वाहतूक : देशाची जीवनरेषा आणि रस्ते
तुमच्या ताटातील भाज्या दूरच्या शेतातून आल्या आणि ट्रकने रात्रभर वाहून आणल्या. हालचालीशिवाय वस्तू जिथे बनतात तिथेच राहतात.
वाहतूक वस्तू आणि माणसांना पुरवठ्याच्या ठिकाणाहून गरजेच्या ठिकाणी जमीन, पाणी किंवा हवेमार्गे नेते. वाहतूक, दळणवळण आणि व्यापार एकमेकांवर अवलंबून असतात, म्हणून त्यांना देशाच्या अर्थव्यवस्थेच्या जीवनरेषा म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : रस्त्यांचे वाढते महत्त्व — भारताचे रस्ते जाळे जगात दुसरे सर्वात मोठे, सुमारे 62.16 लाख किमी (2020-21). रस्ते रेल्वेच्या आधी आले आणि आजही फायदा टिकवून आहेत : बांधकाम खर्च खूप कमी, खडबडीत जमीन व तीव्र उतारांवर (हिमालयातही) जाऊ शकतात, कमी अंतर व लहान भारासाठी योग्य, घरापर्यंत सेवा आणि कमी चढवा-उतरवा खर्च, तसेच रेल्वे स्थानके, विमानतळ व बंदरांना जोडणारे.
- सोपे : भारताचे रस्ते जाळे जगात दुसरे सर्वात मोठे आहे.
- मध्यम : रस्ते रेल्वे रुळांपेक्षा जास्त तीव्र उतारांवर चढू शकतात.
- परीक्षेसारखे : छोटा व्यापारी जवळच्या शहरात काही पेट्या ट्रकने पाठवतो कारण त्यात घरपोच सेवा स्वस्त मिळते.
मुख्य कल्पना 2 : रस्त्यांचे वर्ग — सुवर्ण चतुष्कोन महामार्ग दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई आणि मुंबईला सहा पदरी रस्त्यांनी जोडतात, तसेच उत्तर-दक्षिण (श्रीनगर-कन्याकुमारी) व पूर्व-पश्चिम (सिलचर-पोरबंदर) मार्गिका NHAI बांधते. राष्ट्रीय महामार्ग देशाचे दूरचे भाग जोडतात. राज्य महामार्ग राज्याची राजधानी जिल्हा मुख्यालयांशी जोडतात. जिल्हा रस्ते जिल्हा मुख्यालय इतर ठिकाणांशी जोडतात. इतर (ग्रामीण) रस्ते प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजनेखाली गावे शहरांशी जोडतात. सीमा रस्ते संघटना (1960 मध्ये स्थापन) सीमावर्ती भागात सामरिक रस्ते बांधते; तिचा अटल बोगदा (9.02 किमी) मनाली ते लाहौल-स्पिती खोरे वर्षभर जोडतो, जे पूर्वी सुमारे सहा महिने तुटलेले असे.
- सोपे : ग्रामीण रस्त्यांना प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजनेने चालना मिळाली.
- मध्यम : अटल बोगदा लाहौल-स्पितीला वर्षभर जोडलेले ठेवतो.
- परीक्षेसारखे : राज्याची राजधानी आणि जिल्हा मुख्यालयांना जोडणारा रस्ता म्हणजे राज्य महामार्ग.
सहा रस्ते वर्ग : सुवर्ण चतुष्कोन, राष्ट्रीय, राज्य, जिल्हा, इतर (ग्रामीण), सीमा.
रस्ते रेल्वेनंतर बांधले असे समजणे. भारतात रस्ते रेल्वेच्या आधी आले.
मोठ्याकडून लहानाकडे जा : सुपर, राष्ट्रीय, राज्य, जिल्हा, ग्रामीण, सीमा. आठवणीची युक्ती : "सु-रा-रा-जि-ग्रा-सी".
