नदीचा प्रवास : उगम, उपनद्या आणि त्रिभुज प्रदेश
गावाजवळच्या डोंगरातील खडकातून एक छोटा झरा झिरपतो. शहरापर्यंत पोहोचेपर्यंत ती रुंद नदी बनते. छोटा प्रवाह इतका मोठा कसा होतो?
नदी डोंगरात उंचावर उगमापासून सुरू होते. उपनद्या नावाचे लहान प्रवाह तिला मिळतात, म्हणून ती रुंद आणि बलवान होते. समुद्राजवळ ती अनेक फाट्यांत पसरून त्रिभुज प्रदेश (डेल्टा) बनवते. वर्षभर वाहणारी नदी बारमाही, तर फक्त पावसानंतर वाहणारी हंगामी असते.
आकृतीत : नदी डावीकडून उजवीकडे वाढते : उगम, उपनद्या मिळणे, रुंद नदी आणि शेवटी त्रिभुज प्रदेश.
नदीचा प्रवास : उगम, उपनद्या आणि त्रिभुज प्रदेश
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडामुख्य मुद्दा 1 : नदीचे भाग
- सोपे : नदी जिथे सुरू होते ती तिचा उगम.
- मध्यम : नदीला येऊन मिळणारे लहान प्रवाह म्हणजे उपनद्या.
- परीक्षेसाठी : जिथे नदी समुद्राला मिळते आणि अनेक फाट्यांत विभागते तिथे त्रिभुज प्रदेश बनतो.
मुख्य मुद्दा 2 : गोदावरी थोडक्यात
- सोपे : ती महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटात त्र्यंबकेश्वर येथे सुरू होते.
- मध्यम : ती सुमारे 1,465 किमी वाहून बंगालच्या उपसागराला मिळते; भारतातील दुसरी सर्वात लांब नदी.
- परीक्षेसाठी : ती बारमाही आहे आणि दक्षिण भारतात वाहते व पवित्र मानली जाते म्हणून तिला दक्षिण गंगा म्हणतात.
उपनदी मोठ्या नदीला मिळते; ती तिच्यातून पाणी काढून घेत नाही.
नदी समुद्रातून सुरू होऊन डोंगराकडे वाहते असे समजणे.
उगम → उपनद्या → त्रिभुज = सुरुवात, भर, शेवट. आठवणीची युक्ती : "उ-उ-त्रि : उगम, उपनदी, त्रिभुज".
फरक ओळखा
| मुद्दा | बारमाही नदी | हंगामी नदी |
|---|---|---|
| वाहते | वर्षभर | फक्त पावसानंतर |
| पाण्याचा स्रोत | पाऊस, झरे, बर्फ | मुख्यतः पाऊस |
| उदाहरण | गोदावरी | पावसावर चालणारा ओढा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नदीचा उगम म्हणजे काय?
- 2मोठ्या नदीला मिळणाऱ्या लहान नदीला काय म्हणतात?
- 3गोदावरी कुठे सुरू होते?
- 4गोदावरी कोणत्या समुद्राला मिळते?
- 5त्रिभुज प्रदेश म्हणजे काय?
- 6उन्हाळ्यात सुकणारी नदी बारमाही की हंगामी?
- 7नदी पुढे जाताना रुंद का होते?
- 8गोदावरीला दक्षिण गंगा का म्हणतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1नदी जिथे सुरू होते ती जागा, सहसा डोंगरात उंचावर.
- 2उपनदी.
- 3पश्चिम घाटातील त्र्यंबकेश्वर (महाराष्ट्र) येथे.
- 4बंगालचा उपसागर.
- 5समुद्राजवळ नदी अनेक फाट्यांत विभागून तयार होणारा पंख्यासारखा प्रदेश.
- 6हंगामी.
- 7पाऊस आणि उपनद्या सतत पाणी वाढवतात.
- 8ती दक्षिण भारतात वाहते आणि गंगेसारखी पवित्र मानली जाते.
