जैवविविधता आणि तिचे संरक्षण का
तळे साधे दिसते, पण त्यात शैवाल, गोगलगायी, मासे, बेडूक आणि पक्षी एकमेकांवर अवलंबून असतात. एक गट नाहीसा झाला तर बाकीच्यांना त्याचा फटका बसतो.
जैवविविधता म्हणजे एखाद्या प्रदेशातील वन्य आणि लागवडीखालील सजीवांची मोठी विविधता, जी अवलंबित्वाच्या जाळ्यात एकमेकांशी जोडलेली असते. वनस्पती, प्राणी आणि सूक्ष्मजीव आपली हवा, पाणी आणि माती निरोगी ठेवतात.
मुख्य कल्पना 1 : ती महत्त्वाची का — जंगले प्राथमिक उत्पादक आहेत; इतर सर्व सजीव त्यांच्यावर अवलंबून आहेत. संवर्धन पर्यावरणीय विविधता आणि आपली जीवनाधार व्यवस्था (पाणी, हवा, माती) जपते. ते वनस्पती-प्राण्यांची अनुवंशिक विविधताही जपते; उदा., शेती अजूनही पारंपरिक पीक वाणांवर अवलंबून आहे आणि मासेमारी निरोगी जलजीवनावर. भारत जैविक विविधतेत जगातील सर्वात श्रीमंत देशांपैकी एक आहे.
- सोपे : झाडे आपल्याला ऑक्सिजन आणि सावली देतात.
- मध्यम : शेतकरी जुने बियाणे वाण जपतो कारण ते स्थानिक किडींना तोंड देतात.
- परीक्षेसारखे : तलावातील पाणपक्षी नाहीसे झाले तर कीटक वाढतात आणि माशांचा साठा घटू शकतो. यावरून प्रजाती एकमेकींवर अवलंबून असल्याचे दिसते.
मुख्य कल्पना 2 : निसर्गावरील ताण — बेफिकीर वापर आणि पर्यावरणाबद्दलची असंवेदनशीलता यामुळे जंगले व वन्यजीव प्रचंड ताणाखाली आहेत. म्हणूनच भारताने त्यांचे संवर्धन करण्यासाठी पावले उचलली.
- सोपे : जमिनीसाठी जंगले तोडल्याने अधिवास कमी होतो.
- मध्यम : प्रदूषित पाणी माशांना आणि ते खाणाऱ्या पक्ष्यांना हानी करते.
- परीक्षेसारखे : जंगलातून नवा रस्ता गेल्याने प्राण्याचा अधिवास दोन तुकड्यांत फुटतो. संवर्धन योजना असे नुकसान टाळण्याचा किंवा कमी करण्याचा प्रयत्न करतात.
जैवविविधता = सर्व सजीवांची विविधता, एका जाळ्यात जोडलेली.
फक्त मोठे प्राणीच महत्त्वाचे असे समजणे. वनस्पती, कीटक आणि सूक्ष्मजीवही तितकेच आवश्यक आहेत.
संवर्धन तीन गोष्टी जपते : जीवनाधार व्यवस्था, अनुवंशिक विविधता आणि उपजीविका. आठवणीची युक्ती : "हवा-पाणी-माती, बियाणे, बचाव".
फरक ओळखा
| विविधतेचा प्रकार | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| पर्यावरणीय | अधिवास व व्यवस्थांची विविधता | जंगल, पाणथळ |
| अनुवंशिक | एकाच प्रजातीतील विविधता | भाताचे अनेक वाण |
सराव प्रश्न
- 1जैवविविधता म्हणजे काय?
- 2जंगलांना प्राथमिक उत्पादक का म्हणतात?
- 3स्वच्छ राखण्यासाठी वनस्पती मदत करतात अशी एक गोष्ट सांगा.
- 4आपण पारंपरिक पीक वाण का जपतो?
- 5मासेमारी जैवविविधतेवर कशी अवलंबून आहे?
- 6भारताला जैवविविधतेने समृद्ध का म्हणतात?
- 7एक प्रजाती नष्ट झाल्यास इतरांवर कसा परिणाम होतो ते स्पष्ट करा.
