पृथ्वीवरील पाणी : खारे पाणी आणि गोडे पाणी
जोरदार पावसानंतर मीनाला शाळेचा नळ, तळे आणि डबके सगळे पाण्याने भरलेले दिसते. ती विचार करते : हे सगळे पाणी पिता येईल का? नाही — पृथ्वीवरील बहुतेक पाणी खारे आहे.
पृथ्वीवरील बहुतेक पाणी खारे पाणी (महासागर व समुद्र) आहे; ते पिता येत नाही आणि पिकांना देता येत नाही. फक्त थोडा भाग गोडे पाणी आहे — पाऊस, नद्या, तळी, सरोवरे, विहिरी आणि बर्फात. जमिनीवरील सर्व वनस्पती, प्राणी आणि माणसे याच थोड्या पाण्यावर जगतात.
आकृतीत : पृथ्वीवरील सगळे पाणी एका मोठ्या बादलीत भरले, तर गोडे पाणी त्यातील फक्त एका छोट्या कपभर असेल.
मुख्य मुद्दा 1 : गोडे पाणी कुठून मिळते
- सोपे : पाऊस, नद्या आणि तळी हे गोड्या पाण्याचे स्रोत आहेत.
- मध्यम : विहीर जमिनीखालून गोडे पाणी देते.
- परीक्षेसाठी : समुद्राजवळच्या गावालाही नदी, विहीर किंवा पाऊस लागतो, कारण समुद्राचे पाणी पिता येत नाही.
मुख्य मुद्दा 2 : खारे पाणी तरीही उपयोगी
- सोपे : समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ मिळते.
- मध्यम : उथळ मिठागरांत उन्हाने पाणी सुकते आणि मीठ मागे राहते.
- परीक्षेसाठी : समुद्राचे पाणी पिण्यासाठी किंवा शेतीसाठी चालत नाही, पण मीठनिर्मिती, जहाजवाहतूक आणि मासेमारीसाठी उपयोगी आहे.
गोडे पाणी मर्यादित आहे, म्हणून प्रत्येक थेंब मौल्यवान आहे.
पृथ्वीचा बराच भाग पाण्याने व्यापलेला आहे म्हणून पिण्याचे पाणी भरपूर आहे असे समजणे.
खारे पाणी = महासागर व समुद्र. बाकी सगळे (पाऊस, नदी, तळे, विहीर) = गोडे पाणी. आठवणीची युक्ती : "समुद्र = समुद्री खारट" — दोन्ही "स" ने सुरू.
फरक ओळखा
| मुद्दा | खारे पाणी | गोडे पाणी |
|---|---|---|
| कुठे मिळते | महासागर, समुद्र | पाऊस, नद्या, तळी, विहिरी |
| पिता येते का? | नाही | हो (स्वच्छ असेल तर) |
| पृथ्वीवरील वाटा | खूप मोठा | खूप थोडा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1गोड्या पाण्याचे दोन स्रोत सांगा.
- 2समुद्राचे पाणी पिण्यास योग्य आहे का?
- 3समुद्राच्या पाण्याचा एक उपयोग सांगा.
- 4शेतकरी पिकांना समुद्राचे पाणी का देऊ शकत नाहीत?
- 5मिठागर समुद्राजवळच का बांधतात?
- 6खारे/गोडे अशी वर्गवारी करा : विहीर, महासागर, तळे, समुद्र.
- 7मित्र म्हणतो, "पृथ्वीवर इतके पाणी आहे की आपण ते वाया घालवू शकतो." दोन ओळींत उत्तर द्या.
- 8बादली आणि कप वापरून गोड्या पाण्याचा थोडा वाटा कसा समजावाल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पाऊस, नदी, तळे, सरोवर, विहीर यांपैकी कोणतेही दोन.
- 2नाही. ते खूप खारट असते.
- 3मीठ तयार करणे (तसेच जहाजवाहतूक, मासेमारी).
- 4मीठ बहुतेक पिकांना हानिकारक असते.