नद्या माणसांना आणि निसर्गाला कशी आधार देतात
जुनी शहरे नदीकाठी का वसली? कारण पिण्याचे, शेतीचे आणि व्यापाराचे पाणी जवळ मिळते.
नद्या पिणे, स्वयंपाक, धुणे, शेती आणि कारखाने यांसाठी पाणी देतात. शेती, मासेमारी, नावाडीपणा असे उदरनिर्वाहाचे मार्ग देतात. नद्यांच्या परिसरात जंगले, मासे, कासवे आणि पक्षी राहतात. अशा जागांना हानी न करता भेट देणे म्हणजे पर्यावरण-पर्यटन. त्रिभुज प्रदेशात नदीचे गोडे पाणी आणि समुद्राचे खारे पाणी मिळते, तिथे खारफुटीची जंगले वाढतात.
आकृतीत : एकाच नदीवर माणसे आणि वन्यजीव दोघेही जगतात.
मुख्य मुद्दा 1 : नदी आणि माणसे
- सोपे : घरे आणि शाळांना नळांद्वारे नदीचे पाणी मिळते.
- मध्यम : कालव्यांमधून पाणी शेतात जाते आणि शेतकरी पिके घेतात.
- परीक्षेसाठी : मासेमारी, नावा, छोटे उद्योग आणि पर्यटन यांतून नदीकाठी रोजगार मिळतो.
मुख्य मुद्दा 2 : नदी आणि निसर्ग
- सोपे : पाण्यात मासे आणि कासवे राहतात.
- मध्यम : नदीकाठच्या जंगलात वाघ, भेकर आणि अनेक पक्षी राहतात.
- परीक्षेसाठी : त्रिभुज प्रदेशातील खारफुटीची जंगले मासे, खेकडे आणि पक्ष्यांना निवारा देतात.
पिकांसाठीचे पाणीही नदीतूनच घेतले जाते, फक्त पिण्यासाठी नाही.
नदीचा उपयोग फक्त पिण्याच्या पाण्यापुरता आहे असे समजणे.
नदी देते : पिणे, पिकवणे, कमावणे, निवारा. आठवणीची युक्ती : "पि-पि-क-नि".
फरक ओळखा
| उपयोग | उदाहरण | कोणाला फायदा |
|---|---|---|
| पिणे | नळाचे पाणी | कुटुंबांना |
| सिंचन | कालव्यातून शेतात | शेतकऱ्यांना |
| उपजीविका | मासेमारी, नावा | मच्छीमार, नावाडी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1घरात नदीच्या पाण्याचे दोन उपयोग सांगा.
- 2नदीचे पाणी शेतापर्यंत कसे पोहोचते?
- 3नदीवर अवलंबून असलेला एक व्यवसाय सांगा.
- 4खारफुटी कुठे वाढते?
- 5गोदावरीजवळ राहणारे दोन प्राणी सांगा.
- 6पर्यावरण-पर्यटन म्हणजे काय?
- 7जुन्या वसाहती नदीकाठी का वाढल्या?
- 8नदीला हानी न करता तिचा आनंद घेण्याचा एक मार्ग सुचवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पिणे, स्वयंपाक, धुणे (कोणतेही दोन).
- 2कालवे आणि पाइपलाइनद्वारे.
- 3मासेमारी, नावाडीपणा, शेती (कोणताही एक).
- 4नदी समुद्राला मिळते त्या त्रिभुज प्रदेशात.
- 5वाघ, भेकर, कासव, मासे (कोणतेही दोन).
- 6निसर्गाला हानी न करता तो पाहणे.
- 7पिण्यासाठी, अन्नासाठी आणि प्रवासासाठी पाणी जवळ मिळायचे.
- 8शांतपणे पक्षी पाहणे आणि सगळा कचरा परत नेणे.
धरणे आणि नदीचे प्रदूषण
उन्हाळाभर नळाला पाणी येते कारण महिन्यांपूर्वी धरणाने पावसाचे पाणी साठवलेले असते. पण त्याच धरणाने नदीचा प्रवाह आणि वरच्या भागातील लोकांचे जीवन बदलले.
