातुके (ओअर) म्हणून आढळतात; धातुकातील खनिज इतके भरपूर असेल की काढणे परवडेल तेव्हाच ते खणतात.
मुख्य कल्पना 1 : खनिज आणि धातुक — खडक म्हणजे खनिजांची मिश्रणे; चुनखडी हा एकाच खनिजाचा खडक, पण बहुतेक खडकांत अनेक खनिजे असतात. 2000 हून जास्त खनिजे ज्ञात आहेत, पण थोडीच विपुल आहेत. वेगवेगळ्या भौतिक व रासायनिक परिस्थितींत तयार झाल्याने खनिजांचा रंग, कठीणपणा, स्फटिकरूप, चमक आणि घनता वेगळी असते; भूवैज्ञानिक या गुणधर्मांनी त्यांचे वर्गीकरण करतात. धातुकातील प्रमाण, काढण्याची सोय आणि बाजाराची जवळीक यामुळे परवडत असेल तेव्हाच खनिज साठा खाण बनतो.
- सोपे : एकाच खनिजाचा खडक म्हणजे चुनखडी.
- मध्यम : धातुक म्हणजे इतर घटकांत मिसळलेले खनिज.
- परीक्षेसारखे : साठा कोणत्याही बाजारापासून दूर आणि खनिज प्रमाणात खूप कमी, म्हणून खनिज असूनही तो खणला जात नाही.
मुख्य कल्पना 2 : खनिजे कोठे आढळतात — आग्नेय व रूपांतरित खडकांत ती भेगा व सांध्यांत भरतात: लहान साठे शिरा (व्हेन), मोठे लोड (कथील, तांबे, जस्त, शिसे). गाळाच्या खडकांत ती थरांत असतात: कोळसा व काही लोहधातुक दीर्घकाळच्या उष्णता-दाबाने; जिप्सम, पोटॅश मीठ व सोडियम मीठ कोरड्या प्रदेशातील बाष्पीभवनाने. बॉक्साइट पृष्ठभागावरील खडक कुजून मागे राहिलेल्या अवशेषातून तयार होते. प्लेसर साठे म्हणजे दऱ्यांच्या तळातील आणि टेकड्यांच्या पायथ्याच्या वाळूतील गाळाचे साठे; पाण्याने न झिजणारी खनिजे त्यांत असतात: सोने, चांदी, कथील, प्लॅटिनम. समुद्राच्या पाण्यातून मीठ, मॅग्नेशियम व ब्रोमिन मिळतात आणि समुद्रतळावर मँगनीजच्या गाठी असतात.
- सोपे : सोने आणि प्लॅटिनम प्लेसर साठ्यांत आढळतात.
- मध्यम : कोरड्या प्रदेशात पाण्याच्या बाष्पीभवनाने जिप्सम व पोटॅश मीठ तयार होतात.
- परीक्षेसारखे : पृष्ठभागावरील खडक कुजून अवशेष राहून तयार होणारे खनिज म्हणजे बॉक्साइट.
शिरा व लोड = आग्नेय/रूपांतरित; थर = गाळाचे; प्लेसर = नदीची वाळू; अवशेष = बॉक्साइट.
समुद्रातील सर्व खनिजे काढायला सोपी असे समजणे. बहुतेक खूप विखुरलेली आहेत; प्रामुख्याने मीठ, मॅग्नेशियम, ब्रोमिन काढतात.
खडकाला खनिजाच्या बसण्याशी जुळवा. आठवणीची युक्ती : "शिरा-अग्नी, थर-पाणी, प्लेसर-नदी".
फरक ओळखा
| प्रकार | कोठे | उदाहरण |
|---|---|---|
| शिरा व लोड | आग्नेय/रूपांतरित खडकांच्या भेगा | तांबे, जस्त, शिसे, कथील |
| थर | गाळाचे खडक | कोळसा, जिप्सम, पोटॅश मीठ |
| अवशिष्ट झीज | पृष्ठभागावरील खडक कुजतात | बॉक्साइट |
| प्लेसर साठे | दऱ्यांच्या तळातील वाळू | सोने, चांदी, प्लॅटिनम |
सराव प्रश्न
- 1धातुक (ओअर) म्हणजे काय?
- 2प्लेसर साठ्यांत आढळणाऱ्या एका खनिजाचे नाव सांगा.
