उद्योगांचे महत्त्व आणि वर्गीकरण
दिवाळीच्या बाजारात तुम्ही मोठ्या कारखान्यात बनलेले बूट, छोट्या कार्यशाळेतील स्टीलचे भांडे आणि घरी एका कुंभाराने घडवलेले मातीचे दिवे घेता. तिन्ही उत्पादन आहे, पण वेगवेगळ्या प्रमाणात.
उत्पादन उद्योग म्हणजे कच्च्या मालावर प्रक्रिया करून जास्त मौल्यवान वस्तू मोठ्या प्रमाणात बनवणे, जसे उसापासून साखर, लाकडापासून कागद किंवा बॉक्साइटपासून अॅल्युमिनियम.
मुख्य कल्पना 1 : उत्पादन उद्योग का महत्त्वाचे — उत्पादन उद्योग विकासाचा कणा मानला जातो. तो शेतीचे आधुनिकीकरण करतो आणि द्वितीयक व तृतीयक क्षेत्रांत रोजगार देतो, त्यामुळे लोक शेती उत्पन्नावर कमी अवलंबून राहतात. मागास व आदिवासी भागांत कारखाने काढून उद्योग बेरोजगारी, गरिबी व प्रादेशिक दरी कमी करण्यास मदत करतो. उत्पादित मालाच्या निर्यातीतून परकीय चलन मिळते. कच्च्या मालाचे जास्त मूल्याच्या पक्क्या मालात रूपांतर करणारे देश समृद्ध असतात. शेती आणि उद्योग हातात हात घालून चालतात : कृषी-उद्योग शेतीची उत्पादकता वाढवतात आणि शेतकऱ्यांना पंप, खते व पाइप विकतात.
- सोपे : उत्पादन उद्योग कच्च्या मालाला जास्त मौल्यवान वस्तूंत बदलतो.
- मध्यम : उद्योग शेतीबाहेर रोजगार देतो, म्हणून लोक शेती उत्पन्नावर कमी अवलंबून राहतात.
- परीक्षेसारखे : मागास आदिवासी जिल्ह्यात कारखाना सुरू होतो, स्थानिकांना रोजगार मिळतो आणि श्रीमंत प्रदेशांशी दरी कमी होते.
मुख्य कल्पना 2 : उद्योगांचे वर्गीकरण — कच्च्या मालानुसार : कृषी-आधारित (कापूस, ताग, रेशीम, साखर, चहा, खाद्यतेल) आणि खनिज-आधारित (लोह-पोलाद, सिमेंट, अॅल्युमिनियम). मुख्य भूमिकेनुसार : पायाभूत किंवा मूलभूत उद्योग इतर उद्योगांना कच्चा माल पुरवतात (लोह-पोलाद, तांबे गाळणे) तर ग्राहक उद्योग थेट वापराच्या वस्तू बनवतात (साखर, टूथपेस्ट, पंखे). मालकीनुसार : सार्वजनिक (BHEL, SAIL), खासगी (TISCO, बजाज ऑटो), संयुक्त (ऑइल इंडिया) आणि सहकारी (महाराष्ट्रातील साखर, केरळातील काथ्या). आकार-वजनानुसार : अवजड (लोह-पोलाद) आणि हलके (विद्युत वस्तू). लघु उद्योग मालमत्तेतील गुंतवणुकीच्या मर्यादेने ठरतात.
- सोपे : SAIL सार्वजनिक क्षेत्रातील आहे.
- मध्यम : सहकारी उद्योग उत्पादक किंवा कामगार चालवतात आणि नफा-तोटा वाटून घेतात.
- परीक्षेसारखे : महाराष्ट्रात ऊस उत्पादकांच्या मालकीचा साखर कारखाना सहकारी क्षेत्रातील उद्योग आहे.
वर्गीकरणाचे चार मार्ग : कच्चा माल, भूमिका, मालकी, आकार-वजन (आणि गुंतवणूक आकार).
पायाभूत उद्योगाला ग्राहक उद्योग म्हणणे. पायाभूत उद्योग इतरांना कच्चा माल देतात; ग्राहक उद्योग खरेदीदाराला विकतात.
चार प्रश्न विचारा : कोणता कच्चा माल, कोणती भूमिका, कोण मालक, किती जड. आठवणीची युक्ती : "क-भू-मा-वज".