फरक ओळखा
| रस्ता वर्ग | काय जोडतो | उदाहरण |
|---|---|---|
| सुवर्ण चतुष्कोन | चार महानगरे | दिल्ली-कोलकाता-चेन्नई-मुंबई |
| राष्ट्रीय महामार्ग | दूरचे भाग | उत्तर-दक्षिण, पूर्व-पश्चिम |
| राज्य महामार्ग | राजधानी ते जिल्हे | राज्य रस्ते |
| सीमा रस्ते | सामरिक सीमा भाग | अटल बोगदा |
सराव प्रश्न
- 1सुवर्ण चतुष्कोन कोणती चार महानगरे जोडतो?
- 2सुपर हायवे कोणती संस्था बांधते?
- 3सीमावर्ती भागात रस्ते कोणती संघटना बांधते?
- 4उत्तर-दक्षिण मार्गिकेची दोन टोके सांगा.
- 5रस्त्यांचे महत्त्व वाढण्याची दोन कारणे सांगा.
- 6अटल बोगद्यामुळे लाहौल-स्पितीला काय फायदा?
- 7रस्ते हिमालय ओलांडू शकतात पण रेल्वे सहज का नाही?
- 8वाहतूक, दळणवळण आणि व्यापाराला परस्परपूरक का म्हणतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई आणि मुंबई.
- 2राष्ट्रीय महामार्ग प्राधिकरण (NHAI).
- 3सीमा रस्ते संघटना.
- 4श्रीनगर आणि कन्याकुमारी.
- 5कमी बांधकाम खर्च आणि घरपोच सेवा.
- 6खोरे वर्षभर जोडलेले राहते; पूर्वी ते सुमारे सहा महिने तुटलेले असे.
- 7रस्ते जास्त तीव्र उतार व खडबडीत जमिनीवर जाऊ शकतात आणि बांधायला खूप स्वस्त.
- 8व्यापाराला माल व माहिती हलवण्यासाठी वाहतूक व दळणवळण लागते आणि ते व्यापारासोबत वाढतात.
रेल्वे आणि पाइपलाइन
एक रेल्वे एकाच वेळी हजारो प्रवासी आणि टनभर धान्य नेते; पाइपलाइन एकही ट्रकशिवाय तेल शुद्धीकरण केंद्रापर्यंत पोहोचवते.
रेल्वे लांब अंतरासाठी भारताची मुख्य मालवाहतूक व प्रवासी वाहतूक आहे. पाइपलाइन द्रव, वायू आणि स्लरी जमिनीवरून नेतात.
मुख्य कल्पना 1 : रेल्वे — पहिली रेल्वे 1853 मध्ये मुंबई ते ठाणे (34 किमी) धावली. 17 विभागांत पुनर्रचित भारतीय रेल्वे हा सर्वात मोठा सार्वजनिक क्षेत्र उपक्रम असून 150 वर्षांहून जास्त काळ एकात्मता घडवणारी शक्ती आहे. उत्तरेकडील मैदाने, सपाट, दाट लोकवस्तीची व शेतीसमृद्ध, रेल्वे वाढीला अनुकूल ठरली, पण अनेक नद्यांवर पूल लागले. डोंगर, हिमालय, पश्चिम राजस्थानची वाळू, गुजरातची दलदल आणि मध्य भारतातील जंगले कठीण होती; कोकण रेल्वेने पश्चिम किनाऱ्याला मदत केली पण दरडी कोसळणे व रूळ खचणे या समस्या आहेत. जाळे : ब्रॉड गेज (1.676 मी) 63,950 किमी, मीटर गेज 2,402 किमी, नॅरो गेज 1,604 किमी, एकूण 67,956 किमी. समस्या : तिकिटाशिवाय प्रवास, चोऱ्या, साखळी ओढणे.
- सोपे : पहिली रेल्वे 1853 मध्ये मुंबई ते ठाणे धावली.
- मध्यम : ब्रॉड गेज 1.676 मी रुंद असते.
- परीक्षेसारखे : अनेक नद्या असूनही उत्तरेकडील मैदानात रेल्वे दाट वाढली कारण जमीन सपाट व दाट लोकवस्तीची आहे.