- 3भेगांतील लहान व मोठ्या खनिज साठ्यांना काय म्हणतात?
- 4जिप्सम व पोटॅश मीठ कसे तयार होतात?
- 5समुद्राच्या पाण्यातील बहुतेक खनिजे का खणली जात नाहीत?
- 6खनिज साठ्याचे खाणीत रूपांतर कशामुळे होते?
- 7आग्नेय व रूपांतरित खडकांत खनिजे कशी आढळतात ते स्पष्ट करा.
- 8खनिजांचा रंग आणि कठीणपणा इतका वेगळा का असतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1इतर घटकांत मिसळलेले खनिजाचे संचित.
- 2सोने, चांदी, कथील किंवा प्लॅटिनम.
- 3शिरा (लहान) आणि लोड (मोठे).
- 4कोरड्या प्रदेशांत बाष्पीभवनाने.
- 5ती खूप विखुरलेली असल्याने आर्थिक उपयोगाची नाहीत.
- 6पुरेसे प्रमाण, काढण्याची सोय आणि बाजाराची जवळीक.
- 7वितळलेली व वायुरूप खनिजे भेगा व सांध्यांतून वर ढकलली जातात, थंड होऊन शिरा व लोड म्हणून घट्ट होतात, उदा. तांबे, जस्त.
- 8ती वेगवेगळ्या भौतिक व रासायनिक परिस्थितींत तयार होतात.
लोहयुक्त, अलोह आणि अधातू खनिजे
रेल्वे रुळातील लोखंड, फॉइलमधील अॅल्युमिनियम, केबलमधील तांबे आणि इस्त्रीतील अभ्रक, प्रत्येक वेगळ्या ठिकाणाहून येते.
लोहयुक्त खनिजे (लोहधातुक, मँगनीज) पोलाद उद्योगाचा पाया आहेत. अलोह खनिजे (तांबे, बॉक्साइट, शिसे, जस्त, सोने) धातुकर्म व विद्युत उद्योगांना उपयोगी. अधातू व खडक खनिजांत अभ्रक आणि चुनखडी येतात.
मुख्य कल्पना 1 : लोहधातुक आणि मँगनीज — धातू खनिज उत्पादनाच्या मूल्याचा सुमारे तीन-चतुर्थांश भाग लोहयुक्त खनिजांचा. मॅग्नेटाइट हे सर्वोत्तम लोहधातुक (70 टक्क्यांपर्यंत लोह, चुंबकीय, विद्युत उद्योगात उपयोगी); हेमॅटाइट उद्योगात सर्वाधिक वापरले जाते (50-60 टक्के लोह). 2018-19 मध्ये 97 टक्के लोहधातुक ओडिशा, छत्तीसगड, कर्नाटक आणि झारखंडमधून आले. पट्टे : ओडिशा-झारखंड (बदामपहाड; गुआ व नोआमुंडी), दुर्ग-बस्तर-चंद्रपूर (बैलाडिला टेकड्या, विशाखापट्टणमवरून जपान व दक्षिण कोरियाला निर्यात), बल्लारी-चित्रदुर्ग-चिक्कमगळुरू-तुमकुरू (कुद्रेमुख, 100 टक्के निर्यात घटक, धातुक स्लरी म्हणून पाइपलाइनने मंगळुरूजवळच्या बंदराला) आणि महाराष्ट्र-गोवा (मार्मागोवामार्गे निर्यात). मँगनीज पोलादात (टनामागे सुमारे 10 किलो), ब्लीचिंग पावडर, कीटकनाशके आणि रंगांत वापरतात.
- सोपे : मॅग्नेटाइट हे सर्वोत्तम लोहधातुक.
- मध्यम : कुद्रेमुखचे धातुक स्लरी म्हणून पाइपलाइनने मंगळुरूजवळच्या बंदरात जाते.
- परीक्षेसारखे : पोलाद कारखान्याला सर्वाधिक लोह व चुंबकीय गुण असलेले धातुक हवे; त्याने मॅग्नेटाइट निवडावे.
