प्रकरण 1: सत्तेची वाटणी

मुख्य कल्पना 1 : श्रीलंकेतील लोक — श्रीलंका हे तमिळनाडूच्या दक्षिण किनाऱ्याजवळचे बेट असून तेथे सुमारे दोन कोटी लोक राहतात. सिंहली भाषिक ७४ टक्के आणि तमिळ भाषिक १८ टक्के आहेत. तमिळांचे दोन गट आहेत : श्रीलंकन तमिळ (१३ टक्के, मूळचे रहिवासी, मुख्यतः उत्तर आणि पूर्व भागात) आणि भारतीय तमिळ, ज्यांचे पूर्वज वसाहतकाळात मळ्यांमध्ये काम करायला भारतातून आले. बहुतेक सिंहली बौद्ध आहेत, बहुतेक तमिळ हिंदू किंवा मुस्लिम आहेत, आणि सुमारे ७ टक्के ख्रिश्चन आहेत (तमिळ आणि सिंहली दोन्ही).

मुख्य कल्पना 2 : तमिळांना परके वाटायला लावणारी पावले — १९४८ नंतर निवडून आलेल्या सरकारने एकामागून एक बहुसंख्याकवादी पावले उचलली. १९५६ मध्ये कायदा करून सिंहली ही एकमेव अधिकृत भाषा ठरवली आणि तमिळकडे दुर्लक्ष केले. विद्यापीठातील जागा आणि सरकारी नोकऱ्यांत सिंहली उमेदवारांना प्राधान्य मिळाले. नव्या संविधानात बौद्ध धर्माचे रक्षण आणि संवर्धन करणे हे राज्याचे कर्तव्य ठरवले. बौद्ध सिंहली नेत्यांच्या कोणत्याही मोठ्या पक्षाला आपली भाषा, संस्कृती आणि समान हक्कांची काळजी नाही असे तमिळांना वाटले आणि अविश्वास वाढत गेला.

मुख्य कल्पना 3 : मागण्या, संघर्ष आणि गृहयुद्ध — श्रीलंकन तमिळांनी तमिळला अधिकृत भाषेचा दर्जा, प्रादेशिक स्वायत्तता आणि शिक्षण-नोकऱ्यांत समान संधी यासाठी पक्ष आणि लढे सुरू केले. तमिळबहुल प्रांतांना अधिक स्वायत्तता देण्याची मागणी वारंवार फेटाळली गेली. १९८० च्या दशकापर्यंत उत्तर आणि पूर्व भागात स्वतंत्र तमिळ ईलम मागणाऱ्या अनेक संघटना तयार झाल्या. अविश्वासाचे रूपांतर गृहयुद्धात (Civil war) झाले : दोन्ही समाजांतील हजारो लोक मारले गेले, अनेक कुटुंबांना निर्वासित म्हणून देश सोडावा लागला आणि अनेकांची उपजीविका गेली. हे युद्ध २००९ मध्ये संपले.

• सोपे : १९५६ च्या कायद्याने कोणती भाषा एकमेव अधिकृत भाषा ठरवली? — सिंहली.
• मध्यम : श्रीलंकेतील तमिळांचे दोन गट कोणते? — श्रीलंकन तमिळ आणि भारतीय तमिळ.
• परीक्षा-प्रकार : एखादे सरकार नोकऱ्या फक्त एका भाषिक गटाला प्राधान्याने देते. ही कोणती कल्पना आणि पुढे काय होऊ शकते? — बहुसंख्याकवाद; दुसऱ्या गटाला परके वाटते आणि अविश्वास वाढू शकतो, जसा श्रीलंकेत वाढला.

आकृतीत : सिंहली भाषिक सुमारे तीन-चतुर्थांश आहेत, त्यामुळे ते आपली इच्छा सहज लादू शकत होते.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : बेल्जियममधील समस्या — बेल्जियम हा युरोपातील छोटा देश आहे, हरियाणापेक्षाही लहान, आणि लोकसंख्या एक कोटीपेक्षा थोडी जास्त. सुमारे ५९ टक्के लोक फ्लेमिश प्रदेशात राहतात आणि डच बोलतात, ४० टक्के वॉलोनियात राहतात आणि फ्रेंच बोलतात, आणि १ टक्का जर्मन बोलतो. राजधानी ब्रसेल्समध्ये ८० टक्के फ्रेंच आणि २० टक्के डच भाषिक आहेत. अल्पसंख्य फ्रेंच भाषिक समाज तुलनेने श्रीमंत आणि शक्तिशाली होता, याचा डच भाषिकांना राग होता. १९५० आणि १९६० च्या दशकात तणाव वाढला, सर्वात जास्त ब्रसेल्समध्ये, कारण डच भाषिक देशात बहुसंख्य पण राजधानीत अल्पसंख्य होते.