मुख्य कल्पना 2 : पाइपलाइन — पाइपलाइन खनिज तेल, पेट्रोलियम पदार्थ व नैसर्गिक वायूसाठी आणि घन पदार्थ स्लरी करून नेण्यासाठी नवीन आली. सुरुवातीचा खर्च जास्त पण चालवण्याचा खर्च अत्यल्प, आणि मालाची अदलाबदल करण्याचे नुकसान किंवा विलंब नाही. बरौनी, मथुरा, पानिपत येथील अंतर्गत तेलशुद्धीकरण केंद्रे आणि वायू-आधारित खत कारखाने पाइपलाइनमुळे शक्य झाले. तीन मुख्य जाळी : वरचे आसाम ते कानपूर (गुवाहाटी, बरौनी, प्रयागराजमार्गे), सलाया (गुजरात) ते जालंधर (पंजाब) आणि हजीरा ते विजयपूर व जगदीशपूर 1,700 किमीची HVJ वायू पाइपलाइन.
- सोपे : पाइपलाइन खनिज तेल व नैसर्गिक वायू वाहून नेतात.
- मध्यम : पाइपलाइनमुळे माल बदलताना होणारे नुकसान व विलंब टळतो.
- परीक्षेसारखे : बरौनीसारखे अंतर्गत तेलशुद्धीकरण केंद्र उभारता येते कारण खनिज तेल पाइपलाइनने येऊ शकते.
रेल्वे = लांब अंतरावर अवजड माल; पाइपलाइन = उभारणी खर्च जास्त, चालवणे स्वस्त.
पाइपलाइन चालवायला महाग असतात असे समजणे. फक्त सुरुवातीला महाग असतात.
गेज रुंदीशी जुळवा : ब्रॉड 1.676, मीटर 1.000, नॅरो 0.762 व 0.610. आठवणीची युक्ती : "ब्रॉड म्हणजे मोठा".
फरक ओळखा
| वाहतूक प्रकार | ताकद | कमजोरी |
|---|---|---|
| रेल्वे | अवजड माल, लांब अंतर | तिकिटाशिवाय प्रवास, चोऱ्या |
| पाइपलाइन | कमी चालवणूक खर्च, मालाची अदलाबदल नाही | जास्त सुरुवातीचा खर्च |
सराव प्रश्न
- 1पहिली रेल्वे केव्हा आणि कोठे धावली?
- 2भारतीय रेल्वेचे किती विभाग आहेत?
- 3कोणती वाहतूक माल बदलताना होणारे नुकसान टाळते?
- 4रेल्वे रुळांच्या तीन गेजची नावे सांगा.
- 5पाइपलाइनमुळे शक्य झालेली दोन अंतर्गत शुद्धीकरण केंद्रे सांगा.
- 6HVJ पाइपलाइन म्हणजे काय?
- 7हिमालयात रेल्वे टाकणे कठीण का होते?
- 8पाइपलाइनचा सुरुवातीचा खर्च जास्त पण चालवणूक खर्च कमी का ते स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 11853 मध्ये मुंबई ते ठाणे.
- 217 विभाग.
- 3पाइपलाइन.
- 4ब्रॉड, मीटर आणि नॅरो गेज.
- 5बरौनी, मथुरा किंवा पानिपत.
- 6हजीरा ते विजयपूर व जगदीशपूर 1,700 किमीची वायू पाइपलाइन जी मुंबई हाय व बसीन क्षेत्रांना उद्योगांशी जोडते.
- 7उंच भूभाग, विरळ लोकवस्ती आणि कमी आर्थिक संधी.
- 8टाकायला खूप खर्च येतो, पण एकदा टाकल्यावर तेल किंवा वायू जवळजवळ अतिरिक्त खर्चाविना वाहतो.
जलमार्ग आणि प्रमुख बंदरे
लोहधातुक एका मोठ्या जहाजातून बंदरातून निघते आणि नदीची बार्ज वाळू स्वस्तात नेते. पाणी सर्वात जड माल वाहते.
जलमार्ग हे सर्वात स्वस्त, इंधन-कार्यक्षम आणि पर्यावरणपूरक साधन असून जड अवजड मालासाठी सर्वोत्तम. बंदरे ही परदेशी व्यापाराची प्रवेशद्वारे आहेत.
