धडा ८: श्वसन आणि रक्ताभिसरण (Respiration and Circulation) | राज्य मंडळ · इयत्ता 12 · जीवशास्त्र

श्वसन-अवयव आणि मानवी श्वसन-संस्था

इयत्ता ९–१० शी जोड

मागील धड्यात वनस्पतींचे पोषण पाहिले; येथे मानवी शरीरात ऑक्सिजन फुप्फुसात कसा जातो आणि रक्त तो पेशीपर्यंत कसा नेते ते शिकतो.

रोजच्या जीवनातून

शेकोटीला फुंकर मारताना हवा श्वसननलिकेतून आत-बाहेर जाते.

सोपी व्याख्या

श्वसन-पृष्ठभाग = जेथे O₂ आणि CO₂ ची देवाणघेवाण होते : मोठे क्षेत्र, पातळ, ओलसर, रक्तवाहिन्यायुक्त.

आकृतीत : श्वसन-मार्ग आणि फुप्फुस.

नियम 1 : श्वसन-अवयव — वायुविनिमय ही साधी भौतिक क्रिया; पृष्ठभाग मोठा, पातळ, ओलसर, रक्तवाहिन्यायुक्त. प्रोटोझोआ, स्पंज : पटल; गांडूळ, जळू, बेडूक : ओलसर त्वचा; कीटक : spiracles/trachea; मासे : कल्ले; सस्तन : फुप्फुस. मोठ्या प्राण्यांना रक्ताभिसरण संस्थेची गरज, कारण केवळ diffusion अपुरे. वनस्पतींत stomata, lenticels आणि मुळाच्या पृष्ठभागातून diffusion.

सोपे : त्वचा : गांडूळ.
मध्यम : Trachea : कीटक.
परीक्षेसाठी (CET) : पृष्ठभाग ओलसर हवा.

नियम 2 : मानवी श्वसन-मार्ग — Nose : vestibule (केस, धूळ गाळतात), respiratory भाग (हवा उबदार आणि ओलसर), olfactory (वास). Pharynx (naso-, oro-, laryngo-) → larynx (voice box; vocal cords; glottis आणि epiglottis अन्नाला अडवते) → trachea (10–12 cm; ‘C’ आकाराच्या अपूर्ण कूर्चा) → उजवा-डावा bronchus → bronchioles → alveoli. फुप्फुस : उजवे मोठे, 3 पाली; डावे लहान, 2 पाली; दुहेरी pleura (parietal + visceral) मध्ये pleural fluid. सुमारे 700 दशलक्ष alveoli; एकस्तरीय squamous epithelium. Diaphragm = वक्ष आणि उदरपोकळी विभक्त करणारा घुमटाकार स्नायू.

सोपे : उजवे फुप्फुस 3 पाली.
मध्यम : Epiglottis = झाकण.
परीक्षेसाठी (CET) : 700 दशलक्ष alveoli.

लक्षात ठेवा

फुप्फुस : Right = 3 (R-T), Left = 2 (L-T-wo).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Trachea मध्ये पूर्ण गोल कूर्चा’ चूक (C आकार). सापळा : ‘Alveoli जाड भित्तीचे’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "NPL-TBBA : Nose, Pharynx, Larynx, Trachea, Bronchi, Bronchioles, Alveoli".

फरक ओळखा

भाग	कार्य
Larynx	आवाज
Trachea	हवेचा मार्ग
Alveoli	वायुविनिमय

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1श्वसन-पृष्ठभाग गुण?
2कीटकांचे श्वसन?
3Trachea लांबी?

मध्यम

4अन्न श्वासनलिकेत जाऊ न देणारे?
5डावे फुप्फुस पाली?
6Alveoli संख्या?

आव्हानात्मक

7Pleura काय?
8Diaphragm आकार?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1ओलसर, पातळ, मोठे.
2Trachea / spiracles.
310–12 cm.
4Epiglottis.
52.
6~700 दशलक्ष.
7फुप्फुसावरील दुहेरी पडदा.
8घुमटाकार.

श्वासोच्छ्वासाची क्रिया

रोजच्या जीवनातून

छातीवर हात ठेवून श्वास घ्या — छाती पुढे-वर जाते आणि मग खाली येते.

