संसाधने आणि त्यांचे प्रकार
गावची विहीर, बैलगाडी, ट्रॅक्टर आणि मोबाईल टॉवर यांचा विचार करा. निसर्गात सापडणाऱ्या गोष्टींना माणसाने उपयोगी रूप दिले म्हणूनच ते आपल्याकडे आहेत. शेतातला दगड, कोणी त्याचे जाते घडवेपर्यंत, फक्त दगडच असतो.
आपल्या सभोवतालची जी गोष्ट माणसाची गरज भागवू शकते, ती संसाधन होय; पण त्यासाठी ती मिळवण्याचे तंत्रज्ञान हवे, वापर परवडणारा हवा आणि समाजाला तो मान्य हवा. संसाधने निसर्गाची फुकट भेट नसतात; माणूस, तंत्रज्ञान आणि संस्था मिळून ती घडवतात.
मुख्य कल्पना 1 : संसाधनांचे चार गट — उगमानुसार : जैविक (सजीवांपासून, उदा. जंगल, प्राणी, मासे) आणि अजैविक (निर्जीव, उदा. खडक, धातू, पाणी). संपुष्टात येण्यानुसार : नवीकरणीय (पुन्हा भरून येणारी, उदा. वारा, सूर्यप्रकाश) आणि अनवीकरणीय (तयार व्हायला लाखो वर्षे, उदा. कोळसा, खनिज तेल). मालकीनुसार : वैयक्तिक, सामुदायिक, राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय. विकासाच्या टप्प्यानुसार : संभाव्य, विकसित, साठा, राखीव.
- सोपे : मासेमारीची नाव मासे (जैविक) पकडते आणि वारा किंवा डिझेल (नवीकरणीय किंवा अनवीकरणीय) वापरते.
- मध्यम : गावातील तळे सर्व कुटुंबे वापरतात, म्हणून ते सामुदायिक संसाधन; खाजगी बाग वैयक्तिक संसाधन.
- परीक्षेसारखे : किनाऱ्यापासून 200 सागरी मैलांपलीकडील समुद्र कोणत्याही एका देशाचा नसतो; ते आंतरराष्ट्रीय संसाधन आहे.
मुख्य कल्पना 2 : संसाधनाचे टप्पे — संभाव्य संसाधन अस्तित्वात असते पण अजून वापरले जात नाही (वादळी वाळवंटातील पवनऊर्जा). विकसित संसाधनाचे सर्वेक्षण झालेले असते आणि ते वापरात असते. साठा म्हणजे गरज भागवू शकणारा पदार्थ पण आपल्याकडे तंत्रज्ञान नाही (पाण्यात हायड्रोजन आहे, तो चांगले इंधन आहे, पण तो आपण अजून मोठ्या प्रमाणावर वापरू शकत नाही). राखीव म्हणजे साठ्यातला जो भाग आजच्या तंत्रज्ञानाने वापरता येतो पण भविष्यासाठी राखून ठेवला आहे (धरणातील पाणी).
- सोपे : गच्चीवरचा सूर्यप्रकाश सौर पॅनेल बसेपर्यंत संभाव्य संसाधन असतो.
- मध्यम : आज खणला जाणारा कोळशाचा थर विकसित संसाधन आहे.
- परीक्षेसारखे : धरणात 10 दशलक्ष लिटर पाणी आहे. सध्या पुरवले जाणारे पाणी विकसित; कोरड्या महिन्यांसाठी ठेवलेले जास्तीचे पाणी राखीव.
तंत्रज्ञान, संस्था आणि मानवी प्रयत्न मिळून पदार्थाचे संसाधन बनवतात.
प्रत्येक नवीकरणीय संसाधनाला "अमर्याद" म्हणणे. जंगल आणि भूजल पुन्हा भरतात, पण आपण त्यांचा वापर भरून येण्याच्या वेगापेक्षा कमी ठेवला तरच.
चार प्रश्न विचारा : कुठून? पुन्हा भरेल का? मालक कोण? किती विकसित? आठवणीची युक्ती : उ-सं-मा-वि (उगम, संपुष्टात येणे, मालकी, विकास).