मुख्य कल्पना 2 : अलोह आणि अधातू — भारतात तांब्याची (वळवता येणारे, तार काढता येणारे, चांगले वाहक) गंभीर कमतरता: प्रमुख खाणी बालाघाट (मध्य प्रदेश), खेतडी (राजस्थान) आणि सिंगभूम (झारखंड). बॉक्साइट, मातीसारखा पदार्थ, यातून अॅल्युमिना व मग अॅल्युमिनियम मिळते, जे मजबूत, हलके व वाहक; 2018-19 मध्ये ओडिशाचा वाटा सुमारे 65 टक्के (पंचपतमाली, कोरापुट), साठे अमरकंटक, मैकल आणि बिलासपूर-कटनी येथे. अभ्रक पातळ पत्र्यांत सहज फुटते आणि विद्युत-इलेक्ट्रॉनिक उद्योगांना अपरिहार्य (झारखंडमधील कोडरमा-गया-हजारीबाग, राजस्थानात अजमेर, आंध्र प्रदेशात नेल्लोर). चुनखडी सिमेंटचा कच्चा माल असून धमन भट्टीत लोहधातुक वितळवण्यास लागते.
- सोपे : बॉक्साइट हे अॅल्युमिनियमचे धातुक.
- मध्यम : अभ्रक उत्तम विद्युतरोधक असल्याने विद्युत उद्योगात वापरतात.
- परीक्षेसारखे : सिमेंट कारखान्याला चुनखडी हा मुख्य कच्चा माल लागतो.
लोहयुक्त = लोह कुटुंब व पोलाद; अलोह = तांबे, बॉक्साइट, शिसे, जस्त, सोने; अभ्रक व चुनखडी = अधातू व खडक खनिजे.
मँगनीजला अलोह म्हणणे. ते पोलादात वापरले जाणारे लोहयुक्त खनिज आहे.
खनिज आणि ठिकाण जोडा. आठवणीची युक्ती : "लोह-ओडिशा, तांबे-बालाघाट, बॉक्साइट-ओडिशा, अभ्रक-कोडरमा".
फरक ओळखा
| खनिज | गट | मुख्य उपयोग |
|---|---|---|
| लोहधातुक | लोहयुक्त | पोलाद निर्मिती |
| मँगनीज | लोहयुक्त | पोलाद, ब्लीचिंग पावडर |
| तांबे | अलोह | विद्युत केबल |
| बॉक्साइट | अलोह | अॅल्युमिनियम |
| अभ्रक | अधातू | विद्युत रोधन |
सराव प्रश्न
- 1सर्वोत्तम लोहधातुकाचे नाव सांगा.
- 2कोणत्या धातुकापासून अॅल्युमिनियम मिळते?
- 3बॉक्साइट उत्पादनात कोणते राज्य आघाडीवर?
- 4तांब्याच्या दोन खाण क्षेत्रांची नावे सांगा.
- 5उद्योगात अभ्रक महत्त्वाचे का?
- 6कुद्रेमुखचे धातुक कसे वाहून नेतात?
- 7मॅग्नेटाइट आणि हेमॅटाइट यांची तुलना करा.
- 8भारताला तांब्यासाठी आयातीवर अवलंबून का राहावे लागते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मॅग्नेटाइट.
- 2बॉक्साइट.
- 3ओडिशा.
- 4बालाघाट, खेतडी किंवा सिंगभूम.
- 5ते उत्तम विद्युतरोधक असून उच्च व्होल्टेजला टिकते, म्हणून विद्युत-इलेक्ट्रॉनिक उद्योगांना योग्य.
- 6स्लरी म्हणून पाइपलाइनने मंगळुरूजवळच्या बंदरात.
- 7मॅग्नेटाइटमध्ये 70 टक्क्यांपर्यंत लोह व चुंबकीय गुण; हेमॅटाइटमध्ये 50-60 टक्के लोह व प्रमाणात सर्वाधिक वापर.
- 8भारतात तांब्याचे साठे व उत्पादन गंभीरपणे अपुरे आहे.
खाणकामाचे धोके आणि खनिज संवर्धन
खाणकामगार दिवसभर धूळ श्वासात घेतो आणि खाणीजवळचा ओढा गढूळ वाहतो. स्वस्त खनिजांची छुपी किंमत असते.
खनिज संवर्धन म्हणजे अनवीकरणीय खनिज संसाधने नियोजनपूर्वक वापरून जास्त काळ टिकवणे आणि खाणकाम कामगारांसाठी व पर्यावरणासाठी सुरक्षित ठेवणे.