सोपी व्याख्या

Breathing = वातावरण आणि फुप्फुस यांमधील हवेची देवाणघेवाण (inspiration + expiration). Vital capacity = जास्तीत जास्त श्वास आत घेतल्यावर बाहेर टाकता येणारी हवा.

आकृतीत : Breathing आणि आकारमाने.

नियम 1 : Inspiration आणि expiration — Inspiration (सक्रिय) : diaphragm आकुंचन पावून सपाट होऊन खाली जाते; बाह्य intercostal स्नायू आकुंचन पावून बरगड्या वर-पुढे ⇒ वक्ष-आकारमान वाढते, दाब कमी ⇒ बाहेरची हवा आत. Expiration : diaphragm शिथिल होऊन घुमटाकार वर; बरगड्या खाली-आत ⇒ आकारमान घटते, दाब वाढतो ⇒ हवा बाहेर. एक inspiration + एक expiration = एक श्वास. श्वसनाचे टप्पे : breathing, external (alveoli ↔ रक्त), internal (रक्त ↔ ऊती), cellular.

सोपे : Inspiration : diaphragm सपाट.
मध्यम : दाब कमी → हवा आत.
परीक्षेसाठी (CET) : Expiration : diaphragm घुमट.

नियम 2 : आकारमाने आणि वायुविनिमय — Tidal volume 500 ml; IRV 2000–3000 ml; ERV 1000–1100 ml; dead space 150 ml; residual volume 1100–1200 ml. Vital capacity = TV + IRV + ERV = 4100–4600 ml (उदा. 500 + 2500 + 1100 = 4100). Total lung capacity = 5200–5800 ml. Diffusion उच्च partial pressure → कमी : pO₂ alveoli 104, रक्त 40 mmHg ⇒ O₂ आत; pCO₂ रक्त 45, alveoli 40 mmHg ⇒ CO₂ बाहेर. Respiratory membrane = alveolus + केशवाहिनीचे दोन पातळ स्तर.

सोपे : VC = TV + IRV + ERV.
मध्यम : TV = 500 ml.
परीक्षेसाठी (CET) : pO₂ alveoli 104.

लक्षात ठेवा

VC = TIE (Tidal + Inspiratory + Expiratory reserve).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Vital capacity मध्ये residual volume’ चूक. सापळा : ‘Expiration मध्ये diaphragm सपाट’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "In = Flat (diaphragm); Out = Dome".

फरक ओळखा

आकारमान	किंमत (ml)
Tidal	500
IRV	2000–3000
ERV	1000–1100
Residual	1100–1200

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1Tidal volume?
2VC सूत्र?
3TV 500, IRV 2500, ERV 1100; VC?

मध्यम

4Dead space?
5Inspiration मध्ये diaphragm?
6pO₂ alveoli?

आव्हानात्मक

7CO₂ ची दिशा?
8Residual volume?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1500 ml.
2TV + IRV + ERV.
34100 ml.
4150 ml.
5सपाट आणि खाली.
6104 mmHg.
7रक्त → alveoli.
81100–1200 ml.

वायुवहन, श्वसन-नियमन आणि विकार

रोजच्या जीवनातून

धावल्यानंतर श्वास जोरात चालतो — रक्तात CO₂ वाढल्याचा संदेश मेंदूला जातो.

सोपी व्याख्या

Oxyhaemoglobin = Hb + O₂. Bohr effect = H⁺, CO₂, तापमान वाढल्याने Hb चा O₂ सोडण्याकडे कल.

आकृतीत : O₂ आणि CO₂ चे वहन; नियमन.

Live आकृती

वायुवहन, श्वसन-नियमन आणि विकार

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : O₂ आणि CO₂ चे वहन — O₂ : 3% द्रावणात, 97% Hb शी; 1 Hb = 4 O₂ (oxyhaemoglobin); sigmoid आलेख; alveoli मध्ये 95–97% संपृक्तता, विश्रांत ऊतींत (pO₂ 40 mmHg) ~75%; 50% संपृक्तता ~27 mmHg ला (P50). Bohr effect : H⁺, pCO₂, तापमान ↑ ⇒ वक्र उजवीकडे ⇒ ऊतींत O₂ मुक्त. CO विषबाधा : CO चे Hb शी आकर्षण O₂ पेक्षा ~250 पट ⇒ carboxyhaemoglobin. CO₂ : 7% द्रावणात, ~70% HCO₃⁻ (RBC मध्ये carbonic anhydrase : CO₂ + H₂O ⇄ H₂CO₃ ⇄ H⁺ + HCO₃⁻), ~23% carbaminohaemoglobin. Chloride shift (Hamburger) : HCO₃⁻ बाहेर, Cl⁻ आत. Haldane effect : oxyHb आम्लीय ⇒ CO₂ मुक्त.

