लोकशाहीचे परिणाम आपण कसे तपासतो?
लोकांना न्याय्य शालेय निवडणुकीची कल्पना आवडते, पण निवडून आलेल्या मंडळाने पाण्याचा कूलर लवकर दुरुस्त केला नाही की ते तक्रार करतात. एखादी कल्पना आवडणे आणि तिच्या कामावर समाधानी असणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
लोकशाहीचे परिणाम (Outcomes of democracy) म्हणजे लोकशाही असल्यामुळेच तिच्याकडून वाजवी अपेक्षा करता येईल असे काय आहे आणि प्रत्यक्षात ती काय देते ते. लोकशाही हे फक्त शासनाचे एक रूप आहे : ती काही साध्य करण्यासाठी परिस्थिती निर्माण करू शकते, पण नागरिकांनी तिचा उपयोग करून घ्यावा लागतो.
मुख्य कल्पना 1 : लोकशाही चांगली का मानली जाते — हुकूमशाही किंवा इतर कोणत्याही पर्यायाच्या तुलनेत लोकशाही चांगली मानली जाते कारण ती नागरिकांत समानता वाढवते, व्यक्तीची प्रतिष्ठा उंचावते, निर्णयाचा दर्जा सुधारते, संघर्ष सोडवण्याची पद्धत देते आणि चुका सुधारण्यास वाव देते. बहुतेक लोक राजा, लष्कर किंवा धार्मिक नेत्यांच्या शासनापेक्षा लोकशाहीला पाठिंबा देतात. पण प्रत्यक्षातील लोकशाहीवर फारसे लोक समाधानी नसतात, आणि हीच कोंडी आहे : लोकशाही तत्त्वतः चांगली वाटते पण व्यवहारात तितकीशी नाही.
मुख्य कल्पना 2 : नैतिक आणि व्यावहारिक कारणे — आपण लोकशाहीला नैतिक कारणांसाठी (लोकांनी स्वतःवर राज्य करणे योग्य आहे) आणि व्यावहारिक (Prudential) कारणांसाठी (ती देणारे प्रत्यक्ष फायदे) पाठिंबा देऊ शकतो. आज शंभराहून जास्त देश लोकशाही राजकारण करत असल्याचा दावा करतात : त्यांना औपचारिक संविधान आहे, निवडणुका होतात, पक्ष आहेत आणि नागरिकांच्या हक्कांची हमी आहे. तरीही त्यांची सामाजिक परिस्थिती, आर्थिक कामगिरी आणि संस्कृती खूप वेगळ्या आहेत, म्हणून प्रत्येकाला काय साध्य होईल ते वेगळे असेल. मग प्रश्न असा : प्रत्येक लोकशाहीकडून, ती लोकशाही आहे एवढ्यावरून, आपण काय अपेक्षा करू शकतो?
मुख्य कल्पना 3 : चमत्कारांची अपेक्षा नको — लोकशाहीबद्दलच्या आकर्षणामुळे ती प्रत्येक सामाजिक-आर्थिक आणि राजकीय समस्या सोडवू शकते असे आपल्याला वाटू शकते. काही अपेक्षा पूर्ण झाल्या नाहीत की आपण लोकशाहीच्या कल्पनेला दोष देऊ लागतो, किंवा आपण लोकशाहीत राहतोच का याची शंका घेतो. नीट विचार करण्याची पहिली पायरी म्हणजे लोकशाही हे फक्त शासनाचे एक रूप आहे हे ओळखणे. ती परिस्थिती निर्माण करते आणि उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी नागरिकांना त्या परिस्थितीचा लाभ घ्यावा लागतो. योग्य मार्ग म्हणजे अपेक्षित परिणाम एकेक करून तपासणे : सरकारचा दर्जा, आर्थिक कल्याण, विषमता, सामाजिक भेद आणि संघर्ष, आणि स्वातंत्र्य व प्रतिष्ठा.
- सोपे : एक व्यक्ती म्हणते “निवडणुका होतात, म्हणजे गरिबी आपोआप संपेल”. काय चुकले? — लोकशाही फक्त परिस्थिती निर्माण करते; गरिबी कमी करण्यासाठी नागरिकांना आणि धोरणाला तिचा वापर करावा लागतो.
- मध्यम : “लोकांनी स्वतःवर राज्य करावे म्हणून लोकशाही योग्य आहे”. नैतिक की व्यावहारिक कारण? — नैतिक.
- परीक्षा-प्रकार : दोन लोकशाहींचे निकाल खूप वेगळे का असू शकतात? — त्यांची सामाजिक परिस्थिती, अर्थव्यवस्था आणि संस्कृती वेगळ्या असतात.