फरक ओळखा
| प्रकार | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| नवीकरणीय | उपयुक्त वेळेत नैसर्गिकरित्या भरते | वारा, सूर्यप्रकाश |
| अनवीकरणीय | तयार व्हायला लाखो वर्षे | कोळसा, खनिज तेल |
| साठा | आजच्या तंत्रज्ञानाने वापरता येत नाही | पाण्यातील हायड्रोजन |
| राखीव | वापरता येते पण भविष्यासाठी ठेवलेले | धरणातील पाणी |
सराव प्रश्न
- 1एक जैविक आणि एक अजैविक संसाधन सांगा.
- 2सौरऊर्जा नवीकरणीय आहे की अनवीकरणीय?
- 3सामुदायिक तळ्याचा मालक कोण?
- 4संसाधने "मानवी कृतींचे फलित" का म्हणतात?
- 5साठा आणि राखीव यांत फरक काय?
- 6कोळसा नैसर्गिकरित्या तयार होत असूनही अनवीकरणीय का म्हणतात?
- 7वादळी वाळवंटात अजून पवनचक्क्या नाहीत. तेथील पवनऊर्जा कोणत्या टप्प्यात आहे? काय केल्याने हे बदलेल?
- 8वैयक्तिक, सामुदायिक आणि राष्ट्रीय मालकीच्या संसाधनाचे प्रत्येकी एक उदाहरण द्या.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जैविक : जंगल किंवा मासे. अजैविक : लोहखनिज किंवा पाणी.
- 2नवीकरणीय.
- 3गावातील सर्व सदस्य.
- 4माणसाकडे कौशल्य, साधने आणि गरज असेल तेव्हाच पदार्थ संसाधन बनतो.
- 5साठा आजच्या तंत्रज्ञानाने वापरता येत नाही; राखीव वापरता येते पण जतन केलेले असते.
- 6ते तयार व्हायला लाखो वर्षे लागतात, आपण वापरतो त्यापेक्षा खूप जास्त.
- 7संभाव्य संसाधन. पवनचक्क्या (तंत्रज्ञान) आणि वीज-जाळे (संस्था) उभारल्याने ते विकसित होईल.
- 8वैयक्तिक : खाजगी विहीर. सामुदायिक : गावचे गायरान. राष्ट्रीय : जमिनीखालची खनिजे.
शाश्वत विकास आणि संसाधन नियोजन
महिन्याचा पूर्ण पगार पहिल्या आठवड्यातच खर्च करणाऱ्या कुटुंबाकडे उरलेल्या महिन्यासाठी काहीच राहत नाही. निसर्गाची संसाधने बेफिकीरपणे वापरणेही असेच आहे : आजची पिढी मजा करते, पुढच्या पिढ्यांना किंमत मोजावी लागते.
शाश्वत विकास म्हणजे पर्यावरणाला हानी न पोहोचवता आणि पुढच्या पिढ्यांच्या संधी न बिघडवता आजचे जीवन सुधारणे. संसाधन नियोजन म्हणजे संसाधने शहाणपणाने वापरण्याची काळजीपूर्वक, टप्प्याटप्प्याची पद्धत.
मुख्य कल्पना 1 : बेफिकीर वापर धोकादायक का — थोड्या लोकांनी किंवा देशांनी जास्त वापरले तर इतरांना कमी उरते आणि श्रीमंत-गरीब गट तयार होतात. अति वापरामुळे जागतिक तापमानवाढ, ओझोन थराचे नुकसान, प्रदूषण आणि जमिनीचा ऱ्हास होतो. म्हणूनच 1992 मध्ये रिओ पृथ्वी परिषदेत जग एकत्र आले आणि अजेंडा 21 स्वीकारला गेला, ज्यात प्रत्येक स्थानिक शासनाने स्वतःची शाश्वत जीवनाची योजना बनवावी असे सांगितले.
- सोपे : न वापरलेले दिवे बंद केल्याने संसाधन वाचते.
- मध्यम : काही कारखान्यांनी प्रदेशाचे बहुतेक पाणी वापरले तर जवळच्या शेतकऱ्यांना टंचाई भासते.
- परीक्षेसारखे : अजेंडा 21 प्रत्येक स्थानिक संस्थेला स्थानिक योजना करायला सांगतो. प्लास्टिक पिशव्यांवर बंदी घालून झाडे लावणारी ग्रामपंचायत हीच कल्पना पाळते.