- 8जंगले व वन्यजीव जपण्याची तीन कारणे द्या.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1एखाद्या प्रदेशातील वन्य व लागवडीखालील सजीवांची, एकमेकांशी जोडलेली विविधता.
- 2ती सूर्यप्रकाशापासून अन्न बनवतात आणि इतर सर्व सजीव त्यांच्यावर अवलंबून असतात.
- 3हवा, पाणी किंवा माती.
- 4ती प्रजननासाठी उपयुक्त अनुवंशिक विविधतेचा साठा असतात.
- 5माशांना जगण्यासाठी निरोगी जलवनस्पती व जलप्राणी लागतात.
- 6येथे प्रजातींची संख्या व विविधता खूप मोठी आहे.
- 7प्रजाती एकमेकींवर अवलंबून असल्याने एक नाहीशी झाली तर अन्न व अधिवासाच्या साखळ्या बिघडतात.
- 8जीवनाधार व्यवस्था जपणे, अनुवंशिक विविधता टिकवणे आणि उपजीविकेला आधार देणे.
वन्यजीव संरक्षण : कायदा आणि व्याघ्र प्रकल्प
जंगलाजवळच्या प्राणिसंग्रहालयात किंवा राष्ट्रीय उद्यानाचा फलक प्राण्यांना त्रास देऊ नका असे सांगतो. वन्य प्राणी वेगाने नाहीसे होत आहेत या चिंतेतून हे नियम आले.
वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, 1972 हा कायदा संकटग्रस्त प्रजातींची शिकार बंद करणारा, त्यांच्या अधिवासांचे संरक्षण करणारा आणि वन्यजीव व्यापार मर्यादित करणारा आहे. व्याघ्र प्रकल्प (1973) ही वाघ वाचवण्याची मोहीम आहे.
मुख्य कल्पना 1 : 1972 चा कायदा — त्याने अधिवासांना कायदेशीर संरक्षण दिले, शिकारीवर बंदी घातली, व्यापारावर निर्बंध आणले आणि संरक्षित प्रजातींची अखिल भारतीय यादी प्रसिद्ध केली. राष्ट्रीय उद्याने आणि अभयारण्ये स्थापन झाली. वाघ, एकशिंगी गेंडा, हंगुल, मगरींच्या तीन जाती आणि आशियाई सिंह यांच्यासाठी विशेष प्रकल्प सुरू झाले. नंतर भारतीय हत्ती, काळवीट, माळढोक आणि हिम बिबट्या यांनाही संरक्षण मिळाले. 1980 व 1986 मध्ये कीटक आणि 1991 मध्ये वनस्पती यादीत आल्या.
- सोपे : संरक्षित प्राण्याची शिकार करण्यास बंदी आहे.
- मध्यम : अभयारण्ये फक्त एकेका प्राण्याचे नव्हे तर अधिवासाचे रक्षण करतात.
- परीक्षेसारखे : एक व्यापारी वाघाची कातडी विकायचा प्रयत्न करतो. 1972 चा कायदा असा व्यापार मर्यादित करतो आणि तो गुन्हा ठरवतो.
मुख्य कल्पना 2 : व्याघ्र प्रकल्प — विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला अंदाजे 55,000 असलेले वाघ 1973 पर्यंत 1,827 उरले. धोके : शिकार, घटता अधिवास, भक्ष्य प्राणी कमी होणे आणि वाढती मानवी लोकसंख्या. जगातील सुमारे दोन-तृतीयांश वाघ भारत व नेपाळमध्ये असल्याने 1973 मध्ये व्याघ्र प्रकल्प सुरू झाला. व्याघ्र राखीव क्षेत्रांत कॉर्बेट, सुंदरबन, बांधवगड, सरिस्का, मानस आणि पेरियार यांचा समावेश आहे. संवर्धन आता काही प्रजातींवर नव्हे तर संपूर्ण जैवविविधतेवर लक्ष देते.
- सोपे : कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान उत्तराखंडातील व्याघ्र राखीव क्षेत्र आहे.
- मध्यम : जंगलातील हरणांची शिकार झाली तर वाघांचे भक्ष्य संपते आणि वाघही घटतात.
- परीक्षेसारखे : आसाममधील व्याघ्र राखीव क्षेत्र मानस, तर पेरियार केरळमध्ये आहे.