आकृतीत : लोकशाहीकडून या अपेक्षा आहेत; पुढचे भाग त्या खऱ्या ठरतात का ते तपासतात.
लोकशाही हे परिस्थिती निर्माण करणारे शासनरूप आहे; नागरिकांनी ती वापरावी. पाच अपेक्षित परिणामांवर तपासा : सरकारचा दर्जा, अर्थव्यवस्था, विषमता, सामाजिक सलोखा, स्वातंत्र्य व प्रतिष्ठा.
प्रत्येक अपयशासाठी लोकशाहीच्या कल्पनेला दोष देणे, किंवा ती सर्व समस्या सोडवेल अशी अपेक्षा ठेवणे. कमकुवत निकाल लोक, धोरणे किंवा परिस्थितीमुळेही असू शकतो, फक्त लोकशाहीमुळे नाही.
असे म्हणा : “लोकशाही दार उघडते; नागरिकांनी आत जायला हवे.” आठवणीची युक्ती : स-प्र-नि-सं-चू : समानता, प्रतिष्ठा, निर्णय, संघर्ष, चुका.
फरक ओळखा
| मुद्दा | नैतिक कारण | व्यावहारिक कारण |
|---|---|---|
| कल्पना | तत्त्वतः योग्य | प्रत्यक्ष फायदे देते |
| उदाहरण | सर्वांची समान प्रतिष्ठा | चांगले निर्णय, संघर्ष-निराकरण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लोकशाहीचे परिणाम म्हणजे काय?
- 2लोकशाही हुकूमशाहीपेक्षा चांगली असण्याची कोणतीही दोन कारणे द्या.
- 3व्यावहारिक (Prudential) कारण म्हणजे काय?
- 4तत्त्वतः आणि व्यवहारातील लोकशाहीबद्दलची कोंडी कोणती?
- 5लोकशाही सर्व समस्या सोडवेल अशी अपेक्षा चुकीची का?
- 6लोकशाहीचे परिणाम ज्या पाच क्षेत्रांत तपासतो ती सांगा.
- 7लोकशाही “फक्त शासनाचे रूप” का आहे आणि नागरिकांनी काय करावे ते स्पष्ट करा.
- 8कारण आणि परिणाम : वेगवेगळ्या देशांत लोकशाहीचे निकाल वेगळे का असतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शासनरूप म्हणून लोकशाहीकडून वाजवी अपेक्षा काय आणि ती प्रत्यक्षात काय देते.
- 2कोणतीही दोन : समानता, प्रतिष्ठा, चांगले निर्णय, संघर्ष-निराकरण, चुका सुधारण्यास वाव.
- 3प्रत्यक्ष फायद्यांवर आधारित कारण.
- 4तत्त्वतः चांगली वाटते पण व्यवहारात लोक समाधानी नसतात.
- 5कारण लोकशाही फक्त परिस्थिती निर्माण करते; परिणाम नागरिक, धोरणे आणि परिस्थितीवर अवलंबून.
- 6सरकारचा दर्जा; आर्थिक कल्याण; विषमता; सामाजिक भेद आणि संघर्ष; स्वातंत्र्य व प्रतिष्ठा.
- 7ती निकालाची हमी देत नाही; ती हक्क आणि चौकट देते, आणि नागरिकांनी ती वापरून उद्दिष्टे साध्य करावी लागतात.
- 8सामाजिक परिस्थिती, अर्थव्यवस्था आणि संस्कृती वेगळ्या, म्हणून प्रत्येक लोकशाहीची साध्यता वेगळी.
उत्तरदायी, प्रतिसादी आणि वैध सरकार
सर्वांचे ऐकून घेतलेला वर्गाचा निर्णय शिक्षकांनी सरळ जाहीर करण्यापेक्षा जास्त वेळ घेतो, पण मुले तो अधिक मनापासून स्वीकारतात आणि पाळतात, आणि तो कसा झाला हे कोणीही विचारू शकते.
लोकशाही सरकारकडून अपेक्षा असते की ते उत्तरदायी (Accountable – नागरिकांना जबाबदार), प्रतिसादी (Responsive – त्यांच्या गरजांकडे लक्ष देणारे) आणि वैध (Legitimate – लोकांचे स्वतःचे सरकार म्हणून मान्य) असावे. पारदर्शकता (Transparency) म्हणजे निर्णय योग्य प्रक्रियेने झाले का ते नागरिक शोधू शकतात.