मुख्य कल्पना 2 : भारतातील संसाधन नियोजन — भारतात संसाधने असमान पसरलेली आहेत : झारखंड, छत्तीसगड, मध्य प्रदेशात खनिजे आणि कोळसा; अरुणाचल प्रदेशात पाणी पण कमकुवत पायाभूत सुविधा; राजस्थानात सूर्यप्रकाश व वारा पण पाणी कमी; लडाख वेगळे पडलेले आणि पाण्याची कमतरता असलेले. नियोजनाचे तीन टप्पे : (i) संसाधनांचे सर्वेक्षण, नकाशे आणि मोजमाप; (ii) तंत्रज्ञान, कौशल्य आणि संस्था असलेली नियोजन रचना उभारणे; (iii) योजना राष्ट्रीय विकास योजनांशी जुळवणे.
- सोपे : राजस्थान सौरऊर्जा प्रकल्पांसाठी चांगले आहे.
- मध्यम : लडाखकडे सांस्कृतिक संपत्ती आहे पण पाणी आणि रस्ते हवेत, म्हणून नियोजनात त्याच्या गरजांचा समतोल हवा.
- परीक्षेसारखे : कोळशाने समृद्ध पण रेल्वेमार्ग नसलेले राज्य कोळशाचा फायदा घेऊ शकत नाही. संसाधन आणि पायाभूत सुविधा दोन्हींचे नियोजन हवे.
शाश्वत विकास = आजची प्रगती, उद्याचे हिसकावल्याशिवाय.
संसाधनसमृद्ध प्रदेश नेहमी विकसित असतात असे समजणे. तंत्रज्ञान आणि संस्थांविना ते मागासलेले राहू शकतात.
नियोजनाचे तीन टप्पे : मोजा, उभारा, जुळवा. आठवणीची युक्ती : मो-उ-जु, "मोजा, उभारा, जुळवा".
फरक ओळखा
| प्रदेश | समृद्ध | कमतरता |
|---|---|---|
| मध्य प्रदेश | खनिजे, कोळसा | नमूद नाही |
| राजस्थान | सूर्यप्रकाश, वारा | पाणी |
| अरुणाचल प्रदेश | पाणी | पायाभूत सुविधा |
| लडाख | संस्कृती | पाणी, खनिजे, रस्ते |
सराव प्रश्न
- 1शाश्वत विकास म्हणजे काय?
- 2रिओ पृथ्वी परिषद कोणत्या वर्षी झाली?
- 3खनिजांनी समृद्ध असलेल्या एका राज्याचे नाव सांगा.
- 4संसाधनांच्या बेफिकीर वापराने होणाऱ्या दोन समस्या सांगा.
- 5भारताला संसाधन नियोजनाची गरज का आहे?
- 6अजेंडा 21 म्हणजे काय?
- 7एखादा प्रदेश संसाधनांनी समृद्ध असूनही आर्थिकदृष्ट्या मागासलेला का असू शकतो ते स्पष्ट करा.
- 8भारतातील संसाधन नियोजनाचे तीन टप्पे प्रत्येकी एका ओळीत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पर्यावरणाला किंवा पुढच्या पिढ्यांच्या गरजांना हानी न पोहोचवणारा विकास.
- 21992.
- 3झारखंड, छत्तीसगड किंवा मध्य प्रदेश.
- 4संसाधनांचा ऱ्हास आणि प्रदूषण किंवा जमिनीचा ऱ्हास अशी जागतिक पर्यावरणीय संकटे.
- 5संसाधने असमान पसरलेली आहेत, म्हणून प्रत्येक पातळीवर समतोल नियोजन हवे.
- 61992 च्या परिषदेत स्वीकारलेली शाश्वत विकासाची योजना, जी स्थानिक शासनांना स्थानिक योजना करायला सांगते.
- 7तंत्रज्ञान, कौशल्य आणि संस्थांशिवाय संसाधने नीट वापरता येत नाहीत.
- 8संसाधनांचे सर्वेक्षण व नकाशे; तंत्रज्ञान व कौशल्यासह नियोजन रचना उभारणे; योजना राष्ट्रीय योजनांशी जुळवणे.