- 5तिथे समुद्राचे पाणी सहज मिळते आणि उन्हाने सुकून मीठ उरते.
- 6खारे : महासागर, समुद्र. गोडे : विहीर, तळे.
- 7बहुतेक पाणी खारे आहे; गोडे पाणी खूप थोडे आहे, म्हणून ते जपले पाहिजे.
- 8बादली = सगळे पाणी; एक कप = गोडे पाणी, बाकी खारे.
पाण्याची तीन रूपे आणि त्यातील बदल
रामूची आई रसाच्या जगमध्ये बर्फ टाकते. थोड्या वेळाने जग बाहेरून ओला दिसतो आणि संध्याकाळपर्यंत बर्फ गायब होतो. पाण्याने शांतपणे आपले रूप बदलले.
पाण्याची तीन रूपे आहेत : स्थायू (बर्फ), द्रव (पाणी) आणि वायू (बाष्प). उष्णतेने बर्फ वितळून पाणी होते आणि पाणी उकळून किंवा सुकून बाष्प होते. थंडाव्याने बाष्पाचे पाण्याचे थेंब होतात आणि पाण्याचा बर्फ होतो.
आकृतीत : तापवले की उजवीकडे जा : बर्फ → पाणी → बाष्प. थंड केले की डावीकडे.
मुख्य मुद्दा 1 : तापवल्याने होणारे बदल
- सोपे : उबदार खोलीत बर्फ वितळून पाणी होते.
- मध्यम : ओले कपडे उन्हात सुकतात, कारण पाण्याचे बाष्प होते.
- परीक्षेसाठी : उकळणाऱ्या भांड्यातून वाफ निघते; पाण्याची पातळी हळूहळू कमी होते.
मुख्य मुद्दा 2 : थंड केल्याने होणारे बदल
- सोपे : फ्रीजरमधील पाण्याचा बर्फ होतो.
- मध्यम : थंड बाटलीच्या बाहेर जमणारे थेंब हवेतील बाष्प पुन्हा पाणी झाल्याने येतात.
- परीक्षेसाठी : बाथरूमचा आरसा धुरकट होतो, कारण उबदार बाष्प थंड काचेला लागते.
तिन्ही रूपांत पाणी तोच पदार्थ असते; फक्त रूप बदलते.
थंड ग्लासच्या बाहेरचे थेंब ग्लासातून झिरपून आले असे समजणे.
उष्णता = बर्फ → पाणी → बाष्प. थंडावा = बाष्प → पाणी → बर्फ. आठवणीची युक्ती : "गरम वर जाते, थंड खाली येते".
फरक ओळखा
| रूप | उदाहरण | वाहते का? |
|---|---|---|
| स्थायू | बर्फ | नाही, आकार टिकतो |
| द्रव | पाऊस, नळाचे पाणी | हो |
| वायू | वाफ, बाष्प | हवेत पसरते |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पाण्याची तीन रूपे सांगा.
- 2वाफ हे कोणते रूप आहे?
- 3उबदार खोलीत बर्फाचे काय होते?
- 4ओले कपडे उन्हात का सुकतात?
- 5थंड पाण्याच्या ग्लासाबाहेर थेंब का जमतात?
- 6पाण्याचा बर्फ होण्यासाठी काय लागते?
- 7उघड्या पातेल्यात पाणी खूप वेळ उकळले. ते कुठे जाते?
- 8वितळलेला बर्फ नवा पदार्थ आहे का? स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1स्थायू (बर्फ), द्रव (पाणी), वायू (बाष्प).
- 2वायू (पाण्याचे बाष्प).
- 3तो वितळून पाणी होतो.
- 4सूर्याच्या उष्णतेने पाण्याचे बाष्प होते.
- 5हवेतील बाष्प थंड काचेला लागून थंड होते आणि पाणी होते.
- 6थंडावा (खूप थंड जागा).
- 7त्याचे बाष्प होऊन ते हवेत मिसळते.
- 8नाही. ते अजूनही पाणीच आहे; फक्त रूप बदलले.