मुख्य कल्पना 2 : बेल्जियम मॉडेल : केंद्र, प्रदेश आणि ब्रसेल्स — बेल्जियमच्या नेत्यांनी प्रादेशिक फरक आणि सांस्कृतिक विविधता मान्य केली. (१) संविधानानुसार केंद्र सरकारमध्ये डच आणि फ्रेंच भाषिक मंत्र्यांची संख्या समान असावी लागते आणि काही विशेष कायद्यांना प्रत्येक भाषिक गटाच्या बहुसंख्य सदस्यांचा पाठिंबा लागतो, म्हणजे कोणताही एक समाज एकतर्फी निर्णय घेऊ शकत नाही. (२) केंद्र सरकारचे अनेक अधिकार दोन प्रदेशांच्या राज्य सरकारांना दिले; ही राज्य सरकारे केंद्राच्या अधीन नाहीत. (३) ब्रसेल्सचे स्वतंत्र सरकार असून त्यात दोन्ही समाजांना समान प्रतिनिधित्व आहे. फ्रेंच भाषिकांनी हे मान्य केले, कारण डच भाषिकांनी केंद्र सरकारमध्ये समान प्रतिनिधित्व मान्य केले.

मुख्य कल्पना 3 : समाज सरकार आणि परिणाम — (४) केंद्र आणि राज्य सरकारांशिवाय तिसऱ्या प्रकारचे समाज सरकार (Community government) असते. ते एका भाषिक समाजातील लोक — डच, फ्रेंच किंवा जर्मन भाषिक — कुठेही राहत असले तरी निवडतात, आणि सांस्कृतिक, शैक्षणिक व भाषेशी संबंधित विषय सांभाळते. ही व्यवस्था बेल्जियमच्या लोकांनाही गुंतागुंतीची वाटते, पण ती चांगली चालली : दोन मोठ्या समाजांतील संघर्ष टळला आणि भाषेच्या आधारावर देशाची फाळणी होण्याची शक्यता टळली. युरोपियन युनियनचे मुख्यालय म्हणूनही ब्रसेल्सची निवड झाली.

• सोपे : बेल्जियमने १९७० ते १९९३ या काळात संविधानात किती वेळा बदल केले? — चार वेळा.
• मध्यम : फ्रेंच भाषिकांनी ब्रसेल्समध्ये समान प्रतिनिधित्व का मान्य केले? — कारण डच भाषिकांनी केंद्र सरकारमध्ये समान प्रतिनिधित्व मान्य केले.
• परीक्षा-प्रकार : एका मंडळात दोन भाषिक गट आहेत आणि भाषेचे निर्णय घेताना प्रत्येक गटातील बहुसंख्य सदस्यांचा पाठिंबा लागतो. बेल्जियमची कोणती कल्पना हीच? — प्रत्येक भाषिक गटाचा पाठिंबा आवश्यक, म्हणजे कोणताही समाज एकटा निर्णय घेत नाही.

आकृतीत : डच भाषिक देशात बहुसंख्य आहेत, तरीही नेत्यांनी वर्चस्वाऐवजी वाटणीचा मार्ग निवडला.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : व्यावहारिक कारणे — व्यावहारिक म्हणजे फायदा-तोट्याचा काळजीपूर्वक विचार करून ठरवलेले. सत्तेच्या वाटणीमुळे सामाजिक गटांमधील संघर्षाची शक्यता कमी होते. सामाजिक संघर्षामुळे अनेकदा हिंसा आणि राजकीय अस्थिरता येते, म्हणून सत्तेची वाटणी राजकीय व्यवस्था स्थिर ठेवते. बहुसंख्यांची इच्छा लादणे अल्पकाळात आकर्षक वाटू शकते, पण दीर्घकाळात ते राष्ट्राची एकता कमकुवत करते. “बहुसंख्यांचा जुलूम” अल्पसंख्यांना त्रासदायक असतो आणि अनेकदा बहुसंख्यांनाही.

मुख्य कल्पना 2 : नैतिक कारणे — सत्तेची वाटणी हीच लोकशाहीची मूळ भावना आहे. लोकशाही राज्य म्हणजे ज्यांच्यावर निर्णयांचा परिणाम होतो आणि ज्यांना त्याचे परिणाम भोगावे लागतात त्यांच्यासोबत सत्ता वाटून घेणे. आपल्यावर कसे राज्य व्हावे याबद्दल लोकांचा सल्ला घेतला जाण्याचा हक्क आहे. नागरिक सहभागातून व्यवस्थेत आपला वाटा मानू लागतात तेव्हा सरकार वैध (Legitimate) ठरते. व्यावहारिक कारणे चांगल्या परिणामांवर भर देतात; नैतिक कारणे म्हणतात की सत्ता वाटण्याची कृतीच मौल्यवान आहे.

मुख्य कल्पना 3 : एक खरे उदाहरण : लेबनॉन — तीव्र गृहयुद्धानंतर लेबनॉनच्या नेत्यांनी समाजांमध्ये सत्ता वाटण्याचे नियम ठरवले. राष्ट्राध्यक्ष मॅरोनाइट कॅथॉलिक ख्रिश्चन पंथाचा, पंतप्रधान सुन्नी मुस्लिम, उपपंतप्रधान ऑर्थोडॉक्स ख्रिश्चन आणि सभापती शिया मुस्लिम असला पाहिजे. ख्रिश्चनांनी फ्रान्सचे संरक्षण न मागण्याचे आणि मुस्लिमांनी सीरियाशी एकत्र न होण्याचे मान्य केले. आज मुस्लिम स्पष्टपणे बहुसंख्य असूनही हा करार पाळला जातो. काही तरुण विचारतात की इतर लोकशाही देशांसारखी निवडणूक घेऊन का चालवत नाही; वडीलधारे सांगतात की हे नियम शांततेची हमी आहेत.