वन्यजीव कायदा 1972, व्याघ्र प्रकल्प 1973.
दोन्ही वर्षे गल्लत करणे. कायदा आधी (1972), प्रकल्प नंतर (1973).
वर्षे जोडा : कायदा = 72, वाघ = 73. आठवणीची युक्ती : "आधी कायदा, मग वाघ".
फरक ओळखा
| बाब | वर्ष | काय करते |
|---|---|---|
| वन्यजीव (संरक्षण) कायदा | 1972 | शिकारबंदी, अधिवास संरक्षण |
| व्याघ्र प्रकल्प | 1973 | राखीव क्षेत्रांतून वाघ वाचवतो |
| संरक्षित यादीत वनस्पती | 1991 | पहिल्या सहा प्रजाती |
सराव प्रश्न
- 1वन्यजीव संरक्षण कायदा कोणत्या वर्षी झाला?
- 2व्याघ्र प्रकल्प कोणत्या वर्षी सुरू झाला?
- 3एका व्याघ्र राखीव क्षेत्राचे नाव सांगा.
- 4वाघाला असलेले दोन धोके सांगा.
- 5वाघ संवर्धनात भारत व नेपाळ महत्त्वाचे का?
- 6विशेष प्रकल्प मिळालेले आणखी दोन प्राणी सांगा.
- 71972 च्या कायद्यातील तीन तरतुदी स्पष्ट करा.
- 8वाघ वाचवणे जंगलासाठीही चांगले का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 11972.
- 21973.
- 3कॉर्बेट, सरिस्का, मानस किंवा पेरियार.
- 4शिकार आणि घटता अधिवास.
- 5जगातील सुमारे दोन-तृतीयांश वाघ तेथे आहेत.
- 6एकशिंगी गेंडा आणि आशियाई सिंह.
- 7शिकारबंदी, अधिवासांना कायदेशीर संरक्षण आणि व्यापारावर निर्बंध.
- 8वाघ वाचवण्यासाठी भक्ष्यासह निरोगी जंगल लागते, म्हणून संपूर्ण परिसंस्थेचा फायदा होतो.
वन्यजीव संरक्षण : कायदा आणि व्याघ्र प्रकल्प
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडाभारतातील वनांचे प्रकार
शाळेत काही भाग सर्वांसाठी खुले असतात आणि काही भागात फक्त कर्मचारी जाऊ शकतात. जंगलांचीही प्रवेश व वापर किती मान्य आहे त्यानुसार विभागणी केली जाते.
भारतातील बहुतेक जंगले सरकारच्या मालकीची किंवा व्यवस्थापनाखाली आहेत. त्यांचे राखीव, संरक्षित आणि अवर्गीकृत वने असे गट केले जातात.
मुख्य कल्पना 1 : तीन वर्ग — राखीव वने : वनजमिनीच्या निम्म्याहून अधिक; संवर्धनासाठी सर्वात मौल्यवान. संरक्षित वने : जवळजवळ एक-तृतीयांश; पुढील ऱ्हासापासून संरक्षित. अवर्गीकृत वने : सरकार, व्यक्ती आणि समुदायांच्या मालकीची इतर वने व पडीक जमिनी. राखीव व संरक्षित वने मिळून "कायमची वनसंपदा" म्हणतात, जी लाकूड, वनोत्पादने आणि संरक्षणासाठी राखली जाते.
- सोपे : राखीव वने संवर्धनासाठी सर्वात मौल्यवान असतात.
- मध्यम : संरक्षित वने पुढील ऱ्हासापासून जपली जातात.
- परीक्षेसारखे : गावसमुदाय सांभाळत असलेला पण औपचारिक यादीत नसलेला जंगलपट्टा म्हणजे अवर्गीकृत वन.
मुख्य कल्पना 2 : ती कोठे आहेत — मध्य प्रदेशात कायम वनांखालील सर्वात मोठे क्षेत्र आहे (त्याच्या वनक्षेत्राच्या 75 टक्के). जम्मू-काश्मीर, आंध्र प्रदेश, उत्तराखंड, केरळ, तमिळनाडू, पश्चिम बंगाल आणि महाराष्ट्रात राखीव वने जास्त आहेत. बिहार, हरियाणा, पंजाब, हिमाचल प्रदेश, ओडिशा आणि राजस्थानात बहुतांश संरक्षित वने आहेत. सर्व ईशान्य राज्ये आणि गुजरातच्या काही भागांत स्थानिक समुदाय सांभाळत असलेल्या अवर्गीकृत वनांचा वाटा मोठा आहे.