फरक ओळखा
| आधार | प्रकार | उदाहरण |
|---|---|---|
| कच्चा माल | कृषी-आधारित, खनिज-आधारित | ताग, सिमेंट |
| भूमिका | पायाभूत, ग्राहक | पोलाद, साखर |
| मालकी | सार्वजनिक, खासगी, संयुक्त, सहकारी | SAIL, डाबर, OIL, काथ्या |
| आकार-वजन | अवजड, हलके | लोह-पोलाद, विद्युत वस्तू |
सराव प्रश्न
- 1उत्पादन उद्योग म्हणजे काय?
- 2सार्वजनिक क्षेत्रातील एका उद्योगाचे उदाहरण द्या.
- 3एका कृषी-आधारित उद्योगाचे नाव सांगा.
- 4पायाभूत उद्योग म्हणजे काय?
- 5सहकारी क्षेत्रातील उद्योग म्हणजे काय?
- 6उत्पादित मालाची निर्यात देशाला कशी मदत करते?
- 7उद्योग आणि शेती एकमेकांना कशी मदत करतात ते स्पष्ट करा.
- 8औद्योगिकीकरणामुळे प्रादेशिक विषमता कशी कमी होते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कच्च्या मालावर प्रक्रिया करून जास्त मौल्यवान वस्तू मोठ्या प्रमाणात बनवणे.
- 2BHEL किंवा SAIL.
- 3कापूस, ताग, साखर, चहा किंवा खाद्यतेल.
- 4जो आपली उत्पादने इतर उद्योगांना कच्चा माल म्हणून पुरवतो, उदा. लोह-पोलाद.
- 5उत्पादक किंवा कामगारांच्या मालकीचा व चालवलेला, जे नफा-तोटा वाटून घेतात.
- 6ती व्यापार वाढवते आणि परकीय चलन मिळवून देते.
- 7कृषी-उद्योग शेतीची उत्पादकता वाढवतात, शेतमाल घेतात आणि शेतकऱ्यांना पंप, खते व पाइप विकतात.
- 8आदिवासी व मागास भागांत उद्योग उभारून.
कृषी-आधारित उद्योग : कापूस, ताग आणि साखर
तुमचा सुती शर्ट, बाजारातली तागाची पिशवी आणि चहातली साखर, सगळे शेतातून सुरू झाले.
कृषी-आधारित उद्योग शेतमाल कच्चा माल म्हणून वापरतात : कापूस, ताग, रेशीम व लोकरी कापड, साखर आणि खाद्यतेल.
मुख्य कल्पना 1 : कापूस आणि ताग कापड — वस्त्रोद्योग हा भारतात कच्च्या मालापासून सर्वाधिक मूल्याच्या वस्तूंपर्यंत पूर्ण साखळी असलेला एकमेव उद्योग आहे आणि रसायने, रंग व पॅकिंगला आधार देतो. हातकताई व हातमाग प्राचीन; 18 व्या शतकानंतर यंत्रमाग आले आणि इंग्लंडच्या गिरणी कापडाने पारंपरिक विणकरांना फटका बसला. पहिली यशस्वी गिरणी 1854 मध्ये मुंबईत सुरू झाली. कच्चा कापूस, बाजार, बंदरे, मजूर व दमट हवामानामुळे सुरुवातीच्या गिरण्या महाराष्ट्र-गुजरातच्या कापूस पट्ट्यात केंद्रित झाल्या. कताई महाराष्ट्र, गुजरात, तमिळनाडूत केंद्रित, तर विणकाम विकेंद्रित असून पारंपरिक कौशल्य टिकवते; खादी घरोघरी रोजगार देते. भारत कच्चा ताग व ताग वस्तूंचा सर्वात मोठा उत्पादक आणि बांगलादेशानंतर दुसरा निर्यातदार; गिरण्या पश्चिम बंगालात हुगळीकाठी, पहिली 1855 मध्ये कोलकात्याजवळ रिश्रा येथे, कारण जवळ ताग, स्वस्त जलवाहतूक, रेल्वे-रस्ते जाळे, पाणी, स्वस्त मजूर आणि कोलकात्याचे बंदर व बँकिंग.
- सोपे : पहिली यशस्वी कापड गिरणी मुंबईत 1854 मध्ये सुरू झाली.