सोपे : 97% O₂ Hb शी.
मध्यम : 70% CO₂ = HCO₃⁻.
परीक्षेसाठी (CET) : CO : 250 पट.

नियम 2 : श्वसन-नियमन, विकार — नियमन : मज्जासंस्था + रसायन. Respiratory centres pons आणि medulla मध्ये; प्रौढ ~12/मिनिट, नवजात ~44/मिनिट. Hering–Breuer reflex : फुप्फुस फुगल्यावर vagus मार्गे inspiration थांबते. वाढलेला CO₂/H⁺ केंद्र उत्तेजित करतो. Modified movements : खोकला, शिंक, जांभई, हुंदका, हसणे. विकार : emphysema (alveoli फुटतात; धूम्रपान), bronchitis, asthma (bronchioles आकुंचन; allergy), pneumonia, silicosis/ fibrosis (धुळीचे कण). उपाय : धूम्रपान सोडणे, मास्क, antibiotics (जीवाणूजन्य). Artificial ventilation : मुखावाटे श्वास, ventilator.

सोपे : Pons + medulla = केंद्र.
मध्यम : Emphysema : धूम्रपान.
परीक्षेसाठी (CET) : Asthma : allergy.

लक्षात ठेवा

O₂ = 97 on Hb; CO₂ = 7-70-23 (द्रावण-HCO₃-carbamino).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘CO₂ चा बहुतांश Hb ला जोडतो’ चूक (HCO₃⁻). सापळा : ‘Bohr effect मध्ये वक्र डावीकडे’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Bohr = Boost release (O₂ सोडा); CO = Clinging Offender".

फरक ओळखा

वायू	स्वरूप	टक्के
O₂	Hb शी	97
CO₂	HCO₃⁻	~70
CO₂	Carbamino-Hb	~23

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1O₂ किती % Hb शी?
2Carbonic anhydrase कुठे?
3Chloride shift?

मध्यम

4CO चे आकर्षण?
5श्वसन केंद्र?
6नवजात श्वास/मि?

आव्हानात्मक

7Emphysema कारण?
8Bohr effect?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

197%.
2RBC मध्ये.
3HCO₃⁻ बाहेर, Cl⁻ आत.
4~250 पट.
5Pons आणि medulla.
6~44.
7धूम्रपान / प्रदूषण.
8CO₂/H⁺ वाढल्यावर O₂ मुक्त.

रक्ताभिसरण प्रकार आणि रक्ताची रचना

रोजच्या जीवनातून

आपल्या शरीरातील रस्ते-जाळे — रक्त अन्न, O₂ आणि टाकाऊ पदार्थ वाहून नेते.

सोपी व्याख्या

रक्त = द्रव संयोजी ऊती : plasma (55%) + formed elements. Double circulation = रक्त हृदयातून प्रत्येक चक्रात दोनदा जाते.

आकृतीत : रक्ताभिसरणाचे प्रकार; plasma.

नियम 1 : रक्ताभिसरणाचे प्रकार — Open (कीटक, मृदुकाय) : रक्त (haemolymph) पोकळ्यांत; closed (annelids, मासे, पक्षी, सस्तन) : वाहिन्यांत. Closed चे दोन : single — हृदयातून एकदा (मासे; हृदयात फक्त अशुद्ध रक्त = ‘venous heart’); double — दोनदा (पक्षी, सस्तन) : pulmonary (हृदय → फुप्फुस → हृदय) आणि systemic (हृदय → शरीर → हृदय). ऊती आणि रक्त यांतील मध्यस्थ = lymph.

सोपे : मासे : एकेरी.
मध्यम : पक्षी, मानव : दुहेरी.
परीक्षेसाठी (CET) : Pulmonary + systemic.