मुख्य कल्पना 1 : लोकशाही सरकार कार्यक्षम असते का? — अलोकशाही राज्यकर्त्यांना सभागृहे, बहुमत किंवा जनमत यांची चिंता करावी लागत नाही, म्हणून ते लवकर निर्णय घेऊ शकतात. लोकशाही चर्चा आणि वाटाघाटीवर आधारित असते, म्हणून थोडा विलंब होणारच. पण लोकांनी न स्वीकारलेला हुकूमशाही निर्णय अडचणी निर्माण करू शकतो, तर प्रक्रिया पाळून घेतलेला लोकशाही निर्णय अधिक स्वीकारार्ह आणि प्रभावी असतो, म्हणून वेळेची किंमत कदाचित योग्य आहे. लोकशाहीत निर्णय नियम आणि प्रक्रियेनुसार होतात, म्हणून नागरिक ते तपासू शकतो. ही पारदर्शकता अलोकशाही सरकारांत बहुधा नसते.
मुख्य कल्पना 2 : कशावरून तपासावे, आणि नोंद — हा परिणाम मोजण्यासाठी हे पाहा : नियमित, मुक्त आणि निष्पक्ष निवडणुका; मोठ्या धोरणांवर आणि कायद्यांवर खुली सार्वजनिक चर्चा; आणि सरकारबद्दल माहितीचा नागरिकांचा हक्क. नोंद संमिश्र आहे. नियमित, मुक्त निवडणुका आणि खुली चर्चा यात लोकशाहीला जास्त यश मिळाले आहे, पण बहुतेक लोकशाहींत सर्वांना न्याय्य संधी देणाऱ्या निवडणुका आणि प्रत्येक निर्णयावर चर्चा कमी पडते, आणि माहिती देण्याबाबत त्यांची नोंद चांगली नाही. लोकशाहीने लोकांच्या गरजांकडे लक्ष द्यावे आणि बऱ्याच प्रमाणात भ्रष्टाचारमुक्त असावे अशीही अपेक्षा असते, आणि या दोन्ही बाबतींत तिची नोंद प्रभावी नाही : ती अनेकदा लोकांच्या गरजा अपुऱ्या ठेवते, आणि भ्रष्टाचाराच्या कथा नेहमीच्याच आहेत. पण अलोकशाही व्यवस्था कमी भ्रष्ट किंवा लोकांप्रती जास्त संवेदनशील असल्याचे काहीही दिसत नाही.
मुख्य कल्पना 3 : वैधता : लोकांचे स्वतःचे सरकार — एका बाबतीत लोकशाही इतर पर्यायांपेक्षा निश्चित चांगली आहे : लोकशाही सरकार वैध (Legitimate) असते. ते संथ, कमी कार्यक्षम, नेहमी प्रतिसादी किंवा स्वच्छ नसेल, पण ते लोकांचे स्वतःचे सरकार असते. म्हणूनच दक्षिण आशियासह जगभर लोकशाही कल्पनेला प्रचंड पाठिंबा आहे, लोकशाही व्यवस्था असलेल्या आणि नसलेल्या दोन्ही देशांत. लोकांना आपण निवडलेल्या प्रतिनिधींनी राज्य करावे असे वाटते आणि लोकशाही आपल्या देशाला साजेशी आहे असा त्यांचा विश्वास असतो. लोकशाही स्वतःसाठी पाठिंबा निर्माण करते, हा स्वतःच एक परिणाम आहे जो दुर्लक्षित करता येत नाही.
- सोपे : एक नागरिक रस्त्याचे कंत्राट कसे दिले असे विचारतो आणि त्याला कागदपत्रे मिळतात. कोणता गुण? — पारदर्शकता.
- मध्यम : एका निर्णयावर तीन महिने चर्चा झाली पण नंतर कोणीही निषेध केला नाही. कोणता फायदा? — स्वीकारार्हता (वैधता); विलंबाने मान्यता मिळवली.
- परीक्षा-प्रकार : अलोकशाही व्यवस्था कमी भ्रष्ट असतात असे म्हणता येईल का? — नाही; तसे दर्शवणारे काही नाही.
आकृतीत : नोंद संमिश्र, तरी या मुद्द्यांवर अलोकशाही राजवटीपेक्षा चांगली.