- मध्यम : बहुतेक ताग गिरण्या पश्चिम बंगालातील हुगळी नदीकाठी आहेत.
- परीक्षेसारखे : ताग गिरणी कोलकात्याजवळ उभारतात कारण ताग शेते, स्वस्त जलवाहतूक, मजूर आणि बंदर जवळ आहेत.
मुख्य कल्पना 2 : साखर — जगात साखरेत भारत दुसरा पण गूळ व खांडसरीत पहिला. ऊस अवजड असून वाहतुकीत सुक्रोज गमावतो, म्हणून कारखाने शेताजवळ; 60 टक्के कारखाने उत्तर प्रदेश व बिहारमध्ये. हा उद्योग हंगामी असल्याने सहकारी क्षेत्राला योग्य. कारखाने आता दक्षिण व पश्चिमेकडे, विशेषतः महाराष्ट्रात सरकत आहेत, कारण तिथल्या उसात सुक्रोज जास्त, थंड हवामानामुळे गाळप हंगाम मोठा आणि सहकारी संस्था अधिक यशस्वी.
- सोपे : गूळ व खांडसरीत भारत पहिला आहे.
- मध्यम : साखर कारखाने ऊस शेताजवळ असतात कारण वाहतुकीत ऊस सुक्रोज गमावतो.
- परीक्षेसारखे : कारखाने महाराष्ट्राकडे सरकतात कारण तिथल्या उसात सुक्रोज जास्त आणि थंड हवामानाने गाळप हंगाम मोठा.
कापूस : महाराष्ट्र-गुजरात; ताग : हुगळी; साखर : उत्तर प्रदेश-बिहार, आता दक्षिण-पश्चिमेकडे.
1947 नंतर गिरण्या आणि ताग शेते दोन्ही भारतातच राहिली असे समजणे. गिरण्या राहिल्या, पण तीन-चतुर्थांश ताग क्षेत्र बांगलादेशात गेले.
गिरणी कच्च्या मालाच्या जागेशी जुळवा. आठवणीची युक्ती : "कापूस-मुंबई, ताग-हुगळी, ऊस-उ.प्र.".
फरक ओळखा
| उद्योग | मुख्य प्रदेश | कारण |
|---|---|---|
| कापूस | महाराष्ट्र, गुजरात | कच्चा कापूस, बंदर, दमट हवामान |
| ताग | हुगळी खोरे | ताग, जलवाहतूक, मजूर |
| साखर | उ.प्र., बिहार; आता दक्षिण, पश्चिम | ऊस, सहकारी संस्था |
सराव प्रश्न
- 1पहिली यशस्वी कापड गिरणी कोठे सुरू झाली?
- 2बहुतेक ताग गिरण्या कोणत्या नदीकाठी आहेत?
- 3सर्वाधिक साखर कारखाने कोणत्या दोन राज्यांत आहेत?
- 4साखर उद्योग सहकारी क्षेत्राला का योग्य आहे?
- 5साखर कारखाने दक्षिण व पश्चिमेकडे का सरकत आहेत?
- 6वसाहतकाळात पारंपरिक विणकरांना फटका का बसला?
- 7हुगळी खोरे ताग गिरण्यांना का योग्य आहे ते स्पष्ट करा.
- 8कताई केंद्रित आणि विणकाम विकेंद्रित का राहते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मुंबई.
- 2हुगळी.
- 3उत्तर प्रदेश आणि बिहार.
- 4तो हंगामी असल्याने शेतकरी तो एकत्र चालवू व वाटून घेऊ शकतात.
- 5तिथल्या उसात सुक्रोज जास्त, थंड हवामानाने गाळप लांबते आणि सहकारी संस्था यशस्वी होतात.
- 6इंग्लंडच्या स्वस्त गिरणी कापडाशी ते स्पर्धा करू शकले नाहीत.
- 7जवळ ताग शेते, स्वस्त जलवाहतूक, रेल्वे-रस्ते, पाणी, स्वस्त मजूर आणि कोलकात्याचे बंदर व बँकिंग.
- 8कताईला मोठे कारखाने लागतात; विणकामात पारंपरिक कौशल्य व नक्षी अनेक लहान कारागिरांकडे विखुरलेली राहते.