• सोपे : सत्तेच्या वाटणीचे एक व्यावहारिक कारण सांगा. — सामाजिक गटांमधील संघर्ष कमी होतो.
• मध्यम : नवी विहीर आखण्यापूर्वी गाव प्रत्येक वाडीला विचारते, म्हणजे सर्वांना आपले ऐकले गेल्याचे वाटते. व्यावहारिक की नैतिक? — नैतिक, कारण लोकांच्या सल्ला घेतले जाण्याच्या हक्काचा आदर होतो (संघर्षही टळतो).
• परीक्षा-प्रकार : “बहुसंख्यांचा जुलूम” बहुसंख्यांनाही हानिकारक का? — तो एकता आणि स्थैर्य नष्ट करतो, म्हणून दीर्घकाळात सर्वांनाच त्रास होतो.

आकृतीत : व्यावहारिक कारणे परिणाम पाहतात; नैतिक कारणे वाटणीचेच मूल्य पाहतात.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : अंगांमध्ये आणि स्तरांमध्ये — (१) आडवी वाटणी : कायदेमंडळ, कार्यकारी मंडळ आणि न्यायमंडळ यांच्यात एकाच पातळीवर सत्ता वाटली जाते. कोणालाही अमर्याद सत्ता वापरता येत नाही आणि प्रत्येक अंग इतरांवर नियंत्रण ठेवते; याला नियंत्रण आणि संतुलन (Checks and balances) म्हणतात. उदा. न्यायाधीश कार्यकारी मंडळाकडून नेमले जातात, पण ते कार्यकारी मंडळावर आणि कायदेमंडळाच्या कायद्यांवर नियंत्रण ठेवू शकतात. (२) उभी वाटणी : वेगवेगळ्या स्तरांवरील सरकारांमध्ये सत्ता वाटली जाते — संपूर्ण देशासाठी एक सर्वसाधारण सरकार (भारतात केंद्र किंवा संघराज्य सरकार) आणि प्रादेशिक पातळीवरील सरकारे (भारतात राज्य सरकारे). प्रत्येक स्तराचे अधिकार संविधान स्पष्टपणे ठरवते. हेच तत्त्व नगरपालिका आणि पंचायतीसारख्या खालच्या स्तरांपर्यंत नेता येते. बेल्जियमने हे मान्य केले; श्रीलंकेने नाकारले.

मुख्य कल्पना 2 : सामाजिक गट, पक्ष आणि दबावगटांमध्ये — (३) सामाजिक गटांमध्ये : बेल्जियमचे समाज सरकार हे उदाहरण. भारतात संसद व विधानसभांमधील राखीव मतदारसंघ आणि दुर्बल घटक व महिलांना प्रतिनिधित्व देणाऱ्या इतर व्यवस्थांमुळे ज्यांना अन्यथा परके वाटले असते अशा गटांना जागा मिळते. (४) पक्ष, दबावगट आणि चळवळींमध्ये : नागरिक स्पर्धक पक्षांमधून निवड करू शकतात, म्हणून सत्ता एकाच हातात राहत नाही; दीर्घकाळात ती वेगवेगळ्या विचारांचे आणि गटांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या पक्षांमध्ये वाटली जाते. दोन किंवा अधिक पक्ष आघाडी करून एकत्र जिंकतात आणि आघाडी सरकार (Coalition government) स्थापन करतात. व्यापारी, उद्योजक, शेतकरी आणि कामगार यांचे हितसंबंध गट सरकारी समित्यांत सहभागी होऊन किंवा निर्णयांवर प्रभाव टाकून सत्तेत वाटा घेतात.

• सोपे : “नियंत्रण आणि संतुलन” हा सत्तावाटपाचा कोणता प्रकार? — आडवी वाटणी : कायदेमंडळ, कार्यकारी मंडळ आणि न्यायमंडळ यांच्यात.
• मध्यम : ग्रामपंचायतीला संविधानाने स्वतःचे अधिकार दिले आहेत. कोणता प्रकार? — उभी वाटणी (सरकारचे स्तर).
• परीक्षा-प्रकार : दोन पक्ष निवडणूक एकत्र लढवतात, जिंकतात आणि सरकार मिळून चालवतात. कोणता प्रकार आणि त्याला काय म्हणतात? — पक्षांमधील वाटणी; आघाडी सरकार.

आकृतीत : सत्ता एकाच पातळीवर, वेगवेगळ्या पातळ्यांवर, समाजांमध्ये आणि स्पर्धक पक्ष-गटांमध्ये वाटली जाते.

फरक ओळखा