मुख्य कल्पना 1 : अंतर्गत जलमार्ग आणि सागरी व्यापार — भारतात सुमारे 14,500 किमी अंतर्गत जलमार्ग आहेत; राष्ट्रीय जलमार्ग कायदा 2016 ने 111 जलमार्ग राष्ट्रीय जलमार्ग घोषित केले. NW-1 म्हणजे प्रयागराज ते हल्दिया गंगा (1,620 किमी), NW-2 सदिया ते धुबरी ब्रह्मपुत्रा (891 किमी) आणि NW-3 केरळातील पश्चिम किनारा कालवा (205 किमी). भारताचा सुमारे 95 टक्के व्यापार (मूल्यानुसार 68 टक्के) 11,098.81 किमी किनारपट्टीवरील 12 प्रमुख आणि सुमारे 200 लहान बंदरांमार्गे समुद्रमार्गे होतो.
- सोपे : जलमार्ग हे सर्वात स्वस्त वाहतूक साधन आहे.
- मध्यम : NW-1 म्हणजे प्रयागराज आणि हल्दिया दरम्यानची गंगा.
- परीक्षेसारखे : जड अवजड माल जलमार्गाने जातो कारण तो स्वस्त व इंधन-कार्यक्षम आहे.
मुख्य कल्पना 2 : प्रमुख बंदरे — दीनदयाळ (कांडला) फाळणीनंतर कराची गेल्यावर विकसित झाले आणि मुंबईचा भार हलका करते. मुंबई हे संरक्षित नैसर्गिक बंदरासह सर्वात मोठे बंदर; जवाहरलाल नेहरू बंदर त्याची गर्दी कमी करते. मार्मागोवा (गोवा) भारताच्या लोहधातुक निर्यातीपैकी सुमारे निम्मी हाताळते; न्यू मंगळुरू कुद्रेमुखचे धातुक हाताळते; कोचीन लगूनच्या प्रवेशावर. पूर्व किनाऱ्यावर : व्ही. ओ. चिदंबरनार (तुतिकोरिन) नैसर्गिक बंदर; चेन्नई सर्वात जुन्या कृत्रिम बंदरांपैकी; विशाखापट्टणम सर्वात खोल, संरक्षित भूवेष्टित बंदर; पारादीप लोहधातुक निर्यातीत तज्ज्ञ; कोलकाता भरतीचे नदी बंदर ज्याला सतत गाळ काढावा लागतो, ज्याचा भार हल्दिया हलका करते.
- सोपे : मुंबई हे सर्वात मोठे बंदर आहे.
- मध्यम : कोलकाता बंदरावरील ताण कमी करण्यासाठी हल्दिया विकसित केले.
- परीक्षेसारखे : मुंबईची गर्दी कमी करण्यासाठी जवाहरलाल नेहरू बंदर योजले गेले.
समुद्रमार्गे 95 टक्के व्यापार (प्रमाणानुसार); जलमार्ग स्वस्त व पर्यावरणपूरक.
कोलकाता बंदर समुद्री बंदर समजणे. ते अंतर्गत भरतीचे नदी बंदर आहे.
बंदराला वैशिष्ट्याशी जुळवा. आठवणीची युक्ती : "मार्मागोवा धातुक, पारादीप धातुक, कांडला कराचीनंतर".
फरक ओळखा
| बंदर | वैशिष्ट्य |
|---|---|
| मुंबई | सर्वात मोठे, नैसर्गिक बंदर |
| कांडला (दीनदयाळ) | कराची गेल्यावर विकसित |
| मार्मागोवा | सुमारे निम्मी लोहधातुक निर्यात |
| विशाखापट्टणम | सर्वात खोल भूवेष्टित, संरक्षित |
| कोलकाता | भरतीचे नदी बंदर, गाळ उपसा लागतो |
सराव प्रश्न
- 1भारताचे सर्वात मोठे बंदर कोणते?
- 2भारताच्या व्यापाराचा किती हिस्सा समुद्रमार्गे होतो?
- 3ओडिशातून लोहधातुक निर्यातीत तज्ज्ञ बंदर कोणते?