लोह-पोलाद आणि अॅल्युमिनियम गाळणी
तुम्ही ओलांडता तो पूल, ज्या गाडीत बसता ती आणि जे फॉइल उघडता ते, सगळे एका भट्टीतून आले.
खनिज-आधारित उद्योग खनिजे कच्चा माल म्हणून वापरतात. लोह-पोलाद उद्योग हा पायाभूत उद्योग; अॅल्युमिनियम गाळणी हा दुसरा सर्वात महत्त्वाचा धातुकर्म उद्योग.
मुख्य कल्पना 1 : लोह-पोलाद — इतर सर्व उद्योग यंत्रांसाठी याच्यावर अवलंबून असतात आणि पोलादातून अभियांत्रिकी वस्तू, बांधकाम साहित्य व संरक्षण साधने बनतात. पोलादाचे उत्पादन व वापर हे विकासाचे निर्देशक आहे. कच्चा माल व उत्पादने जड असल्याने वाहतूक खर्च जास्त, म्हणून तो अवजड उद्योग. लोहधातुक, कोकिंग कोळसा आणि चुनखडी सुमारे 4 : 2 : 1 प्रमाणात लागतात, शिवाय पोलाद कठीण करायला थोडे मँगनीज. छोटा नागपूर पठारावर कारखान्यांचे सर्वाधिक केंद्रीकरण आहे कारण स्वस्त लोहधातुक, जवळचा उच्च दर्जाचा कच्चा माल, स्वस्त मजूर आणि मोठी देशांतर्गत बाजारपेठ.
- सोपे : लोह-पोलादाला पायाभूत उद्योग म्हणतात.
- मध्यम : लोहधातुक, कोकिंग कोळसा आणि चुनखडी सुमारे 4 : 2 : 1 प्रमाणात लागतात.
- परीक्षेसारखे : पोलाद कारखाना जिथे धातुक, कोळसा व चुनखडी जवळ आणि बाजारापर्यंत रेल्वे जोड आहे तिथे योजला जातो.
मुख्य कल्पना 2 : अॅल्युमिनियम गाळणी — अॅल्युमिनियम हलके, गंजरोधक, उष्णतेचे चांगले वाहक, वळवता येणारे आणि इतर धातूंत मिसळल्यावर मजबूत होते. विमाने, भांडी आणि तारांमध्ये वापर, आणि पोलाद, तांबे, जस्त व शिशाला पर्याय. कारखाने ओडिशा, पश्चिम बंगाल, केरळ, उत्तर प्रदेश, छत्तीसगड, महाराष्ट्र व तमिळनाडूत. कच्चा माल बॉक्साइट अवजड व तांबूस रंगाचा. नियमित वीजपुरवठा आणि कमीत कमी खर्चात खात्रीचा कच्चा माल हे स्थाननिश्चितीचे दोन मुख्य घटक.
- सोपे : बॉक्साइट हा अॅल्युमिनियम गाळणीचा कच्चा माल आहे.
- मध्यम : अॅल्युमिनियम कारखान्यांना नियमित वीज लागते.
- परीक्षेसारखे : ओडिशात गाळणी उभारतात कारण तिथे बॉक्साइट आणि वीज दोन्ही मिळतात.
पोलाद = धातुक + कोकिंग कोळसा + चुनखडी (4 : 2 : 1); अॅल्युमिनियम = बॉक्साइट + वीज.
पोलाद हलका उद्योग समजणे. कच्चा माल व उत्पादने जड व अवजड असतात.
पोलादाला तीन जड घटक; अॅल्युमिनियमला वीज. आठवणीची युक्ती : "पोलादाला 4-2-1, अॅल्युमिनियमला वीज".
फरक ओळखा
| उद्योग | मुख्य घटक | मुख्य प्रदेश |
|---|---|---|
| लोह-पोलाद | लोहधातुक, कोकिंग कोळसा, चुनखडी | छोटा नागपूर पठार |
| अॅल्युमिनियम | बॉक्साइट, वीज | ओडिशा व इतर |
सराव प्रश्न
- 1कोणत्या उद्योगाला पायाभूत उद्योग म्हणतात?
- 2अॅल्युमिनियमचा कच्चा माल कोणता?
- 3अॅल्युमिनियमचा एक उपयोग सांगा.
- 4लोहधातुक, कोकिंग कोळसा आणि चुनखडी यांचे प्रमाण सांगा.