नियम 2 : रक्त आणि plasma — रक्त 4–6 लिटर; pH 7.4 (क्षारीय); mesoderm पासून. Plasma 55% : पाणी 90%, प्रथिने 7–8% (albumin, globulin, prothrombin, fibrinogen), खनिजे 1%, इतर 1–2% (ग्लुकोज, अमिनो आम्ले, urea, हार्मोन, enzymes, heparin प्रतिस्कंदक, antibodies, वायू). Serum = plasma − fibrinogen (गोठलेल्या रक्तातील द्रव). Formed elements (~45%) : RBC, WBC, platelets. Haematokrit = रक्तातील पेशींचे आकारमान-प्रमाण. अभ्यास = haematology.

सोपे : Plasma पाणी 90%.
मध्यम : Serum = plasma − fibrinogen.
परीक्षेसाठी (CET) : pH 7.4.

लक्षात ठेवा

Plasma = 90 पाणी + 7 प्रथिने + 1 क्षार + 1–2 इतर.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Serum मध्ये fibrinogen’ चूक. सापळा : ‘मासा हृदय शुद्ध रक्त पंप करते’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Single = Swimmers (मासे); Double = Do-it-twice (सस्तन)".

फरक ओळखा

प्रकार	हृदयातून	उदाहरण
Single	एकदा	मासा
Double	दोनदा	मानव

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1Single circulation कोणात?
2Double circulation चे भाग?
3Open circulation उदा.?

मध्यम

4रक्त pH?
5Plasma %?
6Plasma मध्ये पाणी?

आव्हानात्मक

7Serum म्हणजे?
8Heparin कार्य?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1मासे.
2Pulmonary + systemic.
3कीटक.
47.4.
555%.
690%.
7Plasma − fibrinogen.
8रक्त गोठू न देणे.

RBC, WBC, platelets आणि रक्तगट

रोजच्या जीवनातून

जखम झाल्यावर रक्त थोड्या वेळाने गोठून थांबते.

सोपी व्याख्या

Erythrocytes (RBC) = Hb असलेल्या लाल पेशी. Leucocytes (WBC) = रंगहीन, केंद्रकयुक्त संरक्षक पेशी. Thrombocytes = रक्त गोठवणारे तुकडे.

आकृतीत : RBC, WBC, platelets; रक्तगट.

नियम 1 : RBC आणि Hb — RBC : वर्तुळाकार, biconcave, केंद्रक नाही (उंट, लामा अपवाद); पुरुष 5.1–5.8, स्त्री 4.3–5.2 दशलक्ष/mm³; आयुष्य 120 दिवस; निर्मिती (erythropoiesis) गर्भात यकृत-प्लीहा, प्रौढात लाल अस्थिमज्जा; B₁₂, folic acid, लोह लागते; erythropoietin (मूत्रपिंड) उत्तेजित करते; नाश : यकृत, प्लीहा. Hb = 4 globin साखळ्या (2α + 2β) + प्रत्येकीत 1 haem (लोह) ⇒ 4 O₂; पुरुष 14–17, स्त्री 13–15 g%; anaemia = RBC/Hb कमी. Hb विघटन → लोह (ferritin), biliverdin → bilirubin (पित्तातून).

सोपे : RBC आयुष्य 120 दिवस.
मध्यम : Hb = 4 O₂.
परीक्षेसाठी (CET) : Erythropoietin = मूत्रपिंड.

नियम 2 : WBC, platelets, रक्तगट आणि गोठणे — WBC 5000–11000/mm³; amoeboid, diapedesis; <4000 = leucopenia; वाढ = leucocytosis; अनियंत्रित = leukaemia. Granulocytes : neutrophil (~70%; phagocytosis; pus), eosinophil, basophil; agranulocytes : lymphocyte, monocyte. Platelets रक्त गोठवतात : जखम → platelets + thromboplastin → prothrombin → thrombin → fibrinogen → fibrin जाळे → clot. ABO (antigen A, B; Landsteiner) : O = सर्वदाता (universal donor), AB = सर्वग्राही (universal recipient). Rh : Rh⁻ आईला Rh⁺ गर्भ ⇒ erythroblastosis foetalis.