जलचक्र
पावसानंतर ओला रस्ता तासाभरात सुकतो. पाणी कुठे गेले? ते आकाशात गेले आणि दुसऱ्या दिवशी पावसाच्या रूपात परत येईल.
जलचक्र म्हणजे पाण्याचा न संपणारा प्रवास. सूर्य समुद्र, नद्या आणि तळ्यांतील पाणी तापवतो; त्याचे बाष्प होऊन ते वर जाते. उंचावर थंड होऊन ढग बनतात. ढगांतून पाऊस, बर्फ किंवा गारा पडतात आणि पाणी पुन्हा नद्या, सरोवरे व समुद्राकडे वाहते.
आकृतीत : बाणांमागून घड्याळाच्या दिशेने जा : तापणे, बाष्प वर जाणे, ढग होणे, पाऊस पडणे. मग पुन्हा सुरुवात.
जलचक्र
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य मुद्दा 1 : चक्राचे टप्पे
- सोपे : सूर्याच्या उष्णतेने पाण्याचे बाष्प होते.
- मध्यम : बाष्प उंचावर थंड होऊन लहान थेंब बनतात; खूप थेंबांचा ढग होतो.
- परीक्षेसाठी : जड ढगांतून पाऊस पडतो; खूप थंड प्रदेशात बर्फ किंवा गारा पडतात.
मुख्य मुद्दा 2 : हे का महत्त्वाचे
- सोपे : पावसाने तळी आणि नद्या पुन्हा भरतात.
- मध्यम : जलचक्र नसते तर नद्या सुकल्या असत्या आणि पिके वाया गेली असती.
- परीक्षेसाठी : पाणी कधीच संपत नाही : तेच पाणी पुन्हा पुन्हा वापरले जाते, फक्त ते फिरत राहते.
जलचक्राला चालना सूर्याच्या उष्णतेची मिळते.
ढग म्हणजे धूर किंवा पाऊस आकाशात "नवीन" बनणारे पाणी असे समजणे.
उष्णता → वर जाणे → थंड होणे → पडणे. आठवणीची युक्ती : "ताव-चढ-गार-पडे" — तापते, चढते, गार होते, पडते.
फरक ओळखा
| टप्पा | काय होते | पाण्याचे रूप |
|---|---|---|
| तापणे | सूर्य पाणी तापवतो | द्रव → बाष्प |
| ढग बनणे | बाष्प थंड होते | बाष्प → थेंब |
| पाऊस | थेंब खाली पडतात | द्रव किंवा बर्फ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जलचक्राला चालना कशामुळे मिळते?
- 2ढगांतून पाणी पडण्याचे तीन प्रकार सांगा.
- 3ढग कशाचे बनलेले असतात?
- 4पावसाचे पाणी शेवटी कुठे जाते?
- 5पावसानंतर डबकी का नाहीशी होतात?
- 6क्रम लावा : ढग बनतात, सूर्य पाणी तापवतो, पाऊस पडतो, बाष्प वर जाते.
- 7सूर्य नसता तर जलचक्राचे काय झाले असते?
- 8एक मुलगा म्हणतो पाऊस आकाशात नव्याने बनतो. त्याची चूक सुधारा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सूर्याची उष्णता.
- 2पाऊस, बर्फ, गारा.
- 3पाण्याच्या लहान थेंबांचे (आणि बर्फकणांचे).
- 4मातीत, नद्या, सरोवरे आणि समुद्रात.
- 5उन्हात पाण्याचे बाष्प होऊन ते वर जाते.
- 6सूर्य पाणी तापवतो, बाष्प वर जाते, ढग बनतात, पाऊस पडतो.
- 7पाण्याचे बाष्प झाले नसते, त्यामुळे चक्र थांबले असते.
- 8पाऊस हे जुनेच पाणी आहे जे बाष्प होऊन वर गेले आणि परत आले.
भूजल आणि पृष्ठजल
आजोबांच्या गावातील विहीर पावसाळ्यात भरलेली असते. तिचे पाणी कुठून येते? जमिनीत मुरलेल्या पावसाच्या पाण्यातून.