- 5पोलाद अवजड उद्योग का आहे?
- 6अॅल्युमिनियम गाळणीचे दोन मुख्य स्थान घटक सांगा.
- 7छोटा नागपूर पठार पोलाद कारखान्यांनी समृद्ध का?
- 8अॅल्युमिनियम इतर धातूंची जागा का घेत आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लोह-पोलाद.
- 2बॉक्साइट.
- 3विमाने, भांडी किंवा तारा.
- 4सुमारे 4 : 2 : 1.
- 5कच्चा माल आणि तयार माल जड व अवजड असल्याने वाहतूक खर्च जास्त.
- 6नियमित वीज आणि कमीत कमी खर्चात खात्रीचा कच्चा माल.
- 7स्वस्त लोहधातुक, जवळचा उच्च दर्जाचा माल, स्वस्त मजूर आणि मोठी देशांतर्गत बाजारपेठ.
- 8ते हलके, गंजरोधक, वाहक, वळवता येणारे आणि मिश्रधातूत मजबूत असते.
रसायन, खते, सिमेंट, वाहन आणि IT उद्योग
युरियाचे पोते, सिमेंटचे पोते, स्कूटर आणि मोबाइल फोन हे प्रत्येक वेगळ्या उद्योगातून येते, ज्यांना वेगळे कच्चे माल लागतात.
हे द्वितीयक क्षेत्रातील आधुनिक उद्योग आहेत जे रसायने, खते, बांधकाम साहित्य, वाहने आणि इलेक्ट्रॉनिक्स बनवतात.
मुख्य कल्पना 1 : रसायन, खते आणि सिमेंट — रसायने अजैविक (सल्फ्यूरिक आम्ल, नायट्रिक आम्ल, अल्कली, सोडा अॅश, कॉस्टिक सोडा) आणि जैविक (तंतू, रबर, प्लास्टिक, रंग, औषधांसाठी पेट्रोरसायने); जैविक कारखाने तेलशुद्धीकरणाजवळ आणि रसायन उद्योग स्वतःचाच सर्वात मोठा ग्राहक. खते नायट्रोजन (युरिया), फॉस्फेट (DAP) आणि संमिश्र NPK भोवती; पोटॅश संपूर्णपणे आयात. गुजरात, तमिळनाडू, उत्तर प्रदेश, पंजाब व केरळ सुमारे निम्मे उत्पादन देतात. सिमेंटला अवजड चुनखडी, सिलिका व जिप्सम तसेच कोळसा, वीज व रेल्वे लागतात; पहिला कारखाना 1904 मध्ये चेन्नईत, आणि गुजरातचे कारखाने आखाती बाजारांना सेवा देतात.
- सोपे : भारत सर्व पोटॅश आयात करतो.
- मध्यम : जैविक रसायन कारखाने तेलशुद्धीकरण केंद्रांजवळ असतात.
- परीक्षेसारखे : सिमेंट कारखाना चुनखडी आणि रेल्वे मार्गाजवळ उभारतात कारण घटक अवजड असतात.
मुख्य कल्पना 2 : वाहन आणि IT-इलेक्ट्रॉनिक्स — वाहन उद्योग ट्रक, बस, कार आणि दुचाकी-तीनचाकी बनवतो; उदारीकरणानंतर नव्या मॉडेल्समुळे मागणी वाढली, केंद्रे दिल्ली, गुरुग्राम, मुंबई, पुणे, चेन्नई, कोलकाता, लखनऊ, इंदूर, हैदराबाद, जमशेदपूर, बेंगळुरूभोवती. इलेक्ट्रॉनिक्स ट्रान्झिस्टरपासून संगणक व दूरसंचार उपकरणांपर्यंत; बेंगळुरू इलेक्ट्रॉनिक राजधानी, इतर केंद्रे नोएडा, मुंबई, चेन्नई, हैदराबाद, पुणे. या उद्योगाने मोठा रोजगार दिला आणि हार्डवेअर-सॉफ्टवेअर वाढ हे IT यशाचे गमक.
- सोपे : बेंगळुरू ही भारताची इलेक्ट्रॉनिक राजधानी आहे.
- मध्यम : उदारीकरणाने नवी मॉडेल्स आणली आणि वाहन मागणी वाढवली.