सोपे : Neutrophil ~70%.
मध्यम : Fibrinogen → fibrin.
परीक्षेसाठी (CET) : O = universal donor.

लक्षात ठेवा

‘Never Let Monkeys Eat Bananas’ : Neutrophil, Lymphocyte, Monocyte, Eosinophil, Basophil (संख्येनुसार).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘RBC मध्ये केंद्रक असते’ चूक (सस्तनात नाही). सापळा : ‘AB = universal donor’ चूक (recipient).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "O = Offer to all; AB = Accepts Both".

फरक ओळखा

पेशी	केंद्रक	कार्य
RBC	नाही	O₂ वहन
WBC	आहे	संरक्षण
Platelets	नाही	गोठणे

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1RBC आयुष्य?
2RBC कुठे तयार?
3Erythropoietin?

मध्यम

4Hb किती O₂?
5Leucopenia?
6Neutrophil %?

आव्हानात्मक

7Fibrin कशापासून?
8Universal donor?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1120 दिवस.
2लाल अस्थिमज्जा.
3मूत्रपिंड.
44.
5WBC < 4000.
6~70%.
7Fibrinogen (thrombin ने).
8O.

हृदय आणि cardiac cycle

रोजच्या जीवनातून

छातीवर कान लावल्यास ‘लब-डब’ ऐकू येते — हृदयाचे झडपा बंद होण्याचे आवाज.

सोपी व्याख्या

Cardiac cycle = एक systole + एक diastole (0.8 सेकंद). Cardiac output = stroke volume × heart rate.

आकृतीत : हृदयाचे कप्पे आणि ECG.

Live आकृती

हृदय आणि cardiac cycle

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : हृदयाची रचना आणि conduction — हृदय : 4 कप्पे — 2 atria + 2 ventricles; उजव्यात अशुद्ध, डाव्यात शुद्ध रक्त; डावे ventricle ~3 पट जाड. झडपा : उजवी tricuspid, डावी bicuspid (mitral); aorta/pulmonary artery ला semilunar; Eustachian, Thebesian झडपा. Conducting tissue : SA node (उजवे atrium; pacemaker) → AV node → bundle of His (दोन शाखा) → Purkinje fibres. नियमन : sympathetic (adrenaline) वाढवते, parasympathetic (acetylcholine) कमी करते; medulla, हार्मोन.

सोपे : SA node = pacemaker.
मध्यम : Left = bicuspid.
परीक्षेसाठी (CET) : Left ventricle जाड.

नियम 2 : Cardiac cycle, CO आणि ECG — चक्र 0.8 s; ~72 ठोके/मिनिट. Atrial systole 0.1 s, atrial diastole 0.7 s; ventricular systole 0.3 s, diastole 0.5 s. Systole ला AV झडपा बंद ⇒ ‘लब’; diastole ला semilunar बंद ⇒ ‘डब’. Joint diastole = सर्व कप्पे शिथिल. Stroke volume ≈ 70 ml; CO = 70 × 72 = 5040 ml ≈ 5 L/मिनिट. ECG : P (atrial depolarisation), QRS (ventricular depolarisation), T (ventricular repolarisation). झडपा दोषामुळे ‘heart murmur’.

सोपे : चक्र = 0.8 s.
मध्यम : CO = SV × HR.
परीक्षेसाठी (CET) : QRS = ventricle.

लक्षात ठेवा

Lubb = L for ‘Lock AV’; Dubb = D for ‘Door semilunar’.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Pacemaker = AV node’ चूक (SA node). सापळा : ‘डावीकडे tricuspid’ चूक (bicuspid).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Right = Tri (RT), Left = Bi (LB)".

फरक ओळखा

टप्पा	वेळ (s)
Atrial systole	0.1
Ventricular systole	0.3
Joint diastole	0.4

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1Pacemaker?
2उजवी झडप?
3चक्र किती सेकंद?

मध्यम

4‘लब’ कधी?
5SV 70 ml, HR 72; CO?
6QRS म्हणजे?

आव्हानात्मक

7Sympathetic परिणाम?
8Ventricular systole वेळ?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1SA node.
2Tricuspid.
30.8 s.
4AV झडपा बंद.
55040 ml/मि.
6Ventricular depolarisation.
7ठोके वाढवतो.
80.3 s.