पावसाचे पाणी मातीत मुरते आणि माती व खडकांच्या थरांतून खाली जाते. जमिनीखाली खोलवर साठलेले पाणी म्हणजे भूजल. आपण ते विहीर, कूपनलिका आणि हातपंपाने काढतो. जमिनीच्या वरचे पाणी — नद्या, तळी, सरोवरे — म्हणजे पृष्ठजल.
आकृतीत : जे पाणी मुरते ते भूजल बनते आणि विहीर ते पुन्हा बाहेर काढते.
मुख्य मुद्दा 1 : भूजलाचे पुनर्भरण
- सोपे : मोकळी माती आणि गवत पाऊस मुरू देतात.
- मध्यम : तळी, शोषखड्डे आणि जास्त झाडे पाणी जमिनीत जायला मदत करतात.
- परीक्षेसाठी : शहरांत सिमेंट-काँक्रीटने माती झाकली जाते, त्यामुळे पाणी वाहून जाते आणि भूजल भरत नाही.
मुख्य मुद्दा 2 : नदी कशी वाहते
- सोपे : नदी उंच जागेवरून सुरू होऊन खाली वाहते.
- मध्यम : जमिनीच्या आकाराप्रमाणे पाणी वाहते, वळते आणि सखल जागी (उदा. सरोवरात) साठते.
- परीक्षेसाठी : भारतातल्या नद्या बंगालच्या उपसागराला किंवा अरबी समुद्राला मिळतात; लुनी ही दुर्मिळ नदी समुद्राऐवजी दलदलीच्या प्रदेशात संपते.
नद्या उंच जागेवरून सखल जागेकडे वाहतात.
भूजल म्हणजे जमिनीखालची कधीही न संपणारी वाहती नदी असे समजणे.
पाऊस + मोकळी माती = भूजल. पाऊस + सिमेंट = वाहून जाणे. आठवणीची युक्ती : "मुरवा, वाहू देऊ नका".
फरक ओळखा
| मुद्दा | भूजल | पृष्ठजल |
|---|---|---|
| कुठे | जमिनीखाली | जमिनीवर |
| उदाहरणे | विहिरी, कूपनलिका | नदी, तळे, सरोवर |
| कशाने भरते | पाऊस मुरल्याने | पाऊस आणि वितळलेला बर्फ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भूजल म्हणजे काय?
- 2भूजल काढण्याचे दोन मार्ग सांगा.
- 3पृष्ठजलाचे दोन स्रोत सांगा.
- 4उघड्या खडकावरचे पाणी की दाट गवतावरचे पाणी लवकर समुद्राकडे जाईल? का?
- 5खूप रस्ते असलेल्या शहरात भूजल कमी का होते?
- 6पावसाचे पाणी जमिनीत जाण्यासाठी दोन उपाय सांगा.
- 7नदी डोंगरात सुरू होते. ती कोणत्या दिशेने वाहते आणि का?
- 8तुमच्या शाळेचे मैदान फरशीने झाकलेले आहे. काय बदल सुचवाल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जमिनीखाली खोलवर साठलेले पाणी.
- 2विहीर, कूपनलिका, हातपंप (कोणतेही दोन).
- 3नदी, तळे, सरोवर (कोणतेही दोन).
- 4उघड्या खडकावरचे, कारण गवत आणि माती पाण्याला थोपवतात व मुरवतात.
- 5सिमेंटमधून पाणी मुरू शकत नाही, ते वाहून जाते.
- 6तळी, शोषखड्डे, झाडे, मोकळी माती (कोणतेही दोन).
- 7उताराच्या दिशेने, कारण पाणी नेहमी उंचावरून खाली वाहते.
- 8काही जागा मोकळी माती/गवत ठेवा आणि झाडे लावा, म्हणजे पाणी मुरेल.