माहितीचा अधिकार कायद्याआधी (२००५) काय घडले? राजस्थानमध्ये मजदूर किसान शक्ती संघटनेचे (MKSS) गावकरी आणि कार्यकर्ते गावातील कामांसाठीचा पैसा कसा खर्च झाला हे जाणून घेऊ इच्छित होते. डिसेंबर १९९४ मध्ये त्यांनी जन सुनवाई (सार्वजनिक सुनावणी) घेतली, ज्यात हिशेब उघडपणे वाचून दाखवले गेले आणि गावकऱ्यांनी ते प्रत्यक्ष पाहिलेल्या गोष्टींशी ताडून पाहिले. त्यांनी कागदपत्रांच्या प्रती मागायला सुरुवात केली, आणि त्या पाहण्याच्या अधिकारासाठी १९९६ मध्ये बेवर येथे दीर्घ धरणे धरले.
माहितीचा अधिकार कायद्यानंतर (२००५) काय घडले? राजस्थानने २००० मध्ये माहितीच्या अधिकाराचा कायदा केला, आणि संसदेने २००५ मध्ये माहितीचा अधिकार कायदा मंजूर केला, जो ऑक्टोबर २००५ मध्ये लागू झाला. आता कोणताही नागरिक सार्वजनिक प्राधिकरणाकडे माहिती मागू शकतो, उदा. रस्त्यावर किती खर्च झाला, आणि ठरावीक मुदतीत उत्तराची अपेक्षा ठेवू शकतो. यामुळे लोकशाहीने दिलेल्या पारदर्शकतेला कायदेशीर साधन मिळाले.
लोकशाही उत्तरदायी, प्रतिसादी, वैध सरकार देते. थोडी संथ असली तरी निर्णय अधिक स्वीकारार्ह आणि तपासण्याजोगे. नोंद : निवडणुका आणि चर्चेत चांगली, माहिती, प्रतिसाद आणि भ्रष्टाचारात कमकुवत; वैधता हा तिचा मोठा फायदा.
संथ निर्णय म्हणजे अपयशी लोकशाही असे म्हणणे. प्रक्रियेवर घालवलेला वेळ बहुधा मान्यता मिळवतो आणि मोठ्या अडचणी टाळतो.
ART : Accountable (उत्तरदायी), Responsive (प्रतिसादी), Transparent (पारदर्शक); आणि वैधता हा बोनस. आठवणीची युक्ती : उ-प्र-पा-वै : उत्तरदायी, प्रतिसादी, पारदर्शक, वैध.
फरक ओळखा
| मुद्दा | लोकशाही सरकार | अलोकशाही सरकार |
|---|---|---|
| वेग | संथ, चर्चेसह | जलद असू शकते |
| स्वीकार | वैध | अनेकदा अमान्य |
| तपासणी | नागरिक प्रक्रिया तपासू शकतात | बहुधा नाही |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पारदर्शकता (Transparency) म्हणजे काय?
- 2लोकशाही सरकारला वैध का म्हणतात?
- 3लोकशाहीतील निर्णय बहुधा संथ का असतात?
- 4उत्तरदायी सरकारमध्ये पाहण्याची कोणतीही तीन वैशिष्ट्ये सांगा.
- 5लोकशाहीने कुठे चांगले काम केले आणि कुठे ती कमी पडली?
- 6MKSS च्या जन सुनवाईने पारदर्शकतेला कशी मदत केली?
- 7लोकशाही निर्णयांसाठी जो वेळ घेते तो योग्य आहे का? युक्तिवाद करा.
- 8कारण आणि परिणाम : अपूर्ण काम करूनही लोकशाहीला पाठिंबा जास्त का राहतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1निर्णय योग्य प्रक्रियेने झाले का ते शोधण्याचा नागरिकांचा हक्क आणि साधन.
- 2कारण ते लोकांचे स्वतःचे, त्यांनी निवडलेले सरकार असते.
- 3कारण ते चर्चा, प्रक्रिया आणि वाटाघाटीवर आधारित असते.
- 4कोणतीही तीन : नियमित मुक्त निष्पक्ष निवडणुका; खुली चर्चा; माहितीचा हक्क; प्रक्रिया पाळणे.
- 5चांगले : मुक्त निवडणुका आणि चर्चा. कमी : माहिती देणे, न्याय्य संधी, भ्रष्टाचार.
- 6गावकऱ्यांनी हिशेब उघडपणे ऐकले, तथ्यांशी ताडले आणि कागदपत्रे मागितली; यातून माहिती अधिकार कायदा घडला.
- 7होय : प्रक्रियेनंतरचे निर्णय अधिक स्वीकारार्ह, प्रभावी आणि तपासण्याजोगे; जलद पण अमान्य निर्णय अडचणी आणतात.