धरण म्हणजे नदीवर बांधलेली भिंत जी पाणी जलाशयात साठवते. साठवलेले पाणी कोरड्या महिन्यांत पिण्यासाठी, सिंचनासाठी आणि वीजनिर्मितीसाठी मिळते. पण धरणामुळे जमीन पाण्याखाली जाते आणि माणसांना व प्राण्यांना जागा सोडावी लागते. प्लास्टिक, कचरा, साबणाचे पाणी आणि खते यांचे प्रदूषण नद्यांना हानी करते.
आकृतीत : धरण पावसाच्या पाण्याचा साठा करते, जो नंतर पाणी आणि विजेसाठी वापरला जातो.
मुख्य मुद्दा 1 : धरणांचे फायदे आणि तोटे
- सोपे : धरणे कोरड्या महिन्यांसाठी पाणी साठवतात.
- मध्यम : ती वीज तयार करतात आणि पूर नियंत्रणात मदत करतात.
- परीक्षेसाठी : पण जलाशयात जमीन, जंगले, घरे बुडतात; लोकांना स्थलांतर करावे लागते आणि प्राण्यांचा अधिवास जातो.
मुख्य मुद्दा 2 : नद्यांतील प्रदूषण
- सोपे : प्लास्टिक व घरगुती कचरा नदी गुदमरवतो आणि मासे-पक्ष्यांना हानी करतो.
- मध्यम : तेल पाण्यात विरघळत नाही; साखर विरघळते. स्वच्छ दिसणाऱ्या पाण्यातही हानिकारक पदार्थ लपलेले असू शकतात.
- परीक्षेसाठी : खतांमुळे वनस्पती इतक्या झपाट्याने वाढतात की पाण्यावर हिरव्या चादरीसारख्या पसरतात आणि माशांना श्वास घेता येत नाही.
स्वच्छ दिसणारे पाणीही प्रदूषित असू शकते.
धरणाचे फक्त फायदेच आहेत, तोटे नाहीत असे समजणे.
धरण = साठा + वीज, पण स्थलांतर + पाण्याखाली जाणे. आठवणीची युक्ती : "साठा, शक्ती, स्थलांतर".
फरक ओळखा
| मुद्दा | धरणाचा फायदा | धरणाचा तोटा |
|---|---|---|
| पाणी | कोरड्या महिन्यांसाठी साठा | खालच्या नदीला कमी पाणी |
| वीज | वीजनिर्मिती | — |
| जमीन आणि माणसे | — | जमीन बुडते, लोक स्थलांतर करतात |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जलाशय म्हणजे काय?
- 2धरणाचे दोन फायदे सांगा.
- 3धरणामुळे होणारी एक समस्या सांगा.
- 4तेल पाण्यात विरघळते का?
- 5नदीला प्रदूषित करणाऱ्या दोन गोष्टी सांगा.
- 6नदीवरची "हिरवी चादर" म्हणजे काय?
- 7तळ्यात प्लास्टिक का टाकू नये?
- 8खतांमुळे नदीला कसा त्रास होतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1धरणामागे साठवलेला मोठा पाण्याचा साठा.
- 2पाणी साठवते, वीज बनवते, सिंचनास मदत (कोणतेही दोन).
- 3लोक आणि प्राणी जमीन व घरे गमावतात.
- 4नाही. ते वर तरंगते.
- 5प्लास्टिक, कचरा, साबणाचे पाणी, खते (कोणत्याही दोन).
- 6खूप वेगाने वाढलेल्या वनस्पतींचा दाट थर.
- 7ते प्राण्यांना हानी करते आणि कुजत नाही.
- 8ते वनस्पतींना खूप झपाट्याने वाढवतात आणि पाण्यातील जीवन गुदमरवतात.