मुख्य कल्पना 1 : खाणकामाचे धोके — धूळ आणि विषारी वायूंमुळे कामगारांना फुफ्फुसाचे आजार होतात. छत कोसळणे, पाणी भरणे आणि कोळसा खाणीतील आगी हे सततचे धोके. खाणकामामुळे पाणी दूषित होते आणि टाकलेला कचरा व स्लरी जमीन व माती खराब करते आणि ओढे-नद्या प्रदूषित करते. खाणकाम "मारक उद्योग" होऊ नये म्हणून कडक सुरक्षा नियम आणि पर्यावरण कायदे हवेत. मेघालयात अरुंद बोगद्यांतील कुटुंबांकडून चालणारे "रॅट-होल" कोळसा खाणकाम राष्ट्रीय हरित लवादाने बेकायदा ठरवले आहे.
- सोपे : खाणीतील धूळ श्वासात गेल्याने फुफ्फुसाचे आजार होतात.
- मध्यम : टाकलेली खाण स्लरी नद्या प्रदूषित करते.
- परीक्षेसारखे : खाण आपला कचरा ओढ्यात सोडते, म्हणून खालच्या गावांना प्रदूषित पाणी व खराब जमीन सहन करावी लागते.
मुख्य कल्पना 2 : संवर्धन का — वापरण्यायोग्य खनिजे पृथ्वीच्या कवचाचा केवळ सुमारे एक टक्का. ती तयार व्हायला लाखो वर्षे लागली, पण आपण ती तयार होण्यापेक्षा कितीतरी वेगाने वापरतो, म्हणून ती मर्यादित व अनवीकरणीय. खाणकाम चालू राहिल्यास खर्च वाढतो आणि खोलवर गेल्याने दर्जा घटतो. संवर्धन म्हणजे नियोजित वापर, कमी दर्जाची धातुके स्वस्तात वापरण्याचे तंत्रज्ञान, धातूंचे पुनर्चक्रीकरण, भंगाराचा वापर आणि पर्याय शोधणे.
- सोपे : खनिजे अनवीकरणीय आहेत.
- मध्यम : धातूंचे पुनर्चक्रीकरण खनिज संसाधने वाचवते.
- परीक्षेसारखे : ताज्या धातुकाऐवजी भंगार धातू वापरणे संवर्धनाचे पाऊल आहे कारण त्यामुळे खाणकाम कमी होते.
खनिजे लाखो वर्षांत तयार होतात पण थोड्या काळात संपतात; म्हणून नियोजन, पुनर्चक्रीकरण आणि पर्याय.
खनिजे जंगलासारखी पुन्हा तयार होतील असे समजणे. पुनर्भरणाचा वेग वापराच्या तुलनेत अत्यल्प आहे.
संवर्धनाची 3 पावले. आठवणीची युक्ती : "नियोजन, पुनर्चक्र, पर्याय".
फरक ओळखा
| समस्या | कारण | उपाय |
|---|---|---|
| कामगारांचे फुफ्फुस आजार | धूळ व वायू | सुरक्षा नियम |
| जलप्रदूषण | कचरा व स्लरी | पर्यावरण कायदे |
| साठा संपणे | मर्यादित साठ्याचा वेगवान वापर | पुनर्चक्रीकरण, पर्याय |
सराव प्रश्न
- 1खनिजे नवीकरणीय की अनवीकरणीय?
- 2खाणीतील धुळीमुळे कोणत्या आजाराचा धोका?
- 3रॅट-होल खाणकाम म्हणजे काय?
- 4खाणकामामुळे पाणी कसे बिघडते?
- 5खनिजे वाचवण्याचा एक उपाय सांगा.
- 6कालांतराने खाणकामाचा खर्च का वाढतो?
- 7खाणकामाला "मारक उद्योग" का म्हणता येईल ते स्पष्ट करा.
- 8खनिजांना अल्पजीवी संपत्ती का म्हणतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1अनवीकरणीय.
- 2फुफ्फुसाचे (श्वसनाचे) आजार.
- 3मेघालयात लांब अरुंद बोगद्यांतून कुटुंबांकडून होणारे कोळसा खाणकाम, ज्याला NGT ने बेकायदा ठरवले.
- 4कचरा व स्लरी टाकल्याने ओढे-नद्या प्रदूषित होतात.
- 5पुनर्चक्रीकरण, भंगाराचा वापर किंवा पर्याय.
- 6धातुक जास्त खोलीतून येते आणि दर्जा घटतो.