- 8कारण ते वैध आहे : लोकांना ते स्वतःचे सरकार वाटते आणि आपण निवडलेल्यांनी राज्य करावे असे वाटते.
आर्थिक परिणाम : वाढ, विषमता आणि गरिबी
वर्गाच्या बक्षिसाचे पैसे असे वाटले की तीन विद्यार्थी बहुतेक घेतात आणि बाकीच्यांना थोडेच मिळतात, तर केक वाढला पण तुकडे असमान आहेत हे सगळ्यांना दिसते. अर्थशास्त्र दोन्ही विचारते : केक वाढतोय का, आणि तुकडे कोणाला?
आर्थिक वाढ (Economic growth) म्हणजे देशाचे उत्पादन आणि उत्पन्न वाढणे; विषमता (Inequality) म्हणजे ते उत्पन्न किती असमानपणे वाटले जाते; गरिबी (Poverty) म्हणजे अन्न, वस्त्र, घर, शिक्षण आणि आरोग्य या मूलभूत गरजा भागवता न येणे.
मुख्य कल्पना 1 : वाढ : हुकूमशाही आणि लोकशाही — लोकशाहीकडून चांगले सरकार अपेक्षित असल्याने विकासाचीही अपेक्षा असते, पण प्रत्यक्षात अनेक लोकशाहींनी ती पूर्ण केली नाही. १९५० ते २००० या पन्नास वर्षांत हुकूमशाहींचा वाढदर थोडा जास्त होता : ४.४२ टक्के विरुद्ध लोकशाहींचा ३.९५ टक्के. पण गरीब देशांत फरक नगण्य आहे : हुकूमशाहींचा ४.३४ आणि लोकशाहींचा ४.२८. वाढ लोकसंख्येचा आकार, जागतिक परिस्थिती, इतर देशांचे सहकार्य आणि आर्थिक प्राधान्यक्रम यावर अवलंबून असते. म्हणून लोकशाही विकासाची हमी नाही, पण ती हुकूमशाहीपेक्षा मागे पडू नये अशी अपेक्षा करता येते, आणि तिचे इतर सकारात्मक परिणाम तिला श्रेयस्कर ठरवतात.
मुख्य कल्पना 2 : लोकशाहीतील विषमता — लोकशाही राजकीय समानतेवर उभी आहे, तरीही लोकशाहींत आर्थिक विषमता खूप जास्त असू शकते. दक्षिण आफ्रिकेत वरच्या २० टक्क्यांना राष्ट्रीय उत्पन्नाचा ६४.८ टक्के वाटा आणि खालच्या २० टक्क्यांना फक्त २.९ मिळतो; ब्राझीलमध्ये ६३.० आणि २.६. डेन्मार्कमध्ये हे वाटे ३४.५ आणि ९.६ आहेत, आणि हंगेरीत ३४.४ आणि १०.०, म्हणजे खूपच अधिक समान. तसेच गरीब वर्गांना मिळणाऱ्या संधींमध्येही अनेकदा विषमता असते. मूठभर अतिश्रीमंत उत्पन्नाचा अवाजवी वाटा उपभोगतात, आणि तळाच्या लोकांना कधी कधी मूलभूत गरजा भागवणेही कठीण जाते.
मुख्य कल्पना 3 : गरिबी : जिथे लोकशाही कमी पडली — आर्थिक विषमता कमी करण्यात लोकशाही फारशी यशस्वी दिसत नाही. गरीब हे मतदारांचा मोठा भाग असतात आणि कोणत्याही पक्षाला त्यांची मते गमवायची नसतात, तरीही निवडून आलेली सरकारे अपेक्षेएवढी गरिबीकडे लक्ष देताना दिसत नाहीत. बांगलादेशात निम्म्याहून जास्त लोकसंख्या गरिबीत राहते, आणि अनेक गरीब देशांतील लोक अन्नासाठीसुद्धा श्रीमंत देशांवर अवलंबून आहेत. तरीही आपण अपेक्षा करू शकतो की लोकशाही विषमता कमी करण्यासाठी काम करेल, आणि नागरिक त्यासाठी दबाव आणू शकतात, कारण गरिबांना मत आणि आवाज असतो जो हुकूमशाहीत नसता.
- सोपे : वाढ ४.४२% आणि ३.९५%. फरक किती? — ०.४७ टक्केवारी बिंदू, हुकूमशाहींच्या बाजूने.
- मध्यम : गरीब देश : हुकूमशाही ४.३४%, लोकशाही ४.२८%. लोकशाही स्पष्टपणे वाईट आहे का? — नाही; ०.०६ चा फरक नगण्य आहे.