पूर, पाणीटंचाई आणि पाणी बचत
एका शहरात जोरदार पावसानंतर रस्त्यांची नदी होते; दुसऱ्या शहरात उन्हाळ्यात कुटुंबे टँकरसाठी रांगेत उभी असतात. दोन्ही ठिकाणी पाण्याचे संतुलन बिघडलेले असते.
खूप पावसाने नदी काठ ओलांडते — हा पूर. झाडे पावसाचा वेग कमी करतात आणि माती पाणी शोषून घेते, म्हणून झाडे तोडल्याने पूर येऊ शकतो. खूप कमी पाणी — दुष्काळ किंवा टंचाई — यामुळे लोकांना घरे सोडावी लागतात. रोजच्या छोट्या सवयींनी पाणी वाचवल्यास सर्वांना फायदा होतो.
आकृतीत : खूप जास्त आणि खूप कमी पाणी दोन्ही माणसांना व प्राण्यांना त्रासदायक आहेत.
मुख्य मुद्दा 1 : पुरात सुरक्षित राहणे
- सोपे : आधी : अन्न, औषधे आणि टॉर्च असलेली आपत्कालीन बॅग तयार ठेवा.
- मध्यम : दरम्यान : स्थानिक बातम्या ऐका, उंच जागी जा आणि पुराचे पाणी व वीज तारांपासून दूर राहा.
- परीक्षेसाठी : नंतर : सुरक्षित घोषित होईपर्यंत परत जाऊ नका; वस्तू स्वच्छ करून निर्जंतुक करा.
मुख्य मुद्दा 2 : पाणी बचत
- सोपे : दात घासताना नळ बंद करा.
- मध्यम : मोठ्यांच्या मदतीने गळका नळ दुरुस्त करा.
- परीक्षेसाठी : फळे धुतलेले स्वच्छ पाणी झाडांना घाला; घरच्यांना पाणी वाचवायला सांगा.
पुराच्या पाण्यातून कधीही चालू नका, पोहू नका किंवा गाडी चालवू नका.
एक नळ थेंबथेंब गळतोय तर काही फरक पडत नाही असे समजणे.
पूर : तयारी, वर जा, सुरक्षित होईपर्यंत थांबा. बचत : बंद, दुरुस्त, पुन्हा वापर. आठवणीची युक्ती : "त-व-थां" आणि "बं-दु-पु".
फरक ओळखा
| मुद्दा | पूर | पाणीटंचाई |
|---|---|---|
| कारण | खूप पाऊस, झाडांचा अभाव | कमी पाऊस, पाण्याची नासाडी |
| परिणाम | घरे आणि पिके नष्ट | विहिरी कोरड्या, लोकांचे स्थलांतर |
| उपाय | झाडे, सुरक्षित निवारा | पाणी बचत आणि पुनर्वापर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पूर म्हणजे काय?
- 2आपत्कालीन बॅगेत ठेवण्याची एक वस्तू सांगा.
- 3जोरदार पावसात झाडे कशी उपयोगी?
- 4पुरात कशाला हात लावू नये?
- 5दीर्घ दुष्काळात कुटुंबे घर का सोडतात?
- 6घरी पाणी वाचवण्याचे दोन मार्ग सांगा.
- 7भाज्या धुतल्यावर उरलेल्या स्वच्छ पाण्याचे काय करावे?
- 8गळका नळ मोठी समस्या का ठरू शकतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1नदी काठ ओलांडून जमिनीवर पसरणे.
- 2अन्न, औषधे, टॉर्च (कोणतीही एक).
- 3ती पावसाचा वेग कमी करतात आणि माती पाणी शोषते.
- 4पुराचे पाणी आणि वीज तारा.
- 5कारण प्यायला किंवा शेतीला पाणीच उरत नाही.
- 6नळ बंद ठेवणे, गळती दुरुस्त करणे, पाणी पुन्हा वापरणे (कोणतेही दोन).
- 7झाडांना घालावे.
- 8थेंबांचे लिटर होतात आणि खूप पाणी वाया जाते.