भूमी संसाधने, भूमी उपयोग आणि भूमीचा ऱ्हास
तुमच्या शाळेभोवतीची जमीन पाहा : खेळाचे मैदान, रस्ता, काही झाडे, पलीकडे कदाचित शेत. एकाच जमिनीचा सर्व कामांसाठी वापर करता येत नाही, म्हणून लोकांना निवड करावी लागते.
भूमी उपयोग म्हणजे जमीन जंगल, शेती, इमारती, रस्ते, कुरण आणि पडीक जमीन यांत कशी वाटली आहे. निव्वळ पेरलेले क्षेत्र म्हणजे ज्या जमिनीवर प्रत्यक्ष पिके पेरली जातात. एकूण पीक क्षेत्र म्हणजे निव्वळ पेरलेले क्षेत्र अधिक वर्षात एकापेक्षा जास्त वेळा पेरलेले क्षेत्र.
मुख्य कल्पना 1 : भूमी उपयोगाचा आराखडा — भारताच्या जमिनीत मैदाने (सुमारे 43 टक्के), पर्वत (सुमारे 30 टक्के) आणि पठारे (सुमारे 27 टक्के) आहेत. भूमी उपयोग भौतिक घटकांवर (भूरूप, हवामान, माती) आणि मानवी घटकांवर (लोकसंख्या, तंत्रज्ञान, संस्कृती) अवलंबून असतो. निव्वळ पेरलेले क्षेत्र पंजाब आणि हरियाणात खूप जास्त (80 टक्क्यांहून अधिक) तर अरुणाचल प्रदेश, मिझोराम, मणिपूर आणि अंदमान-निकोबारमध्ये खूप कमी आहे. वनक्षेत्र राष्ट्रीय वननीतीच्या 33 टक्के उद्दिष्टापेक्षा कमी आहे.
- सोपे : शेती आणि उद्योगासाठी मैदाने सर्वोत्तम.
- मध्यम : डोंगराळ राज्यात निव्वळ पेरलेले क्षेत्र कमी असते, कारण तीव्र उतारावर नांगरणी कठीण.
- परीक्षेसारखे : एका शेतात हिवाळ्यात गहू आणि पावसाळ्यात भात होतो. त्याचे निव्वळ पेरलेले क्षेत्र एकदा मोजले जाते; एकूण पीक क्षेत्र दोनदा.
मुख्य कल्पना 2 : भूमीचा ऱ्हास आणि उपाय — कारणे : जंगलतोड, अति चराई (गुजरात, राजस्थान, मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र), खाणकाम (झारखंड, छत्तीसगड, ओडिशा), अति सिंचनामुळे पाणथळपणा आणि खारट माती (पंजाब, हरियाणा, पश्चिम उत्तर प्रदेश), आणि औद्योगिक धूळ व कचरा. उपाय : झाडे लावणे, चराई नियंत्रित करणे, वाळूचे ढिगारे धरण्यासाठी आश्रयपट्टे व काटेरी झुडपे, काळजीपूर्वक खाणकाम आणि कारखान्यांचा कचरा सोडण्यापूर्वी प्रक्रिया.
- सोपे : झाडे लावल्याने जमिनीचे रक्षण होते.
- मध्यम : शेतात कालव्याचे जास्त पाणी दिल्यास मातीत मीठ वाढते आणि पिकांना हानी होते.
- परीक्षेसारखे : सिमेंट कारखान्याची धूळ शेतांवर बसते आणि पाणी मुरू देत नाही. धूळ-नियंत्रक गाळणी हा उपाय आहे.
निव्वळ पेरलेले क्षेत्र एकदाच मोजतात; एकूण पीक क्षेत्रात प्रत्येक पेरणी मोजतात.
अति सिंचन नेहमी पिकांना फायदेशीर असे समजणे. सखल भागात ते क्षार पृष्ठभागावर आणते.
प्रत्येक कारणाला राज्यगट जोडा. आठवणीची युक्ती : खाणकाम = पूर्वेकडील पठार, चराई = पश्चिम, अति सिंचन = उत्तर-पश्चिम.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ |
|---|---|
| निव्वळ पेरलेले क्षेत्र | एकदा पेरलेली जमीन |
| एकूण पीक क्षेत्र | निव्वळ पेरलेले क्षेत्र अधिक पुन्हा पेरलेले |
| पडीक जमीन | सुपीकता परत येण्यासाठी काही काळ न कसलेली |
| ओसाड जमीन | खडकाळ, कोरडी किंवा वाळवंटी जमीन |
सराव प्रश्न
- 1निव्वळ पेरलेले क्षेत्र म्हणजे काय?