- परीक्षा-प्रकार : दक्षिण आफ्रिका : वरचे २०% वाटा ६४.८%, खालचे २०% वाटा २.९%. वरचा वाटा सुमारे किती पट? — सुमारे २२ पट (६४.८ ÷ २.९ ≈ २२.३).
आकृतीत : अत्यंत विषम : वरचा पाचवा भाग जवळजवळ दोन-तृतीयांश उत्पन्न घेतो.
वाढ : एकूण हुकूमशाही थोडी जास्त (४.४२ विरुद्ध ३.९५) पण गरीब देशांत जवळजवळ सारखी (४.३४ विरुद्ध ४.२८). लोकशाही विकास किंवा समानतेची हमी देत नाही; दक्षिण आफ्रिका, ब्राझील खूप विषम, डेन्मार्क, हंगेरी खूपच कमी.
फक्त सर्व देशांचे वाढदर (४.४२ विरुद्ध ३.९५) सांगून हुकूमशाही चांगली असा निष्कर्ष काढणे. गरीब देशांत फरक जवळजवळ शून्य आहे, आणि वाढ हा एकमेव परिणाम नाही.
समान गोष्टींची तुलना करा : सर्व देश विरुद्ध सर्व, गरीब देश विरुद्ध गरीब; मग वरच्या २०% चा वाटा खालच्या २०% शी तपासा. आठवणीची युक्ती : ४.४२ · ३.९५ · ४.३४ · ४.२८ : हुकूमशाही-सर्व, लोकशाही-सर्व, हुकूमशाही-गरीब, लोकशाही-गरीब.
फरक ओळखा
| शासनगट (१९५०–२०००) | वाढदर % | अर्थ |
|---|---|---|
| सर्व लोकशाह्या | ३.९५ | थोडा कमी |
| सर्व हुकूमशाह्या | ४.४२ | थोडा जास्त |
| गरीब, हुकूमशाही | ४.३४ | जवळजवळ सारखे |
| गरीब, लोकशाही | ४.२८ | जवळजवळ सारखे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1१९५०–२००० मध्ये कोणत्या राजवटींचा वाढदर थोडा जास्त होता?
- 2अत्यंत विषमता असलेले दोन देश सांगा.
- 3गरिबी म्हणजे काय?
- 4वाढीच्या आकडेवारीवरून लोकशाही वाईट असे का म्हणता येत नाही?
- 5ब्राझील आणि डेन्मार्कमधील वरच्या व खालच्या २०% च्या उत्पन्न वाट्यांची तुलना करा.
- 6आर्थिक वाढ ज्यावर अवलंबून असते असे घटक सांगा.
- 7गरीब मतदार पुष्कळ असूनही लोकशाहीला गरिबी कमी करण्यात फारसे यश का नाही?
- 8कारण आणि परिणाम : हुकूमशाही देऊ शकत नाही असे लोकशाही गरिबांना काय देते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1हुकूमशाही (४.४२% विरुद्ध ३.९५%).
- 2कोणतेही दोन : दक्षिण आफ्रिका, ब्राझील.
- 3अन्न, वस्त्र, घर, शिक्षण, आरोग्य अशा मूलभूत गरजा भागवता न येणे.
- 4गरीब देशांत फरक नगण्य (४.३४ विरुद्ध ४.२८), वाढीची अनेक कारणे असतात, आणि लोकशाहीचे इतर फायदे आहेत.
- 5ब्राझील ६३.०% विरुद्ध २.६%; डेन्मार्क ३४.५% विरुद्ध ९.६%; ब्राझील खूपच विषम.
- 6लोकसंख्येचा आकार, जागतिक परिस्थिती, इतर देशांचे सहकार्य, आर्थिक प्राधान्यक्रम.
- 7सरकारे अपेक्षेएवढी उत्सुक नाहीत, इतर दबाव आणि प्राधान्ये स्पर्धा करतात, आणि संधींची विषमता टिकून आहे.
- 8बदलासाठी दबाव आणण्यासाठी मत आणि आवाज.
सामाजिक विविधता, प्रतिष्ठा आणि स्वातंत्र्य
चांगल्या वर्गात वेगवेगळ्या भाषा आणि सण असलेली मुले शेजारी बसून काम करतात आणि कोणाला वारी मिळेल याचे न्याय्य नियम असतात. कोणी कायमचा जिंकत नाही आणि कोणी कायमचा बाहेर राहत नाही.