- 4कांडला बंदर का विकसित केले?
- 5कोलकाता बंदराला गाळ का काढावा लागतो?
- 6NW-2 चे नाव सांगा.
- 7जलमार्गांना पर्यावरणपूरक आणि स्वस्त का म्हणतात?
- 8मुंबई आणि जवाहरलाल नेहरू बंदरांची तुलना करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मुंबई.
- 2सुमारे 95 टक्के.
- 3पारादीप.
- 4फाळणीत कराची गेल्यावर मुंबईचा भार हलका करण्यासाठी.
- 5ते हुगळीवरील भरतीचे नदी बंदर आहे.
- 6सदिया ते धुबरी दरम्यानची ब्रह्मपुत्रा (891 किमी).
- 7ते कमी इंधन वापरतात आणि जड माल स्वस्तात नेतात.
- 8मुंबई सर्वात मोठे नैसर्गिक बंदर; जवाहरलाल नेहरू बंदर त्याची गर्दी कमी करून केंद्र म्हणून योजले.
जलमार्ग आणि प्रमुख बंदरे
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडाहवाई मार्ग आणि दळणवळण
रात्रभरात उडवलेले पार्सल, गावाला केलेला फोन, टीव्ही कार्यक्रम आणि वृत्तपत्र, सगळे देशभर माहिती किंवा माल वेगाने नेतात.
हवाई मार्ग हे सर्वात वेगवान वाहतूक. दळणवळण माणसे न हलवता संदेश हलवते : टपाल, दूरसंचार आणि प्रसारमाध्यमे.
मुख्य कल्पना 1 : हवाई मार्ग — हवाई प्रवास सर्वात वेगवान, आरामदायी असून उंच पर्वत, वाळवंटे, जंगले आणि महासागर ओलांडू शकतो. मोठ्या नद्या, कापलेला भूभाग, दाट जंगले, पूर आणि आंतरराष्ट्रीय सीमा यामुळे इतर वाहतूक कठीण असलेल्या ईशान्येत त्याला पसंती. पवन हंस हेलिकॉप्टर्स ONGC च्या समुद्री कामांना आणि ईशान्य, जम्मू-काश्मीर, हिमाचल प्रदेश, उत्तराखंड यांसारख्या कठीण भागांना सेवा देतात. UDAN योजना प्रादेशिक व दुर्गम मार्गांवर उड्डाणांना प्रोत्साहन देऊन सामान्य नागरिकाला उड्डाण परवडणारे करते.
- सोपे : हवाई प्रवास सर्वात वेगवान आहे.
- मध्यम : नद्या, जंगले आणि पुरांमुळे ईशान्येला हवाई प्रवास योग्य ठरतो.
- परीक्षेसारखे : UDAN योजना प्रादेशिक मार्गांवर उड्डाण परवडणारे करण्यासाठी आहे.
मुख्य कल्पना 2 : दळणवळण — भारताचे टपाल जाळे जगातील सर्वात मोठे. प्रथम श्रेणी टपाल (कार्डे, लिफाफे) हवाई मार्गे नेतात; द्वितीय श्रेणी (पुस्तक पाकिटे, नोंदणीकृत वृत्तपत्रे) भूपृष्ठ मार्गे. मोठ्या शहरांत वितरण जलद करण्यासाठी सहा टपाल वाहिन्या. भारताचे दूरसंचार जाळे आशियातील सर्वात मोठ्यांपैकी; STD सुविधा दोन-तृतीयांशाहून जास्त गावांत पोहोचली आणि दर सर्वत्र एकसमान, अवकाश तंत्रज्ञानाच्या मदतीने. प्रसारमाध्यमांत रेडिओ (आकाशवाणी), दूरदर्शन, वृत्तपत्रे (सुमारे 100 भाषांत, सर्वाधिक हिंदीत, मग इंग्रजी व उर्दू) आणि चित्रपट; भारत सर्वात जास्त फीचर फिल्म बनवतो आणि CBFC त्यांना प्रमाणित करते. डिजिटल इंडिया तंत्रज्ञान-आधारित बदल घडवू पाहते.
- सोपे : भारताचे टपाल जाळे जगातील सर्वात मोठे आहे.
- मध्यम : कार्डे व लिफाफे प्रथम श्रेणी टपाल असून हवाई मार्गे नेतात.
- परीक्षेसारखे : अवकाश आणि दळणवळण तंत्रज्ञानाच्या एकात्मतेमुळे गावाला एकसमान दराने STD सेवा मिळते.
हवाई = वेग व कठीण भूभाग; दळणवळण = टपाल, दूरसंचार, प्रसारमाध्यमे.
बहुतेक वृत्तपत्रे इंग्रजीत असे समजणे. बहुतेक हिंदीत, मग इंग्रजी व उर्दू.
दळणवळण वैयक्तिक आणि जनसंवादात विभागा. आठवणीची युक्ती : "टपाल-फोन-वृत्त-चित्र".
फरक ओळखा
| प्रकार | उदाहरणे | मुख्य तथ्य |
|---|---|---|
| वैयक्तिक | टपाल, फोन | सर्वात मोठे टपाल जाळे |
| जनसंवाद | रेडिओ, टीव्ही, वृत्तपत्रे, चित्रपट | वृत्तपत्रांत हिंदी आघाडीवर |
| हवाई सेवा | पवन हंस, UDAN | कठीण भूभाग, प्रादेशिक जोड |
सराव प्रश्न
- 1सर्वात वेगवान वाहतूक साधन कोणते?
- 2राष्ट्रीय दूरचित्रवाणी वाहिनीचे नाव सांगा.
- 3कोणत्या भाषेत सर्वाधिक वृत्तपत्रे आहेत?
- 4ईशान्येत हवाई प्रवासाला पसंती का?
- 5UDAN म्हणजे काय?
- 6प्रथम श्रेणी टपाल म्हणजे काय?
- 7अवकाश तंत्रज्ञानाने दळणवळणाला कशी मदत केली?
- 8सहा टपाल वाहिन्या का सुरू केल्या? दोन सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1हवाई वाहतूक.
- 2दूरदर्शन.
- 3हिंदी.
- 4नद्या, कापलेला भूभाग, दाट जंगले, पूर आणि सीमा यामुळे भूपृष्ठ वाहतूक कठीण होते.
- 5सामान्य नागरिकांसाठी प्रादेशिक उड्डाण परवडणारे करणारी योजना.
- 6कार्डे व लिफाफे, जे केंद्रांमध्ये हवाई मार्गे नेतात.
- 7त्यामुळे गावांत एकसमान दराने STD सेवा पोहोचली.
- 8मोठ्या शहरांत टपाल वितरण जलद करण्यासाठी; उदा. राजधानी वाहिनी आणि मेट्रो वाहिनी.
आंतरराष्ट्रीय व्यापार आणि पर्यटन
तुमच्या वाहनातील पेट्रोल परदेशातून आले असेल, तर भारतात लिहिलेले सॉफ्टवेअर परदेशात वापरले जाते.
व्यापार म्हणजे वस्तूंची देवाणघेवाण; देशांमधील व्यापार म्हणजे आंतरराष्ट्रीय व्यापार, ज्यात निर्यात व आयात असतात.
मुख्य कल्पना 1 : आंतरराष्ट्रीय व्यापार — व्यापार स्थानिक, राज्यस्तरीय किंवा आंतरराष्ट्रीय असू शकतो आणि समुद्र, हवा किंवा जमिनीमार्गे चालतो. आंतरराष्ट्रीय व्यापाराची प्रगती देशाची समृद्धी दाखवते, म्हणून त्याला आर्थिक वायुभारमापक म्हणतात. संसाधने जागेशी बांधलेली असल्याने कोणताही देश त्याशिवाय जगू शकत नाही. व्यापार तोल म्हणजे निर्यात वजा आयात : निर्यात आयातीपेक्षा जास्त असेल तर अनुकूल, आयात जास्त असेल तर प्रतिकूल. भारत रत्ने-दागिने, रसायने व शेतमाल निर्यात करतो आणि खनिज तेल, रत्ने, रसायने, मूळ धातू, इलेक्ट्रॉनिक्स व यंत्रे आयात करतो. भारत सॉफ्टवेअर महाशक्ती असून परकीय चलन मिळवतो.
- सोपे : दोन देशांतील व्यापार म्हणजे आंतरराष्ट्रीय व्यापार.
- मध्यम : निर्यात आयातीपेक्षा जास्त म्हणजे अनुकूल व्यापार तोल.
- परीक्षेसारखे : देश विकतो त्यापेक्षा जास्त परदेशातून विकत घेतो, म्हणून प्रतिकूल व्यापार तोल.
मुख्य कल्पना 2 : व्यापार म्हणून पर्यटन — पर्यटन दोन दशकांत लक्षणीय वाढले. योजनांत स्वदेश दर्शन 2.0, व्हायब्रंट व्हिलेज कार्यक्रम, PRASHAD आणि पर्यटन मित्र आहेत. ते राष्ट्रीय एकात्मता वाढवते, हस्तकला व संस्कृतीला आधार देते आणि आपल्या वारशाची समज वाढवते. पर्यटक वारसा, पर्यावरण, साहसी, सांस्कृतिक, वैद्यकीय आणि व्यावसायिक पर्यटनासाठी येतात, आणि देशाच्या सर्व भागांत मोठा वाव आहे.
- सोपे : पर्यटन स्थानिक हस्तकलेला आधार देते.
- मध्यम : वारसा आणि पर्यावरण हे पर्यटनाचे प्रकार आहेत.
- परीक्षेसारखे : परदेशी पर्यटक स्थानिक कलाकृती घेतात, त्यामुळे कारागिरांचे उत्पन्न वाढते, हे पर्यटन व्यापार असल्याचे दाखवते.
व्यापार तोल = निर्यात वजा आयात; व्यापार हा आर्थिक वायुभारमापक आहे.
आयात निर्यातीपेक्षा जास्त असेल तर तोल अनुकूल म्हणणे. अनुकूल म्हणजे निर्यात जास्त.
कोणते मोठे आहे ते पाहा. आठवणीची युक्ती : "निर्यात मोठी = आनंदी तोल".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ |
|---|---|
| अनुकूल तोल | निर्यात आयातीपेक्षा जास्त |
| प्रतिकूल तोल | आयात निर्यातीपेक्षा जास्त |
| स्थानिक व्यापार | शहरे, नगरे, गावांत |
| आंतरराष्ट्रीय व्यापार | देशांमध्ये |
सराव प्रश्न
- 1व्यापार म्हणजे काय?
- 2अनुकूल व्यापार तोल म्हणजे काय?
- 3भारत निर्यात करत असलेल्या एका वस्तूचे नाव सांगा.
- 4व्यापाराला आर्थिक वायुभारमापक का म्हणतात?
- 5पर्यटनाचे दोन प्रकार सांगा.
- 6प्रतिकूल व्यापार तोल म्हणजे काय?
- 7कोणताही देश आंतरराष्ट्रीय व्यापाराशिवाय का जगू शकत नाही?
- 8पर्यटन एखाद्या प्रदेशाला कशी मदत करते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लोक, राज्ये आणि देश यांच्यातील वस्तूंची देवाणघेवाण.
- 2निर्यातीचे मूल्य आयातीच्या मूल्यापेक्षा जास्त असते तेव्हा.
- 3रत्ने व दागिने, रसायने किंवा शेतमाल.
- 4त्याची वाढ देशाची आर्थिक समृद्धी दाखवते.
- 5वारसा, पर्यावरण, साहसी, सांस्कृतिक, वैद्यकीय किंवा व्यावसायिक.
- 6आयातीचे मूल्य निर्यातीच्या मूल्यापेक्षा जास्त असते तेव्हा.
- 7संसाधने जागेशी बांधलेली असल्याने देशांना वस्तूंची देवाणघेवाण करावी लागते.
- 8ते राष्ट्रीय एकात्मता वाढवते, स्थानिक हस्तकलेला आधार देते आणि वारशाची समज वाढवते.