- 2खूप जास्त निव्वळ पेरलेले क्षेत्र असलेली दोन राज्ये सांगा.
- 3झारखंडमधील जमिनीच्या ऱ्हासाचे एक कारण सांगा.
- 4एकूण पीक क्षेत्र आणि निव्वळ पेरलेले क्षेत्र यांत काय फरक?
- 5पंजाबमध्ये अति सिंचनाने जमिनीचे नुकसान का झाले?
- 6भारतातील वनक्षेत्र हवे त्यापेक्षा कमी का आहे?
- 7एका शेतकऱ्याने 4 हेक्टरवर दोन पिके आणि 6 हेक्टरवर एक पीक घेतले. निव्वळ पेरलेले आणि एकूण पीक क्षेत्र काढा.
- 8कोरड्या भागात जमिनीचा ऱ्हास कमी करण्याचे तीन उपाय सुचवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जेथे प्रत्यक्ष पिके पेरली जातात ते क्षेत्र.
- 2पंजाब आणि हरियाणा.
- 3खाणकाम.
- 4एकूण पीक क्षेत्रात एकापेक्षा जास्त वेळा पेरलेले क्षेत्र निव्वळ पेरलेल्या क्षेत्रात मिळवतात.
- 5पाणथळपणामुळे मातीतील क्षार आणि आम्लारी वाढले.
- 6लोकसंख्या, शेती, वस्ती आणि उद्योग यांचा जमिनीवरचा ताण.
- 7निव्वळ पेरलेले क्षेत्र = 10 हेक्टर; एकूण पीक क्षेत्र = 4 x 2 + 6 = 14 हेक्टर.
- 8आश्रयपट्टे, नियंत्रित चराई आणि वाळूचे ढिगारे स्थिर करण्यासाठी काटेरी झुडपे.
भारतातील माती
कुंभार, शेतकरी आणि चहामळ्यातील कामगार सगळे मातीशीच काम करतात, पण प्रत्येक जण वेगळी माती निवडतो. चिकट चिकणमाती मडक्यांना योग्य; सैल, ओलावा धरणारी माती इतर पिकांना योग्य.
माती म्हणजे जमिनीवरचा वनस्पती वाढवणारा पातळ जिवंत थर. तिचा प्रकार भूरूप, मूळ खडक, हवामान, वनस्पती आणि काळ यांवर ठरतो. काही सेंटीमीटर माती तयार व्हायला लाखो वर्षे लागतात.
मुख्य कल्पना 1 : गाळाची आणि काळी माती — गाळाची माती सिंधू, गंगा, ब्रह्मपुत्रा आणि पूर्व किनाऱ्यावरील नद्या आणतात; ती सर्वाधिक पसरलेली, खूप सुपीक आणि ऊस, भात, गहू, कडधान्यांना योग्य आहे. जुना गाळ बांगर; नवा गाळ खादर, आणि खादर बारीक व अधिक सुपीक असतो. काळी माती (रेगूर) दख्खनमधील लाव्हा खडकावर तयार होते; तिची चिकणमाती ओलावा धरते, उन्हाळ्यात तडकते, ओली असताना चिकट होते आणि कापसासाठी सर्वोत्तम आहे.
- सोपे : कापूस काळ्या मातीत चांगला येतो.
- मध्यम : उत्तर मैदाने गाळाच्या मातीची आहेत, म्हणून दाट लोकवस्तीची.
- परीक्षेसारखे : एक माती उन्हाळ्यात खोल तडकते आणि पावसात चिकट होते. ती काळी माती, महाराष्ट्र व मध्य प्रदेशात आढळते.