- परीक्षेसारखे : बेंगळुरूमधील सॉफ्टवेअर पार्क अभियंत्यांना अनेक रोजगार देते.
खते = N, P, K, पोटॅश आयात; सिमेंट = चुनखडी, सिलिका, जिप्सम; IT राजधानी = बेंगळुरू.
भारत स्वतःचे पोटॅश बनवतो असे समजणे. व्यावसायिक वापराचे साठे नाहीत.
उद्योग एका मुख्य तथ्याशी जोडा. आठवणीची युक्ती : "पोटॅश आयात, सिमेंट 1904 चेन्नई, बेंगळुरू बाइट्स".
फरक ओळखा
| उद्योग | मुख्य तथ्य | उदाहरण |
|---|---|---|
| खते | N, P, K; पोटॅश आयात | युरिया, DAP |
| सिमेंट | अवजड घटक | चुनखडी, सिलिका, जिप्सम |
| वाहन | वाहन निर्मिती | पुणे, चेन्नई |
| IT-इलेक्ट्रॉनिक्स | हार्डवेअर व सॉफ्टवेअर | बेंगळुरू |
सराव प्रश्न
- 1खतातील कोणता घटक पूर्णपणे आयात होतो?
- 2भारताची इलेक्ट्रॉनिक राजधानी कोणते शहर?
- 3पहिला सिमेंट कारखाना कोठे सुरू झाला?
- 4सिमेंटचे कच्चे माल सांगा.
- 5जैविक रसायन कारखाने तेलशुद्धीकरणाजवळ का असतात?
- 6आघाडीच्या खत गटातील दोन राज्ये सांगा.
- 7उदारीकरणानंतर वाहनांची मागणी का वाढली?
- 8रसायन उद्योगाला स्वतःचा सर्वात मोठा ग्राहक का म्हणतात ते स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पोटॅश.
- 2बेंगळुरू.
- 3चेन्नई, 1904 मध्ये.
- 4चुनखडी, सिलिका आणि जिप्सम, तसेच कोळसा व वीज.
- 5त्यांचा कच्चा माल शुद्धीकरण केंद्रांतून येतो.
- 6गुजरात आणि तमिळनाडू (किंवा उत्तर प्रदेश, पंजाब, केरळ).
- 7नव्या आधुनिक मॉडेल्सनी कार आणि दुचाकी-तीनचाकींची मागणी वाढवली.
- 8मूलभूत रसायनांवर प्रक्रिया करून उद्योगासाठी इतर रसायने बनतात.
रसायन, खते, सिमेंट, वाहन आणि IT उद्योग
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडाऔद्योगिक प्रदूषण आणि त्याचे नियंत्रण
कारखान्याजवळ नदी फेसाळते, हवेला धुराचा वास येतो आणि जनरेटर दिवसभर घरघरतो.
औद्योगिक प्रदूषण म्हणजे उद्योगामुळे हवा, पाणी, जमीन आणि ध्वनीला होणारी हानी; शाश्वत विकास आर्थिक वाढीला पर्यावरण काळजीशी जोडतो.
मुख्य कल्पना 1 : प्रदूषणाचे चार प्रकार — हवा प्रदूषण सल्फर डायऑक्साइड, कार्बन मोनोऑक्साइड, धूर व धुळीमुळे; भोपाळ वायू दुर्घटनेसारखी विषारी गळती धोकादायक. जल प्रदूषण कागद, कापड, रसायन, तेलशुद्धीकरण, कातडी उद्योगांच्या जैविक-अजैविक कचऱ्याने, रंग, आम्ले, क्षार, शिसे, पारा, खते व प्लास्टिकमुळे. औष्णिक प्रदूषण म्हणजे थंड होण्यापूर्वी नद्यांत सोडलेले गरम पाणी. भू प्रदूषण टाकलेल्या काच, रसायने व सांडपाण्याने, जे भूजलात पोहोचतात. यंत्रे, जनरेटर, ड्रिल यांच्या आवाजाने चिडचिड, ऐकू कमी येणे आणि रक्तदाब वाढतो.
- सोपे : कारखान्यांचा धूर हवा प्रदूषण करतो.
- मध्यम : औष्णिक केंद्रातून सोडलेले गरम पाणी औष्णिक प्रदूषण करते.
- परीक्षेसारखे : कापड कारखान्याचे रंग नदीत जातात, म्हणून मासे मरतात आणि खालच्या गावांचे स्वच्छ पाणी जाते.