पाण्यातील जीवन
गावाच्या तळ्यावर आशाला शांत उभा बगळा, सुळकन जाणारा मासा आणि पाण्यावरचे कमळ दिसते. प्रत्येक जण पाण्यात किंवा पाण्याजवळ जगण्यासाठी योग्य रचनेचा आहे.
पाण्यातील प्राणी आणि वनस्पतींची खास वैशिष्ट्ये असतात. माशांना पोहण्यासाठी पर (fins) असतात; काही पक्ष्यांचे पाय उथळ पाण्यात उभे राहण्यासाठी लांब असतात; काहींचे पाय जाळीदार असतात. पाण्यातील वनस्पती तरंगणाऱ्या, मुळे तळाशी असून पाने तरंगणाऱ्या, पाण्याखालच्या किंवा काठावरच्या असू शकतात.
आकृतीत : पाण्यातील वनस्पतींचे गट त्यांची मुळे आणि पाने कुठे आहेत त्यावरून केले जातात.
मुख्य मुद्दा 1 : मदत करणारी वैशिष्ट्ये
- सोपे : मासे पर आणि गुळगुळीत शरीराने पोहतात.
- मध्यम : बगळ्याचे लांब पाय आणि टोकदार चोच उथळ पाण्यात मासे पकडायला मदत करतात.
- परीक्षेसाठी : पानांवरचा मेणचट थर त्यांना जलरोधक करतो, म्हणून झाडात जास्त पाणी शिरत नाही.
मुख्य मुद्दा 2 : कोण कोणाला खातो
- सोपे : लहान मासे सूक्ष्म वनस्पती आणि कीटक खातात.
- मध्यम : मोठा मासा लहान मासा खातो; बगळा किंवा ऊद मांजर मोठा मासा खाते.
- परीक्षेसाठी : सगळे मासे नाहीसे झाले तर बगळे आणि ऊद मांजरांचे अन्न संपेल आणि पाणवनस्पती खूप दाट वाढतील.
तळ्यातील प्रत्येक सजीव अन्नासाठी दुसऱ्यावर अवलंबून असतो. याला अन्नसाखळी म्हणतात.
सगळ्या पाणवनस्पती मोकळ्या तरंगतात असे समजणे; पुष्कळशा तळ्याच्या मातीत रुजलेल्या असतात.
शरीराचा भाग आणि त्याचे काम जोडा : पर = पोहणे, लांब पाय = पाण्यात चालणे, जाळीदार पाय = वल्हवणे. आठवणीची युक्ती : "पर पोहे, पाय चाले, जाळी वल्हवी".
फरक ओळखा
| वनस्पती प्रकार | मुळे | उदाहरण |
|---|---|---|
| तरंगणारी | पाण्यात मोकळी | जलपर्णी |
| मुळे तळाशी, पाने तरंगती | तळ्याच्या तळाशी | कमळ, कुमुदिनी |
| काठावरची | काठाच्या ओलसर मातीत | लव्हाळे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मासे पोहण्यासाठी कशाचा वापर करतात?
- 2एका पाणपक्ष्याचे नाव सांगा.
- 3कमळ हे कोणत्या प्रकारचे झाड आहे?
- 4मेणचट पाने कोरडी का राहतात?
- 5मासे संपले तर बगळ्यांचे काय होईल?
- 6लहान मासा, मोठा मासा आणि बगळा यांची अन्नसाखळी लिहा.
- 7काही पक्ष्यांचे पाय लांब का असतात?
- 8अनेक सजीवांसाठी तळी का महत्त्वाची असतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पर (fins).
- 2बगळा (तसेच खंड्या, बदक).
- 3मुळे तळाशी आणि पाने तरंगणारी.
- 4मेणामुळे पाणी आत मुरत नाही.
- 5त्यांना अन्न मिळणार नाही; ते उपाशी राहतील किंवा दुसरीकडे जातील.
- 6लहान मासा → मोठा मासा → बगळा.
- 7उथळ पाण्यात उभे राहून चालत अन्न पकडण्यासाठी.
- 8ती अनेक वनस्पती आणि प्राण्यांना अन्न, पाणी व निवारा देतात.