- सोपे : मध्य प्रदेशात कायम वनांचे सर्वात मोठे क्षेत्र आहे.
- मध्यम : ईशान्येतील जंगले प्रामुख्याने समुदायांकडून सांभाळली जातात.
- परीक्षेसारखे : एखाद्या राज्यात बहुतेक संरक्षित वने असतील, तर ते पंजाब किंवा राजस्थान असू शकते.
राखीव = सर्वात मौल्यवान, संरक्षित = जपलेली, अवर्गीकृत = इतर जमिनी.
अवर्गीकृत म्हणजे मालकहीन असे समजणे. ती सरकार, व्यक्ती आणि समुदायांची असतात.
रा-सं-अ : राखीव निम्म्याहून अधिक, संरक्षित सुमारे एक-तृतीयांश, अवर्गीकृत उरलेली. आठवणीची युक्ती : "राखीव राजेशाही".
फरक ओळखा
| वर्ग | वाटा | मुख्य वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| राखीव | निम्म्याहून अधिक | सर्वात मौल्यवान |
| संरक्षित | जवळजवळ एक-तृतीयांश | पुढील ऱ्हासापासून सुरक्षित |
| अवर्गीकृत | उरलेले | मिश्र मालकी, ईशान्येत समुदायाकडे |
सराव प्रश्न
- 1वनांचे तीन वर्ग सांगा.
- 2संवर्धनासाठी सर्वात मौल्यवान वर्ग कोणता?
- 3कायम वनांचे सर्वात मोठे क्षेत्र कोणत्या राज्यात आहे?
- 4कायमची वनसंपदा म्हणजे काय?
- 5अवर्गीकृत वनांचे मालक कोण?
- 6कोणत्या प्रदेशांत अवर्गीकृत वने जास्त आहेत?
- 7राखीव आणि संरक्षित वनांची दोन मुद्द्यांत तुलना करा.
- 8सर्व जंगलांचे व्यवस्थापन सरकारला कठीण का जाते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1राखीव, संरक्षित आणि अवर्गीकृत.
- 2राखीव वने.
- 3मध्य प्रदेश.
- 4लाकूड, उत्पादने आणि संरक्षणासाठी राखलेली राखीव व संरक्षित वने.
- 5सरकार, व्यक्ती आणि समुदाय.
- 6सर्व ईशान्य राज्ये आणि गुजरातचे काही भाग.
- 7राखीव निम्म्याहून अधिक व सर्वात मौल्यवान; संरक्षित जवळजवळ एक-तृतीयांश व पुढील ऱ्हासापासून जपलेली.
- 8क्षेत्र प्रचंड व विविध असल्याने व्यवस्थापन, नियंत्रण आणि नियमन कठीण असते.
भारतातील वनांचे प्रकार
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासमुदाय संवर्धन आणि परंपरा
अनेक गावांत मोठ्या वडाला किंवा पिंपळाला आदराने वागवतात आणि कोणी तो तोडत नाही. तो आदर झाडाचे आणि त्यावर राहणाऱ्या पक्ष्यांचे रक्षण करतो.
समुदाय संवर्धन म्हणजे स्थानिक लोकच जंगले व वन्यजीव जपतात, कारण त्यांची दीर्घकालीन उपजीविका त्यांवर अवलंबून असते.
मुख्य कल्पना 1 : कृतीतील समुदाय — सरिस्कात गावकऱ्यांनी वन्यजीव संरक्षण कायद्याचा आधार घेऊन खाणकामाशी लढा दिला. अलवरमधील पाच गावांनी 1,200 हेक्टर क्षेत्र भैरोदेव डाकव सोनचुरी म्हणून जाहीर केले आणि शिकारीविरुद्ध स्वतःचे नियम केले. हिमालयातील चिपको आंदोलनाने जंगलतोडीचा प्रतिकार केला आणि समुदायाने स्थानिक प्रजातींची लागवड यशस्वी ठरू शकते हे दाखवले. टिहरीतील बीज बचाओ आंदोलन आणि नवधान्य दाखवतात की कृत्रिम रसायनांविना विविध पिके घेता येतात.