मुख्य कल्पना 2 : प्रदूषण नियंत्रण — सांडपाण्याचा प्रत्येक लिटर आठपट गोडे पाणी प्रदूषित करतो. पाणी पुन्हा वापरून व पुनर्चक्रित करून वापर कमी करा, पावसाचे पाणी साठवा आणि गरम पाणी व सांडपाणी सोडण्यापूर्वी प्राथमिक (यांत्रिक), दुय्यम (जैविक) आणि तृतीयक (पुनर्चक्रण) टप्प्यांत शुद्ध करा. भूजलाचा अति उपसा नियंत्रित करा. चिमण्यांना विद्युतस्थैतिक अवक्षेपक, कापडी गाळणी, स्क्रबर बसवा; कोळशाऐवजी तेल किंवा वायू वापरा. जनरेटरवर सायलेन्सर व आवाज शोषक साहित्य वापरा. NTPC हरित पट्टे, राख वापर आणि पर्यावरण देखरेखीने मार्ग दाखवते.
- सोपे : सायलेन्सर जनरेटरचा आवाज कमी करतात.
- मध्यम : सांडपाणी प्राथमिक, दुय्यम आणि तृतीयक टप्प्यांत शुद्ध करतात.
- परीक्षेसारखे : कारखाना पाणी दोनदा पुनर्चक्रित करतो आणि सोडण्यापूर्वी सांडपाणी शुद्ध करतो, म्हणून गोड्या पाण्याचे प्रदूषण कमी होते.
चार प्रकार : हवा, पाणी, जमीन, ध्वनी; नियंत्रण पुनर्चक्रण, शुद्धीकरण आणि गाळण्यांनी.
गरम पाणी निरुपद्रवी समजणे. त्यामुळे औष्णिक प्रदूषण होऊन जलचरांना हानी होते.
समस्येला उपायाशी जुळवा. आठवणीची युक्ती : "धूर-गाळणी, पाणी-शुद्धी, आवाज-सायलेन्सर".
फरक ओळखा
| प्रदूषण | स्रोत | नियंत्रण |
|---|---|---|
| हवा | धूर, वायू | गाळण्यांसह चिमण्या |
| पाणी | सांडपाणी, रंग | शुद्धीकरण, पुनर्चक्रण |
| औष्णिक | गरम पाणी | सोडण्यापूर्वी थंड करणे |
| ध्वनी | यंत्रे, जनरेटर | सायलेन्सर |
सराव प्रश्न
- 1औद्योगिक प्रदूषणाचे चार प्रकार सांगा.
- 2विषारी वायू गळतीमुळे कोणती दुर्घटना झाली?
- 3कारखान्याचा धूर स्वच्छ करणारे एक उपकरण सांगा.
- 4औष्णिक प्रदूषण म्हणजे काय?
- 5पाणी प्रदूषित करणारे दोन उद्योग सांगा.
- 6आवाजाचा आरोग्यावर कसा परिणाम होतो?
- 7उद्योगामुळे होणारे गोड्या पाण्याचे प्रदूषण कमी करण्याच्या तीन पायऱ्या सांगा.
- 8सांडपाण्याचे प्राथमिक, दुय्यम आणि तृतीयक शुद्धीकरण स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1हवा, पाणी, जमीन आणि ध्वनी.
- 2भोपाळ वायू दुर्घटना.
- 3विद्युतस्थैतिक अवक्षेपक, स्क्रबर किंवा कापडी गाळणी.
- 4कारखाने व औष्णिक केंद्रांतील गरम पाणी थंड होण्यापूर्वी नद्यांत सोडणे.
- 5कागद, कापड, रसायन, तेलशुद्धीकरण किंवा कातडी.
- 6चिडचिड, ऐकू कमी येणे, हृदयाचे ठोके व रक्तदाब वाढणे.
- 7पाणी पुन्हा वापरणे व पुनर्चक्रित करणे, पावसाचे पाणी साठवणे आणि सोडण्यापूर्वी सांडपाणी शुद्ध करणे.
- 8प्राथमिक यांत्रिक; दुय्यम जैविक; तृतीयकात जैविक, रासायनिक व भौतिक प्रक्रिया आणि पाण्याचे पुनर्चक्रण.