लोकशाहीकडून अपेक्षा आहे की ती स्पर्धेसाठी शांततामय प्रक्रिया देऊन सामाजिक विविधता सामावून घेईल आणि प्रत्येक नागरिकाची प्रतिष्ठा आणि स्वातंत्र्य (Dignity and freedom) जपेल. बहुमताचे राज्य म्हणजे बहुसंख्य समाजाचे राज्य होऊ नये.
मुख्य कल्पना 1 : सलोखा आणि दोन अटी — लोकशाहीत स्पर्धा चालवण्यासाठी साधारणपणे एक प्रक्रिया विकसित होते, ज्यामुळे तणाव स्फोटक किंवा हिंसक होण्याची शक्यता कमी होते. कोणताही समाज गटांमधील संघर्ष पूर्णपणे आणि कायमचा सोडवू शकत नाही, पण आपण फरकांचा आदर करायला आणि त्यावर वाटाघाटीचे मार्ग घडवायला शिकू शकतो. अलोकशाही राजवटी सामाजिक भेदांकडे अनेकदा दुर्लक्ष करतात किंवा ते दडपतात. बेल्जियमने वांशिक भेदांवर केलेली वाटाघाटी हे उदाहरण आहे, तर श्रीलंका दोन अटींची आठवण करून देते : (१) लोकशाही म्हणजे फक्त बहुमताचे मत नाही; बहुसंख्यांनी नेहमी अल्पसंख्यांसोबत काम करावे आणि बहुमत व अल्पमत कायमचे नसतात. (२) बहुमताचे राज्य म्हणजे धर्म, वंश किंवा भाषेतील बहुसंख्य समाजाचे राज्य होऊ नये.
मुख्य कल्पना 2 : प्रतिष्ठा आणि स्वातंत्र्य — व्यक्तीची प्रतिष्ठा आणि स्वातंत्र्य वाढवण्यात लोकशाही इतर कोणत्याही शासनप्रकारापेक्षा खूप चांगली आहे. प्रत्येकाला आदर हवा असतो, आणि आदर व स्वातंत्र्याची ओढ हा लोकशाहीचा पाया आहे. दीर्घकाळ वर्चस्व आणि अधीनतेवर उभ्या असलेल्या समाजांना समानता स्वीकारणे कठीण जाते. स्त्रियांच्या दीर्घ लढ्यांमुळे आज स्त्रियांशी समान वागणूक हा लोकशाही समाजाचा आवश्यक भाग आहे याची काहीशी जाणीव निर्माण झाली आहे. याचा अर्थ स्त्रियांना नेहमी आदर मिळतो असा नाही, पण तत्त्व मान्य झाल्यावर आता कायदेशीर आणि नैतिकदृष्ट्या अस्वीकार्य असलेल्या गोष्टींविरुद्ध लढणे सोपे होते. जातीय विषमतेबाबतही तेच खरे आहे : भारतातील लोकशाहीने वंचित जातींचे समान दर्जा आणि संधीचे दावे बळकट केले आहेत, आणि जातीय अत्याचार अजूनही होतात पण त्यांना नैतिक आणि कायदेशीर आधार नाही.
मुख्य कल्पना 3 : तक्रारी हे यशाचे लक्षण — लोकशाहीची सर्वात वेगळी गोष्ट म्हणजे तिची परीक्षा कधीच संपत नाही. लोकशाही एक चाचणी उत्तीर्ण झाली की दुसरी निर्माण करते. लोकांना काही फायदे मिळाले की ते अधिक मागतात आणि लोकशाही आणखी चांगली व्हावी असे त्यांना वाटते. म्हणूनच लोक नेहमी अधिक अपेक्षा आणि अनेक तक्रारी घेऊन येतात. लोक तक्रार करतात हेच लोकशाहीच्या यशाचे प्रमाण आहे : यातून दिसते की लोकांमध्ये जाणीव आणि सत्ताधाऱ्यांकडे टीकात्मक नजरेने पाहण्याची क्षमता आली आहे. असंतोषाची जाहीर अभिव्यक्ती लोकशाही प्रकल्पाचे यश दाखवते, कारण ती लोकांना प्रजेपासून (Subject) नागरिक (Citizen) बनवते. आज बहुतेक लोकांना वाटते की आपले मत सरकार कसे चालते यावर आणि आपल्या हितावर परिणाम करते.
- सोपे : एका गटाला जन्मामुळे कधीच बहुमतात येण्याची संधी नाही. हे लोकशाही आहे का? — नाही; लोकशाहीत प्रत्येक नागरिकाला कधी ना कधी बहुमतात येण्याची संधी हवी.