मुख्य कल्पना 2 : लाल, जांभी, शुष्क आणि वन माती — लाल व पिवळी माती दख्खनच्या कमी पावसाच्या भागातील जुन्या स्फटिकी खडकांवर तयार होते; लाल रंग लोहामुळे येतो. जांभी माती (लॅटिन शब्दाचा अर्थ वीट) जास्त पाऊस आणि उष्णतेत निक्षालनाने तयार होते; ती आम्लधर्मी आणि अन्नद्रव्यांनी गरीब असते पण काळजी घेतल्यास कर्नाटक, केरळ, तमिळनाडूत चहा, कॉफी आणि काजू देते. शुष्क माती वालुकामय, खारट आणि ह्युमसविरहित असते, तिच्या खाली कंकर थर असतो; सिंचन केल्यास ती कसता येते (पश्चिम राजस्थान). वन माती चांगला पाऊस असलेल्या टेकड्यांवर आढळते; नदीच्या पायऱ्यांवर ती सुपीक असते.
- सोपे : जांभी माती विटेसारखी लाल असते.
- मध्यम : राजस्थानातील शुष्क माती सिंचन दिल्यास पिके देऊ शकते.
- परीक्षेसारखे : मुसळधार मान्सून पाऊस अन्नद्रव्ये धुऊन नेतो आणि आम्लधर्मी माती उरते. ही जांभी माती, काजूसाठी चांगली.
गाळाची = सर्वाधिक सुपीक व पसरलेली; काळी = कापूस; जांभी = वीट आणि जोरदार पाऊस.
बांगर आणि खादर गल्लत करणे. खादर म्हणजे नवी, बारीक, अधिक सुपीक माती.
माती पिकाशी जोडा : गाळाची = भात-गहू, काळी = कापूस, जांभी = चहा-कॉफी-काजू. आठवणीची युक्ती : "गा-गहू, का-कापूस, जां-जास्त पाऊस".
फरक ओळखा
| माती | मुख्य प्रदेश | मुख्य वैशिष्ट्य | पीक |
|---|---|---|---|
| गाळाची | उत्तर मैदाने | खूप सुपीक | भात, गहू |
| काळी | दख्खन पठार | ओलावा धरते | कापूस |
| जांभी | पश्चिम घाट, दक्षिण | आम्लधर्मी, निक्षालित | चहा, कॉफी |
| शुष्क | राजस्थान | वालुकामय, खारट | सिंचनासह बाजरी |
सराव प्रश्न
- 1कापसासाठी कोणती माती सर्वोत्तम?
- 2उत्तरेकडील गाळ तयार करणाऱ्या नद्यांची नावे सांगा.
- 3जांभी (लॅटेराइट) या शब्दाचा अर्थ काय?
- 4बांगर आणि खादर यांतील फरक सांगा.
- 5काळी माती उन्हाळ्यात का तडकते?
- 6जांभी माती अन्नद्रव्यांनी गरीब का असते?
- 7पूर्वेकडील किनारी त्रिभुज प्रदेशातील माती आणि पिके वर्णन करा.
- 8शुष्क माती शेतीसाठी उपयुक्त कशी करता येईल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1काळी माती.
- 2सिंधू, गंगा आणि ब्रह्मपुत्रा.
- 3वीट.
- 4बांगर जुना, भरडसर गाळ; खादर नवा, बारीक आणि अधिक सुपीक.
- 5ती अतिशय चिकणमातीची असते आणि ओलावा गमावते, म्हणून खोल भेगा पडतात.
- 6जोरदार पावसाने निक्षालनात अन्नद्रव्ये खाली धुतली जातात.
- 7गाळाची माती, सुपीक, भात आणि ऊस.
- 8योग्य सिंचनाने, पश्चिम राजस्थानात केले तसे.
भारतातील माती
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामृदेची धूप आणि मृद संधारण
जोरदार सरीनंतर उघड्या उतारावरून गढूळ तपकिरी पाणी वाहते, तर शेजारचा गवताळ उतार स्वच्छ राहतो. उघडा उतार आपली माती गमावत आहे.
मृदेची धूप म्हणजे वरचा मातीचा थर निघून जाणे आणि वाहून किंवा उडून जाणे. मृदेची निर्मिती आणि धूप एकत्र चालतात, पण मानवी कृतींमुळे समतोल बिघडू शकतो.
मुख्य कल्पना 1 : धुपीचे प्रकार — वाहते पाणी खोल चर कापते, त्यांना घळई (गलीज) म्हणतात आणि ओसाड जमीन उरते (चंबळ खोऱ्यात ती खोरी). पाणी मोठ्या क्षेत्रावर चादरीसारखे वाहून वरचा थर नेते : पत्रीय धूप. वारा सपाट जमिनीवरील सैल माती उडवतो : वायुधूप. उतारावरून वर-खाली नांगरणी केल्यास पाणी वेगाने वाहते आणि धूप वाढते.