- 7त्यामुळे फुफ्फुसाचे आजार, छत कोसळणे, पाणी भरणे व आगी होतात आणि पाणी-जमिनीचे नुकसान होते.
- 8ती तयार व्हायला लाखो वर्षे लागली पण नवीन तयार होण्यापेक्षा खूप वेगाने संपत आहेत.
पारंपरिक ऊर्जा : कोळसा, खनिज तेल, वायू आणि वीज
स्वयंपाकघरातील गॅस, स्कूटरमधील पेट्रोल आणि खोलीतला दिवा हे सगळे जमिनीतील इंधनातून किंवा वाहत्या पाण्यातून येते.
पारंपरिक ऊर्जा सरपण, शेणाच्या गोवऱ्या, कोळसा, खनिज तेल, नैसर्गिक वायू आणि वीज (जलविद्युत व औष्णिक) यातून मिळते.
मुख्य कल्पना 1 : कोळसा — कोळसा हे भारतातील सर्वाधिक उपलब्ध जीवाश्म इंधन; वीज, उद्योग व घरांसाठी वापर. तो दबलेल्या वनस्पतींपासून तयार होतो, म्हणून प्रकार दाब व खोलीवर अवलंबून : पीट (कमी कार्बन, जास्त ओलावा), लिग्नाइट (मऊ तपकिरी कोळसा; तमिळनाडूतील नेवेली, विजेसाठी), बिट्युमिनस (व्यापारात सर्वात लोकप्रिय; उच्च दर्जाचा धातुकर्मीय कोळसा लोह वितळवतो) आणि अँथ्रासाइट (सर्वोत्तम कठीण कोळसा). गोंडवाना कोळसा (200 दशलक्ष वर्षांहून थोडा जुना) दामोदर खोऱ्यात (झरिया, राणीगंज, बोकारो) आणि गोदावरी, महानदी, सोन व वर्धा खोऱ्यांत; तृतीयक कोळसा (सुमारे 55 दशलक्ष वर्षे) ईशान्येत. कोळसा जळून राख झाल्याने वजन घटते, म्हणून अवजड उद्योग व औष्णिक केंद्रे कोळसा क्षेत्रांजवळ असतात.
- सोपे : नेवेली लिग्नाइटसाठी प्रसिद्ध आहे.
- मध्यम : झरिया व राणीगंज ही दामोदर खोऱ्यातील गोंडवाना कोळसा क्षेत्रे आहेत.
- परीक्षेसारखे : औष्णिक वीज केंद्र कोळसा क्षेत्राजवळ बांधतात कारण कोळसा अवजड असून जळताना वजन गमावतो.
मुख्य कल्पना 2 : खनिज तेल, नैसर्गिक वायू आणि वीज — कोळशानंतर खनिज तेलाचा क्रमांक; ते कृत्रिम कापड, खते व रसायनांसाठी "केंद्रीय उद्योग" पोसते. ते तृतीयक खडकांतील अपनती (अँटिक्लाइन) व भ्रंश सापळ्यांत अडकते; मुंबई हाय, गुजरात (अंकलेश्वर) आणि आसाम (दिग्बोई, नाहरकटिया, मोरन-हुग्रिजन; सर्वात जुने तेल राज्य) ही मुख्य क्षेत्रे. नैसर्गिक वायू तेलासोबत मिळतो आणि वीज, उद्योग, CNG व PNG मध्ये वापरतात; मुख्य साठे मुंबई हाय व कृष्णा-गोदावरी खोरे, 1,700 किमीच्या HVJ सारख्या पाइपलाइनने जोडलेले. वीज जलविद्युत (वाहते पाणी, नवीकरणीय) किंवा औष्णिक (कोळसा, तेल, वायू; अनवीकरणीय) केंद्रांतून येते, आणि दरडोई वापर विकासाचे द्योतक आहे.
- सोपे : आसाम हे सर्वात जुने तेल उत्पादक राज्य आहे.
- मध्यम : जलविद्युत वाहत्या पाण्यावर चालते, जे नवीकरणीय संसाधन आहे.
- परीक्षेसारखे : तेलशुद्धीकरण कारखाना खते व कृत्रिम कापड उद्योगांना आधार देतो, म्हणून त्याला केंद्रीय उद्योग म्हणतात.
कोळशाची क्रमवारी : पीट, लिग्नाइट, बिट्युमिनस, अँथ्रासाइट. तेल सापळे : अपनती व भ्रंश.