- मध्यम : लोक निवडलेल्या मंडळाबद्दल जोरात तक्रार करतात. लोकशाही अपयशी ठरत आहे का? — आवश्यक नाही; तक्रारी जाणीव आणि चिकित्सक नागरिक दाखवतात.
- परीक्षा-प्रकार : जातीय अत्याचार बेकायदेशीर असे कायदा सांगतो, तरी एखादा घडतो. कायद्याला अर्थ राहत नाही का? — राहतो; तत्त्व त्याविरुद्ध लढण्यासाठी कायदेशीर आणि नैतिक आधार देते.
आकृतीत : प्रत्येक यशाने अपेक्षा वाढते; अशी लोकशाही सुधारत राहते.
बहुसंख्य अल्पसंख्यांसोबत काम करतील आणि बहुसंख्य समाजाचे राज्य होणार नाही तर लोकशाही सामाजिक भेद शांततेने हाताळते. ती प्रतिष्ठा आणि स्वातंत्र्य सर्वोत्तम जपते. तिची परीक्षा संपत नाही; तक्रारी म्हणजे प्रजा नव्हे, नागरिक.
लोकशाहीने सर्व संघर्ष आणि विषमता संपवली असे समजणे. तसे नाही; ती संघर्ष हाताळण्याचे शांततामय मार्ग आणि लढण्यासाठी प्रतिष्ठेचे तत्त्व देते.
दोन अटी लक्षात ठेवा : बहुसंख्य अल्पसंख्यांसोबत काम करतात; बहुमत कधीच ठरलेला समाज नसतो. आठवणीची युक्ती : सो-फि-न : सोबत अल्पसंख्य, फिरते बहुमत, नागरिक (प्रजा नाही).
फरक ओळखा
| मुद्दा | अलोकशाही राजवट | लोकशाही |
|---|---|---|
| सामाजिक भेद | दुर्लक्षित किंवा दडपलेले | शांततेने वाटाघाटी |
| प्रतिष्ठा व स्वातंत्र्य | कायदेशीर, नैतिक बळ नाही | तत्त्व मान्य |
| नागरिक | प्रजा | तक्रार करणारे, मागणारे नागरिक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लोकशाहीने सामाजिक विविधता सामावून घेण्यासाठीची एक अट सांगा.
- 2प्रकरणानुसार आदराच्या बाबतीत लोकशाहीचा पाया काय?
- 3लोकशाहीबद्दलच्या तक्रारी कोणते रूपांतर दाखवतात?
- 4सामाजिक भेद हाताळण्यात लोकशाही इतर राजवटींपेक्षा चांगली का?
- 5लोकशाही वंचित जातींचे दावे कसे बळकट करते ते स्पष्ट करा.
- 6“लोकशाहीची परीक्षा कधीच संपत नाही” याचा अर्थ काय?
- 7विविधता सामावून घेण्यासाठी श्रीलंकेचे उदाहरण शिकवते त्या दोन अटी स्पष्ट करा.
- 8कारण आणि परिणाम : प्रतिष्ठेचे तत्त्व मान्य झाल्याने स्त्रिया आणि दुर्बल जातींना समानतेसाठी लढायला कशी मदत होते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बहुसंख्यांनी अल्पसंख्यांसोबत काम करावे, किंवा : बहुमताचे राज्य बहुसंख्य समाजाचे राज्य होऊ नये.
- 2आदर आणि स्वातंत्र्याची ओढ.
- 3प्रजेपासून जाणीव असलेल्या आणि सत्ताधाऱ्यांवर टीकात्मक नजर ठेवणाऱ्या नागरिकांत.
- 4ती स्पर्धा आणि वाटाघाटीची शांततामय प्रक्रिया देते, तर इतर अनेकदा भेद दुर्लक्षित किंवा दडपतात.
- 5ते समान दर्जा आणि संधी हे तत्त्व मानते, म्हणून अत्याचारांना नैतिक आणि कायदेशीर आधार नसतो.
- 6लोकशाही एक चाचणी पार करते तेव्हा लोक अधिक अपेक्षा ठेवतात आणि नवी चाचणी सुरू होते.
- 7(१) बहुसंख्य अल्पसंख्यांसोबत काम करतात; मते कायमची नसतात. (२) बहुमताचे राज्य बहुसंख्य धार्मिक, वांशिक वा भाषिक समाजाचे राज्य होऊ नये.
- 8तत्त्व मान्य झाल्यावर विषम वागणुकीचा कायदेशीर आणि नैतिक आधार जातो आणि तिच्याशी लढणे सोपे होते.