रक्तवाहिन्या, रक्तदाब आणि लसिका संस्था

रोजच्या जीवनातून

मनगटावर बोट ठेवल्यास नाडी जाणवते — धमनीतील रक्ताचा ठोका.

सोपी व्याख्या

Blood pressure = रक्त वाहिन्यांच्या भित्तीवर टाकतो तो दाब; 120/80 mmHg (systolic/diastolic). Lymph = ऊतीद्रवापासून बनलेला रंगहीन द्रव.

आकृतीत : Artery, capillary, vein आणि लसिका.

नियम 1 : रक्तवाहिन्या आणि रक्तदाब — Artery : हृदयापासून दूर; जाड, लवचिक भित्ती, अरुंद lumen; शुद्ध रक्त (अपवाद pulmonary artery). Vein : हृदयाकडे; पातळ भित्ती, रुंद lumen, झडपा; अशुद्ध रक्त (अपवाद pulmonary vein). Capillary : एकपेशीस्तरीय; देवाणघेवाण. तीन स्तर : tunica externa, media, interna. Portal vein : दुसऱ्या अवयवात (यकृत) पुन्हा केशवाहिन्या. रक्तदाब 120/80 mmHg; <90/60 = hypotension; >140/90 = hypertension. नाडी = धमनीचा ठोका (radial, carotid).

सोपे : Artery : दूर; vein : कडे.
मध्यम : Vein मध्ये झडपा.
परीक्षेसाठी (CET) : BP 120/80.

नियम 2 : हृदयविकार आणि लसिका संस्था — Atherosclerosis : धमनीत cholesterol साठून अरुंद; CAD, angina (छातीत दुखणे), heart attack (myocardial infarction), hypertension; उपाय : आहार, व्यायाम, धूम्रपान-बंदी. लसिका संस्था : लसिकावाहिन्या, lymph nodes, थायमस, प्लीहा; lymph रंगहीन; RBC नाहीत, lymphocytes असतात; ऊती ↔ रक्त मध्यस्थ; चरबी शोषण (lacteals); प्रतिकारशक्ती; अतिरिक्त ऊतीद्रव रक्तात परत.

सोपे : Atherosclerosis = cholesterol.
मध्यम : Lymph : RBC नाही.
परीक्षेसाठी (CET) : Lacteal = चरबी.

लक्षात ठेवा

Artery = Away; Vein = Valves + Visit heart.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘सर्व arteries मध्ये शुद्ध रक्त’ चूक (pulmonary). सापळा : ‘Lymph मध्ये RBC’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "120/80 = ‘Systolic Sprint, Diastolic Down’".

फरक ओळखा

वाहिनी	भित्ती	झडपा
Artery	जाड	नाहीत
Vein	पातळ	आहेत
Capillary	एकस्तरी	नाहीत

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1Artery दिशा?
2Vein मध्ये काय?
3सामान्य BP?

मध्यम

4Hypotension?
5Portal vein?
6Atherosclerosis कारण?

आव्हानात्मक

7Lacteal?
8Lymph मध्ये?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1हृदयापासून दूर.
2झडपा.
3120/80 mmHg.
4<90/60.
5पुन्हा केशवाहिन्यांचे जाळे.
6Cholesterol साठणे.
7चरबी.
8Lymphocytes; RBC नाही.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पना	मुख्य तथ्य
श्वसन-मार्ग	Nose → … → Alveoli; 700 दशलक्ष
Breathing	VC = TV + IRV + ERV; TV 500 ml
वायुवहन	O₂ 97% Hb; CO₂ 70% HCO₃⁻
रक्त	Plasma 55%; पाणी 90%; pH 7.4
पेशी	RBC 120 दिवस; neutrophil 70%
हृदय	0.8 s; SV 70; CO 5040 ml
वाहिन्या	BP 120/80; vein मध्ये झडपा

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

श्वसन-संस्थेची रचना.
Breathing आणि आकारमाने.
O₂/CO₂ वहन, Bohr effect.
रक्ताभिसरण आणि plasma.
RBC, WBC, रक्तगट, गोठणे.
Cardiac cycle, ECG, CO.
वाहिन्या, BP, लसिका.

अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → आकृती काढा → मुद्दे लक्षात ठेवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.