औष्णिक वीज नवीकरणीय म्हणणे. ती जीवाश्म इंधन जाळते.
इंधन व ठिकाण जोडा : कोळसा-दामोदर, लिग्नाइट-नेवेली, तेल-मुंबई हाय व आसाम. आठवणीची युक्ती : "पी-लि-बि-अँ, दर्जा चढतो".
फरक ओळखा
| इंधन | मुख्य तथ्य | ठिकाण |
|---|---|---|
| लिग्नाइट | मऊ तपकिरी कोळसा | नेवेली |
| गोंडवाना कोळसा | सुमारे 200 दशलक्ष वर्षे | दामोदर खोरे |
| खनिज तेल | अपनती व भ्रंश सापळ्यांत | मुंबई हाय, आसाम |
| नैसर्गिक वायू | तेलासोबत, CNG व PNG | कृष्णा-गोदावरी |
सराव प्रश्न
- 1भारतातील सर्वाधिक उपलब्ध जीवाश्म इंधनाचे नाव सांगा.
- 2सर्वात जुने तेल उत्पादक राज्य कोणते?
- 3सर्वोत्तम दर्जाचा कठीण कोळसा कोणता?
- 4औष्णिक केंद्रे कोळसा क्षेत्रांजवळ का असतात?
- 5खनिज तेलातील केंद्रीय उद्योग कोणता?
- 6एका वायू साठा क्षेत्राचे नाव सांगा.
- 7गोंडवाना कोळशाचे वितरण वर्णन करा.
- 8जलविद्युत आणि औष्णिक वीज यांतील फरक सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कोळसा.
- 2आसाम.
- 3अँथ्रासाइट.
- 4कोळसा अवजड असून जळताना वजन गमावतो, म्हणून वाहतूक महाग.
- 5तेलशुद्धीकरण कारखाना, कारण कृत्रिम कापड, खते व रसायन उद्योग त्यावर अवलंबून.
- 6मुंबई हाय किंवा कृष्णा-गोदावरी खोरे.
- 7दामोदर खोरे (झरिया, राणीगंज, बोकारो) आणि गोदावरी, महानदी, सोन व वर्धा खोरी.
- 8जलविद्युत वाहते पाणी (नवीकरणीय) वापरते; औष्णिक कोळसा, तेल किंवा वायू जाळते (अनवीकरणीय).
पारंपरिक ऊर्जा : कोळसा, खनिज तेल, वायू आणि वीज
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडाअपारंपरिक ऊर्जा आणि ऊर्जा बचत
छतावरचा सौर तापक, गावातील बायोगॅस शेगडी आणि फिरणारे पवनचक्कीचे पाते कोळसा किंवा तेल न जाळता ऊर्जा देतात.
अपारंपरिक ऊर्जा नवीकरणीय स्रोतांतून येते : सौर, पवन, भरती, बायोगॅस, भूऔष्णिक आणि अणुऊर्जा, ज्यामुळे जीवाश्म इंधनावरील अवलंबित्व घटते.
मुख्य कल्पना 1 : सौर, पवन, अणु आणि बायोगॅस — सौर ऊर्जा फोटोव्होल्टाइक पेशींनी सूर्यप्रकाशाचे वीजेत रूपांतर करते आणि ग्रामीण व दुर्गम भागांना योग्य. पवन ऊर्जा : सर्वात मोठा पवनचक्की समूह तमिळनाडूत नागरकोईल ते मदुराई; नागरकोईल व जैसलमेर प्रसिद्ध. अणुऊर्जा झारखंड व अरवली पर्वतरांगांतील युरेनियम व थोरियम वापरते; केरळची मोनाझाइट वाळू थोरियमने समृद्ध. बायोगॅस शेतीचा कचरा, प्राणी व मानवी मलापासून बनतो, केरोसीन व गोवऱ्यांपेक्षा जास्त उष्णता कार्यक्षमता; गोबर गॅस संयंत्रे ऊर्जा व चांगले खत देतात.
- सोपे : फोटोव्होल्टाइक पेशी सूर्यप्रकाशाचे वीजेत रूपांतर करतात.
- मध्यम : भारतातील सर्वात मोठा पवनचक्की समूह नागरकोईल ते मदुराई येथे आहे.
- परीक्षेसारखे : गोबर गॅस वापरणाऱ्या शेतकऱ्याला स्वयंपाकाचे इंधन आणि चांगले खत दोन्ही मिळते.
मुख्य कल्पना 2 : भरती, भूऔष्णिक आणि ऊर्जा बचत — भरती ऊर्जा भरतीचे पाणी दरवाज्यांमागे अडवून टर्बाइनमधून सोडते; खंबायतचे आखात, कच्छचे आखात आणि सुंदरबन डेल्टा हे चांगले स्थळ. भूऔष्णिक ऊर्जा पृथ्वीच्या अंतर्गत उष्णतेचा वापर करते : तापलेल्या खडकांनी गरम झालेले भूजल वाफ होऊन वर येते व टर्बाइन फिरवते; प्रायोगिक प्रकल्प मणिकरण (पार्वती खोरे) आणि पुगा खोरे (लडाख) येथे. भारत सर्वात कमी ऊर्जा-कार्यक्षम देशांपैकी आहे, म्हणून ऊर्जा बचत हवी : सार्वजनिक वाहतूक, न वापरलेली वीज बंद, वीज-बचत साधने आणि नवीकरणीय स्रोत. "वाचवलेली ऊर्जा म्हणजे निर्माण केलेली ऊर्जा."
- सोपे : लडाखच्या पुगा खोऱ्यात भूऔष्णिक प्रकल्प आहे.
- मध्यम : भरती संयंत्रांना खाड्यांवर दरवाजे लागतात.
- परीक्षेसारखे : खासगी गाडीऐवजी बस घेतल्याने इंधन वाचते, म्हणून ते ऊर्जा संवर्धनाचे पाऊल आहे.
सौर, पवन, भरती, बायोगॅस आणि भूऔष्णिक स्वतः नवीकरण होतात; शाश्वत ऊर्जा म्हणजे बचत अधिक नवीकरणीय स्रोत.
सरपण अपारंपरिक स्रोत समजणे. सरपण आणि शेणाच्या गोवऱ्या पारंपरिक आहेत.
स्रोत आणि ठिकाण जोडा : पवन-नागरकोईल, भरती-खंबायत, भूऔष्णिक-पुगा, थोरियम-केरळ. आठवणीची युक्ती : "पवन नागरकोईल, भरती खंबायत, उष्णता पुगा".
फरक ओळखा
| स्रोत | ठिकाण | मुख्य तथ्य |
|---|---|---|
| पवन | तमिळनाडू | सर्वात मोठा पवनचक्की समूह |
| भरती | खंबायत, कच्छ, सुंदरबन | दरवाजा धरणे |
| भूऔष्णिक | मणिकरण, पुगा | गरम भूजलाची वाफ |
| अणु | झारखंड, राजस्थान, केरळ | युरेनियम, थोरियम |
सराव प्रश्न
- 1फोटोव्होल्टाइक तंत्रज्ञान काय करते?
- 2एका भूऔष्णिक प्रकल्प स्थळाचे नाव सांगा.
- 3गोबर गॅस संयंत्र म्हणजे काय?
- 4भारतातील सर्वात मोठा पवनचक्की समूह कोठे आहे?
- 5भरती ऊर्जेची दोन स्थळे सांगा.
- 6अणुऊर्जेसाठी कोणती खनिजे वापरतात?
- 7भारतात सौर ऊर्जेचे भविष्य उज्ज्वल का आहे?
- 8नागरिक ऊर्जा वाचवण्याचे तीन मार्ग सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ते सूर्यप्रकाशाचे थेट वीजेत रूपांतर करते.
- 2हिमाचल प्रदेशातील मणिकरण किंवा लडाखमधील पुगा खोरे.
- 3गुरांच्या शेणावर चालणारे बायोगॅस संयंत्र जे ऊर्जा व चांगले खत देते.
- 4तमिळनाडूत, नागरकोईल ते मदुराई.
- 5खंबायतचे आखात, कच्छचे आखात किंवा सुंदरबन डेल्टा.
- 6युरेनियम आणि थोरियम.
- 7भारत उष्णकटिबंधीय असून भरपूर सूर्यप्रकाश आहे, आणि सौर प्रकल्पांमुळे सरपण व गोवऱ्यांचा वापर घटतो.
- 8सार्वजनिक वाहतूक वापरणे, न वापरलेली वीज बंद करणे आणि वीज-बचत साधने वापरणे.