- सोपे : चिपको आंदोलनाने झाडे वाचवली.
- मध्यम : राखीव क्षेत्राजवळील खाणकाम थांबवण्यासाठी गावकरी कायद्याचा वापर करू शकतात.
- परीक्षेसारखे : एखादे गाव जंगलपट्ट्यात स्वतः शिकारबंदी करते. हे अलवरप्रमाणे समुदाय संवर्धन आहे.
मुख्य कल्पना 2 : देवराया आणि श्रद्धा — देवराई म्हणजे देवदेवतांच्या मालकीची मानून न छेडलेले जंगलपट्टे. मुंडा व संथाळ लोक मोह आणि कदंबाची पूजा करतात; ओडिशा-बिहारचे आदिवासी लग्नात चिंच व आंब्याची पूजा करतात; पिंपळ आणि वड अनेकांना पवित्र आहेत. राजस्थानातील बिश्नोई गावांत काळवीट, नीलगाय आणि मोर निर्धास्त फिरतात, कोणी त्यांना इजा करत नाही. मंदिरांभोवतीच्या माकडांना रोज खाऊ घातले जाते.
- सोपे : पिंपळ आणि वड पवित्र मानले जातात.
- मध्यम : देवराई दुर्मिळ वनस्पतींना तोडण्यापासून वाचवते.
- परीक्षेसारखे : बिश्नोई घरांजवळ काळवीट मोकळे फिरतात कारण समुदाय त्यांचे रक्षण करतो.
श्रद्धा आणि समुदायाची कृती दोन्ही निसर्ग जपतात.
संवर्धन फक्त सरकारचे काम असे समजणे. अनेक यशस्वी प्रयत्न गावांतून सुरू झाले.
उदाहरणे गटवा : मिठी = चिपको, बी = बीज बचाओ, राई = देवराई, काळवीट = बिश्नोई. आठवणीची युक्ती : "चि-बी-दे-बि".
फरक ओळखा
| उदाहरण | कोठे | कशाचे रक्षण |
|---|---|---|
| चिपको | हिमालय | जंगले |
| बीज बचाओ आंदोलन | टिहरी | पीक वाण |
| देवराई | अनेक आदिवासी भाग | जंगलपट्टे |
| बिश्नोई गावे | राजस्थान | काळवीट, नीलगाय |
सराव प्रश्न
- 1देवराई म्हणजे काय?
- 2बीज बचाओ आंदोलन कोठे आहे?
- 3अनेकांना पवित्र असलेले एक झाड सांगा.
- 4अलवरच्या गावकऱ्यांनी काय केले?
- 5सरिस्काच्या गावकऱ्यांनी खाणकाम कसे थांबवले?
- 6चिपको आंदोलन काय दाखवते?
- 7धार्मिक श्रद्धा संवर्धनाला कशा मदत करतात ते दोन उदाहरणांसह सांगा.
- 8स्थानिक समुदाय कधी कधी बाहेरच्यांपेक्षा जंगले जास्त मनापासून का जपतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पवित्र मानून न छेडलेला जंगलपट्टा.
- 2हिमालयातील टिहरी.
- 3पिंपळ किंवा वड.
- 4त्यांनी 1,200 हेक्टर संरक्षित क्षेत्र जाहीर केले आणि स्वतःची शिकारबंदी केली.
- 5वन्यजीव संरक्षण कायद्याचा हवाला देऊन.
- 6समुदायाने स्थानिक प्रजातींची लागवड केली तर ती खूप यशस्वी होऊ शकते.
- 7देवराई अछेडलेली राहतात; बिश्नोई गावे काळवीट व मोरांचे रक्षण करतात.
- 8त्यांची उपजीविका आणि परंपरा जंगलावर अवलंबून असल्याने जपण्याचा त्यांनाच फायदा होतो.