- सोपे : घळई म्हणजे पाण्याने कापलेला खोल चर.
- मध्यम : झाडे नसलेल्या उघड्या टेकड्यांवर पावसात माती जास्त वेगाने जाते.
- परीक्षेसारखे : शेतकरी उतारावरून सरळ खाली नांगरतो. पावसात तासांच्या बाजूने चर तयार होतात आणि माती वाहून जाते. उताराला आडवी नांगरणी केली तर हे कमी होईल.
मुख्य कल्पना 2 : मृद संधारणाच्या पद्धती — समोच्च रेषांवर नांगरणी उताराच्या समपातळीला धरून पाणी मंद करते. पायरी शेती उतारावर पायऱ्या कापते (हिमालयात प्रचलित). पट्टा पिक पद्धत पिकांमध्ये गवताचे पट्टे ठेवून वारा तोडते. आश्रयपट्टे म्हणजे वारा रोखण्यासाठी आणि पश्चिम भारतातील वाळूचे ढिगारे स्थिर करण्यासाठी लावलेल्या झाडांच्या रांगा.
- सोपे : पायऱ्या म्हणजे टेकडीवर कापलेल्या पायऱ्या.
- मध्यम : वाळवंटी शेताभोवती झाडांच्या रांगा आश्रयपट्ट्यासारख्या काम करतात.
- परीक्षेसारखे : उत्तराखंडातील डोंगर उतारावर शेतकऱ्याला सुरक्षित शेती करायची आहे. पायरी शेती आणि समोच्च नांगरणी योग्य पर्याय आहेत.
माती झाका, पाणी मंद करा, वारा तोडा.
मृदेची धूप फक्त नैसर्गिक असते असे समजणे. जंगलतोड, चराई आणि चुकीची नांगरणी ती वाढवतात.
पद्धत समस्येशी जुळवा : उतार = समोच्च किंवा पायरी; वारा = पट्टा पीक किंवा आश्रयपट्टा. आठवणीची युक्ती : "पाणी खाली जाते, वारा आडवा येतो".
फरक ओळखा
| समस्या | पद्धत |
|---|---|
| उतारावरचे पाणी | समोच्च नांगरणी, पायऱ्या |
| सपाट जमिनीवरचा वारा | पट्टा पीक, आश्रयपट्टे |
| खोल चर | बंधारे आणि झाडे लावणे |
सराव प्रश्न
- 1घळई म्हणजे काय?
- 2डोंगरासाठी एक मृद संधारण पद्धत सांगा.
- 3आश्रयपट्टे म्हणजे काय?
- 4पत्रीय धूप आणि घळई धूप यांत फरक सांगा.
- 5उतारावर वर-खाली नांगरणी हानिकारक का?
- 6पट्टा पीक पद्धत मातीचे रक्षण कसे करते?
- 7डोंगराळ गावात दर पावसाळ्यात माती वाहून जाते. तीन उपाय सुचवा.
- 8मृदेची निर्मिती आणि धूप साधारणपणे समतोलात का राहतात आणि लोक तो कसा बिघडवतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वाहत्या पाण्याने कापलेला खोल चर.
- 2पायरी शेती किंवा समोच्च नांगरणी.
- 3वारा रोखण्यासाठी आणि ढिगारे स्थिर करण्यासाठी लावलेल्या झाडांच्या रांगा.
- 4पत्रीय धूप विस्तृत क्षेत्रावरचा वरचा थर नेते; घळई धूप खोल चर कापते.
- 5तासांचे चर बनतात आणि पाणी व माती वेगाने वाहून जाते.
- 6पिकांमधील गवताचे पट्टे वाऱ्याचा जोर तोडतात.
- 7पायरी शेती, समोच्च नांगरणी आणि उतारावर झाडे लावणे.
- 8नैसर्गिक प्रक्रिया माती सारख्या गतीने जोडतात आणि काढतात; जंगलतोड, चराई, खाणकाम आणि चुकीची नांगरणी काढण्याची गती वाढवतात.