संयुक्त वन व्यवस्थापन आणि लोककेंद्री वापर
वर्ग स्वच्छ ठेवण्याचे काम सगळ्यांनी वाटून घेतले तर एकटा मॉनिटर करतो त्यापेक्षा खोली जास्त स्वच्छ राहते. जंगलांचेही असेच आहे.
संयुक्त वन व्यवस्थापन (JFM) हा कार्यक्रम आहे ज्यात गावातील स्थानिक संस्था वनविभागाच्या व्यवस्थापनाखालील ऱ्हासित वनजमिनीचे रक्षण करतात आणि त्या बदल्यात काही लाभ मिळवतात.
मुख्य कल्पना 1 : JFM कसे चालते — 1988 मध्ये ओडिशाने पहिला ठराव केला तेव्हा त्याची औपचारिक सुरुवात झाली. गावातील संस्था जंगलाचे रक्षण करतात; त्या बदल्यात सदस्यांना वनोत्पादने (लाकूड सोडून) आणि यशस्वी संरक्षणानंतर तोडलेल्या लाकडाचा वाटा मिळतो.
- सोपे : JFM ओडिशात सुरू झाले.
- मध्यम : JFM अंतर्गत गावकरी पाने, फळे अशी वनोत्पादने गोळा करू शकतात.
- परीक्षेसारखे : एक गाव वर्षानुवर्षे ऱ्हासित जंगलाचे रक्षण करते. कापणीच्या वेळी त्याला लाकडाचा वाटा मिळतो. हे JFM आहे.
मुख्य कल्पना 2 : विकासासाठी धडा — स्पष्ट धडा असा की संसाधन व्यवस्थापनात स्थानिक समुदाय सहभागी हवेत, जरी ते निर्णयप्रक्रियेच्या केंद्रस्थानी अजून नाहीत. फक्त त्याच कृती स्वीकारा ज्या लोककेंद्री, पर्यावरणस्नेही आणि आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर आहेत.
- सोपे : स्थानिक लोकांनी निर्णयांत भाग घ्यावा.
- मध्यम : जंगलाला हानी करून पैसा कमावणारा प्रकल्प पर्यावरणस्नेही कसोटीत अपयशी ठरतो.
- परीक्षेसारखे : गावकऱ्यांना रोजगार देणारी आणि झाडे जपणारी पर्यटन योजना तिन्ही कसोट्या पूर्ण करते.
JFM ची सुरुवात 1988 मध्ये ओडिशात.
JFM मुळे गावकऱ्यांना मालकी मिळते असे समजणे. ते रक्षण करतात आणि लाभ वाटून घेतात; जमिनीचे व्यवस्थापन वनविभागच करतो.
प्रकल्पाच्या तीन कसोट्या : लोककेंद्री, हरित, फायदेशीर. आठवणीची युक्ती : "लो-ह-फा".
फरक ओळखा
| पद्धत | कृती कोण करते | लाभ |
|---|---|---|
| फक्त सरकार | वनविभाग | नियमांद्वारे संरक्षण |
| JFM | गावकरी व विभाग मिळून | उत्पादने व लाकडाचा वाटा |
सराव प्रश्न
- 1JFM चे पूर्ण रूप काय?
- 2ते कोणत्या राज्याने सुरू केले?
- 3कोणत्या वर्षी?
- 4JFM अंतर्गत गावकऱ्यांना काय मिळते?
- 5JFM प्रामुख्याने कोणत्या वनजमिनीवर राबवतात?
- 6भारताच्या अनुभवातून मुख्य धडा काय?
- 7JFM तीन पायऱ्यांत कसे चालते ते सांगा.
- 8स्वीकारार्ह विकास कृतीच्या तीन कसोट्या सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1संयुक्त वन व्यवस्थापन.
- 2ओडिशा.
- 31988.
- 4वनोत्पादने (लाकूड वगळून) आणि यशस्वी संरक्षणानंतर लाकडाचा वाटा.
- 5वनविभागाच्या व्यवस्थापनाखालील ऱ्हासित वनजमीन.
- 6संसाधन व्यवस्थापनात स्थानिक समुदायांना सहभागी करायला हवे.
- 7गावकरी संस्था बनवतात, जंगलाचे रक्षण करतात आणि लाभ वाटून घेतात.
- 8लोककेंद्री, पर्यावरणस्नेही आणि आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर.