K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 12 · जीवशास्त्र

धडा ९: नियंत्रण आणि समन्वय (Control and Coordination)

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

मज्जापेशी आणि neuroglia

इयत्ता ९–१० शी जोड

मागील धड्यात रक्त शरीरभर कसे पोहोचते ते पाहिले; येथे मज्जासंस्था आणि हार्मोन शरीराच्या क्रियांचे नियंत्रण आणि समन्वय कसे करतात ते शिकतो.

रोजच्या जीवनातून

मोबाईलची तार जशी संदेश वाहते, तशी मज्जापेशी शरीरात संदेश नेते.

सोपी व्याख्या

Neuron = मज्जासंस्थेचे रचनात्मक आणि कार्यात्मक एकक. Neuroglia = neurons ना आधार देणाऱ्या पेशी.

Neuronमज्जापेशी आणि neurogliaCytonAxonMyelin; Ranvier चे nodeDendritesHydra : nerve netPlanaria : ladder + ganglionमानव : CNS + PNSNeuron : cyton + dendron/dendrites + axon; Nissl granules, neurofibrilsMultipolar, bipolar, unipolar; axon telodendron मध्ये संपतोNeuroglia (neurons पेक्षा जास्त) : astrocyte, microglia, oligodendrocyte, ependymalPNS : Schwann पेशी (myelin), satellite पेशीNerve = CNS बाहेर axons चा गट; CNS मध्ये = tractHydra : impulse ला दिशा नाही; Planaria : cerebral ganglion + ventral nerve cordsMedullated (white) आणि non-medullated nerves

आकृतीत : Neuron आणि प्राण्यांतील मज्जासंस्था.

नियम 1 : प्राण्यांतील मज्जासंस्था — Hydra : विखुरलेल्या neurons चे nerve net; impulse ला दिशा नाही; मज्जाकेंद्र नाही. Planaria : डोक्यात cerebral (cephalic) ganglion; दोन ventral nerve cords शिडीसारख्या commissure ने जोडलेल्या; डोळ्यांसारखे प्रकाश-ग्राही. पुढे उच्च प्राण्यांत मेंदू, spinal cord आणि nerves. मानव : CNS (मेंदू + spinal cord) आणि PNS (nerves).

  • सोपे : Hydra : nerve net.
  • मध्यम : Planaria : ladder.
  • परीक्षेसाठी (CET) : CNS = मेंदू + spinal cord.

नियम 2 : Neuron आणि neuroglia — Neuron : cyton (केंद्रक, Nissl granules, neurofibrils), dendrons/dendrites (संदेश cyton कडे) आणि axon (cyton पासून दूर; axon hillock; शेवटी telodendria). Axon भोवती myelin sheath (insulation) आणि nodes of Ranvier. प्रकार : multipolar, bipolar, unipolar. Nerve = CNS बाहेरील axons चा गट (neurilemma/epineurium); CNS आत = tract. Neuroglia (neurons पेक्षा जास्त) : astrocytes, microglia (भक्षक), oligodendrocytes (CNS मध्ये myelin), ependymal (CSF), Schwann पेशी (PNS मध्ये myelin), satellite पेशी.

  • सोपे : Axon : दूर; dendron : कडे.
  • मध्यम : Schwann = PNS myelin.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Microglia = भक्षक.
लक्षात ठेवा

Dendron = Delivers to cell; Axon = Away from cell.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Axon संदेश cyton कडे आणतो’ चूक (दूर नेतो). सापळा : ‘Neuroglia पेक्षा neurons जास्त’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Dendrites Drive IN; Axon Away OUT".

फरक ओळखा

भागकार्य
Dendriteसंदेश घेणे
Axonसंदेश पाठवणे
Myelinविद्युत-रोध

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Hydra मज्जासंस्था?
  2. 2Planaria मध्ये केंद्र?
  3. 3Nissl granules कुठे?
मध्यम
  1. 4Myelin काय करते?
  2. 5PNS चे myelin?
  3. 6CNS चे myelin?
आव्हानात्मक
  1. 7CSF कोण बनवते?
  2. 8Nerve म्हणजे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Nerve net.
  2. 2Cerebral ganglion.
  3. 3Cyton.
  4. 4Insulation, जलद संदेश.
  5. 5Schwann पेशी.
  6. 6Oligodendrocytes.
  7. 7CSF ची निर्मिती/ vahan.
  8. 8CNS बाहेरील axons चा गट.

Nerve impulse आणि synapse

रोजच्या जीवनातून

दिव्याचे बटन दाबताच क्षणात प्रकाश — impulse ही असाच वेगवान.

सोपी व्याख्या

Nerve impulse = axon च्या पटलावरून जाणारी विद्युत-रासायनिक लाट. Synapse = दोन neurons मधील minute फट (synaptic cleft) असलेला जोड.

ImpulseNerve impulse आणि synapse+30 mV−70 mVAPPre-synapticPost-synapticNeurotransmitterResting potential −70 mV : बाहेर Na⁺, आत K⁺; पंप 3 Na⁺ बाहेर, 2 K⁺ आतAction potential : Na⁺ आत → +30 mV (depolarisation); मग K⁺ बाहेर (repolarisation)All-or-none; threshold; refractory period; myelinated = saltatory (जलद)Synapse : synaptic cleft; vesicles → exocytosis; synaptic delay 0.3–0.5 msCholinesterase neurotransmitter नष्ट करते; synaptic fatigueChemical (एकदिशा) आणि electrical (gap junction, द्विदिशा, reflex)वेग : जाड, लांब, medullated = जलद; ऑटोनॉमिक 10–20 m/s

आकृतीत : Action potential आणि synapse.

Live आकृती

Nerve impulse आणि synapse

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : Resting आणि action potential — Resting potential : axon पटल K⁺ ला जास्त पारगम्य, Na⁺ ला कमी; बाहेर Na⁺, आत K⁺ आणि ऋण प्रथिने ⇒ −70 mV; Na⁺–K⁺ पंप प्रत्येक 3 Na⁺ बाहेर, 2 K⁺ आत. उद्दीपन : threshold इतके हवे (subliminal : परिणाम नाही). Action potential : Na⁺ channels उघडून Na⁺ आत ⇒ आत धन, +30 mV (depolarisation); मग Na⁺ channels बंद, K⁺ बाहेर ⇒ repolarisation. All-or-none law; refractory period; Medullated nerves मध्ये impulse उडी मारतो (saltatory) — जलद.

  • सोपे : Resting = −70 mV.
  • मध्यम : AP पीक = +30 mV.
  • परीक्षेसाठी (CET) : पंप : 3 Na⁺ बाहेर, 2 K⁺ आत.

नियम 2 : Synapse — घटक : pre-synaptic neuron, synaptic cleft, post-synaptic neuron/muscle/gland. Chemical synapse : impulse axon टोकाला पोहोचल्यावर Ca²⁺ आत ⇒ synaptic vesicles exocytosis ने neurotransmitter (acetylcholine) सोडतात ⇒ post-synaptic receptors ला जोडून impulse; नंतर cholinesterase त्याला नष्ट करते. एकदिशा; synaptic delay 0.3–0.5 ms; synaptic fatigue. Electrical synapse (gap junctions) : जलद, द्विदिशा; defence reflexes मध्ये.

  • सोपे : Cholinesterase = ACh नाश.
  • मध्यम : Delay 0.3–0.5 ms.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Chemical = एकदिशा.
लक्षात ठेवा

Rest −70, Peak +30 : ‘सत्तर खाली, तीस वर’.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Resting वेळी आत Na⁺ जास्त’ चूक (K⁺). सापळा : ‘Electrical synapse एकदिशा’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Na in = Nudge up (+); K out = Knock down".

फरक ओळखा

प्रकारChemicalElectrical
दिशाएकदोन
वेगमंदजलद

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Resting potential?
  2. 2Action potential शिखर?
  3. 3पंप काय करतो?
मध्यम
  1. 4Depolarisation कशाने?
  2. 5Saltatory conduction?
  3. 6All-or-none?
आव्हानात्मक
  1. 7Neurotransmitter कुठे?
  2. 8Synaptic delay?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1−70 mV.
  2. 2+30 mV.
  3. 33 Na⁺ बाहेर, 2 K⁺ आत.
  4. 4Na⁺ आत येणे.
  5. 5Ranvier node वरून उडी.
  6. 6पूर्ण किंवा अजिबात नाही.
  7. 7Synaptic vesicles.
  8. 80.3–0.5 ms.

मानवी मेंदू

रोजच्या जीवनातून

मोबाईलला कव्हर असते; मेंदूला कवटी आणि तीन पडदे असतात.

सोपी व्याख्या

Meninges = मेंदू-spinal cord भोवतीचे तीन पडदे. CSF = मेंदू-पाठीच्या कण्यातील धक्का शोषणारा द्रव.

मेंदूमानवी मेंदूForebrainMidbrainHindbrainCerebrum, thalamus, hypothalamusCorpora quadrigeminaCerebellum, pons, medullaMeninges : dura (बाह्य), arachnoid, pia (आतील); CSF धक्का शोषकCerebrum : 4 पाली (frontal, parietal, temporal, occipital) + insulaCorpus callosum = सर्वात मोठा commissure (दोन गोलार्ध जोडतो)Basal nuclei : स्नायू-हालचाल; limbic system : भावना, स्मृतीThalamus : संवेदना-केंद्र; Hypothalamus : तापमान, भूक, तहान, pituitaryEpithalamus : pineal → melatonin (झोप)Cerebellum : तोल आणि समन्वय; Pons : श्वास; Medulla : हृदय, श्वास, उलटी, खोकलाMedulla ← → spinal cord; Ventricles मध्ये CSF; choroid plexus

आकृतीत : मेंदूचे तीन भाग.

नियम 1 : Meninges, CSF आणि forebrain — Meninges : dura mater (बाहेरचा जाड), arachnoid (मधला), pia mater (आतला, रक्तवाहिन्या). CSF choroid plexus, pia ने बनते; ventricles आणि central canal मध्ये; धक्का शोषक, पोषण. Forebrain : olfactory lobes; cerebrum (दोन गोलार्ध; 4 पाली frontal, parietal, temporal, occipital + insula; बाह्य grey, आत white matter; विचार, स्मृती, वाचा, दृष्टी, श्रवण); corpus callosum = सर्वात मोठा commissure; basal nuclei; diencephalon : thalamus (संवेदना-केंद्र), hypothalamus (तापमान, भूक, तहान, pituitary नियंत्रण), epithalamus (pineal → melatonin).

  • सोपे : Dura = बाहेर; pia = आत.
  • मध्यम : Corpus callosum = commissure.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Hypothalamus = pituitary नियंत्रण.

नियम 2 : Midbrain आणि hindbrain — Midbrain : cerebral peduncles आणि corpora quadrigemina (दृष्टी-श्रवण प्रतिक्षेप). Hindbrain : cerebellum (तोल, स्नायू-समन्वय; arbor vitae), pons (श्वसन नियंत्रणात; नसांचे पूल), medulla oblongata (हृदयाचे ठोके, श्वसन, रक्तदाब, उलटी, खोकला, गिळणे) — spinal cord शी जोडलेले. Brainstem = midbrain + pons + medulla. Reticular activating system (RAS) : जागृती-झोप. Limbic system : भावना, स्मृती.

  • सोपे : Cerebellum = तोल.
  • मध्यम : Medulla = हृदय, श्वसन.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Brainstem = 3 भाग.
लक्षात ठेवा

D-A-P : Dura, Arachnoid, Pia — बाहेरून आत.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Cerebellum विचार करतो’ चूक (cerebrum). सापळा : ‘Thalamus तापमान नियंत्रित करतो’ चूक (hypothalamus).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Cere-BELLum = BALance".

फरक ओळखा

भागकार्य
Cerebrumविचार, स्मृती
Cerebellumतोल
Medullaहृदय, श्वसन

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Meninges चे तीन?
  2. 2CSF कार्य?
  3. 3Cerebrum च्या पाली?
मध्यम
  1. 4सर्वात मोठा commissure?
  2. 5तापमान नियंत्रण?
  3. 6Melatonin कुठून?
आव्हानात्मक
  1. 7तोल कुठे?
  2. 8Corpora quadrigemina?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Dura, arachnoid, pia.
  2. 2धक्का शोषक.
  3. 3Frontal, parietal, temporal, occipital.
  4. 4Corpus callosum.
  5. 5Hypothalamus.
  6. 6Pineal (epithalamus).
  7. 7Cerebellum.
  8. 8Midbrain.

Spinal cord, reflex arc आणि PNS

रोजच्या जीवनातून

गरम भांड्याला हात लागताच हात आपोआप मागे येतो — मेंदूच्या विचाराआधी.

सोपी व्याख्या

Reflex action = उद्दीपनाला अनैच्छिक, जलद प्रतिसाद. Reflex arc = त्याचा मार्ग. ANS = अनैच्छिक अवयव नियंत्रित करणारी संस्था.

Reflex आणि PNSSpinal cord, reflex arc आणि PNSReceptorSensoryCNSMotorEffectorReflex arc : receptor → sensory neuron → spinal cord → motor neuron → effectorउदा. knee-jerk (एकच synapse); बाजूला सरणे; हात मागे घेणेSpinal cord : आत grey (H आकार), बाहेर white matter; dorsal/ventral rootCranial nerves 12 जोड्या; Spinal nerves 31 जोड्या (mixed)PNS = Somatic (ऐच्छिक) + Autonomic (अनैच्छिक)Sympathetic : adrenaline; पुतळी रुंद, हृदय ↑, पचन ↓ (fight/flight)Parasympathetic : acetylcholine; पुतळी आकुंचित, हृदय ↓, पचन ↑दोन्ही परस्परविरोधी (antagonistic)

आकृतीत : Reflex arc आणि PNS.

नियम 1 : Spinal cord आणि reflex arc — Spinal cord : foramen magnum पासून; आत grey matter (H/फुलपाखरू आकार; cell bodies), बाहेर white matter (tracts); मध्यभागी central canal (CSF); dorsal root (संवेदी) आणि ventral root (प्रेरक). Reflex arc : receptor → sensory neuron → spinal cord (inter-neuron) → motor neuron → effector. उदा. knee-jerk (एकच synapse; monosynaptic), गरम वस्तूपासून हात मागे घेणे. मेंदूला संदेश नंतर जातो.

  • सोपे : Dorsal = संवेदी.
  • मध्यम : Knee-jerk = monosynaptic.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Grey आत, white बाहेर.

नियम 2 : PNS आणि ANS — PNS : 12 जोड्या cranial nerves (sensory/motor/mixed; उदा. I olfactory, II optic, VIII vestibulocochlear, X vagus, XII hypoglossal) आणि 31 जोड्या spinal nerves (सर्व mixed). PNS = somatic (ऐच्छिक; कंकाल-स्नायू) + autonomic (ANS) (अनैच्छिक; गुळगुळीत स्नायू, हृदय, ग्रंथी). Sympathetic : adrenergic (adrenaline/noradrenaline) — पुतळी रुंद, हृदय ↑, पचन ↓ (fight/flight). Parasympathetic : cholinergic (acetylcholine) — पुतळी आकुंचित, हृदय ↓, पचन ↑ (rest/digest). दोन्ही antagonistic.

  • सोपे : 12 + 31 जोड्या.
  • मध्यम : Sympathetic : fight/flight.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Vagus = cranial X.
लक्षात ठेवा

Sympathetic = Stress/Speed ↑; Parasympathetic = Peace/Digest.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Reflex ला मेंदूचा निर्णय लागतो’ चूक. सापळा : ‘Dorsal root प्रेरक’ चूक (संवेदी).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Dorsal = Delivers In; Ventral = Velocity Out".

फरक ओळखा

प्रणालीहृदयपुतळी
Sympatheticवाढरुंद
Parasympatheticघटआकुंचित

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Reflex arc क्रम?
  2. 2Knee-jerk synapse?
  3. 3Cranial nerves?
मध्यम
  1. 4Spinal nerves?
  2. 5Grey matter कुठे?
  3. 6Sympathetic neurotransmitter?
आव्हानात्मक
  1. 7Parasympathetic neurotransmitter?
  2. 8ANS नियंत्रित करते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Receptor → sensory → CNS → motor → effector.
  2. 2एक.
  3. 312.
  4. 431.
  5. 5आत (cord).
  6. 6Adrenaline / noradrenaline.
  7. 7Acetylcholine.
  8. 8अनैच्छिक अवयव.

मानवी डोळा

रोजच्या जीवनातून

अंधाऱ्या खोलीत पुतळी मोठी होते, उन्हात लहान — डोळा प्रकाशाशी जुळवून घेतो.

सोपी व्याख्या

Retina = प्रकाश-ग्राही आतला स्तर. Accommodation = lens चा आकार बदलून जवळ-दूरची वस्तू स्पष्ट पाहणे.

डोळामानवी डोळाOptic nerveCornea · Lens · RetinaRods : मंद प्रकाश; rhodopsin (vit A)Cones : रंग; 3 प्रकारFovea : सर्वात स्पष्ट; Blind spot : दृष्टी नाहीतीन स्तर : sclera (+cornea), choroid (+iris), retinaAqueous humour (समोर), vitreous humour (मागे)Rods ~120 दशलक्ष, cones ~6 दशलक्ष (साधारण)Macula lutea मध्ये fovea; Blind spot = optic nerve बाहेर पडतेAccommodation : lens ciliary स्नायूंनी जाड/पातळप्रकाश → photopigment विघटन → impulse → optic nerve → occipitalRhodopsin = opsin + retinal (vit A पासून); Vit A अभाव = रातांधळेपणा

आकृतीत : डोळ्याचे भाग; rods आणि cones.

नियम 1 : डोळ्याची रचना — तीन स्तर : sclera (पांढरा; समोर पारदर्शक cornea), choroid (रंगद्रव्य; समोर iris आणि पुतळी; ciliary body), retina (आतला). Lens मागे vitreous humour, समोर aqueous humour. Rods (~120 दशलक्ष; मंद प्रकाश; rhodopsin = opsin + retinal (vit A)), cones (~6 दशलक्ष; रंग; तीन प्रकार — लाल, हिरवा, निळा). Macula lutea मध्यभागी fovea (सर्वात स्पष्ट दृष्टी). Blind spot = optic nerve बाहेर पडते, ग्राही नाहीत.

  • सोपे : Rods = मंद; cones = रंग.
  • मध्यम : Fovea = स्पष्ट.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Blind spot = optic nerve.

नियम 2 : दृष्टीची क्रिया आणि accommodation — प्रकाश cornea → aqueous → lens → vitreous → retina; photopigment विघटन ⇒ impulse ⇒ bipolar → ganglion पेशी ⇒ optic nerve ⇒ occipital lobe. Accommodation : दूर पाहताना ciliary स्नायू शिथिल, lens पातळ; जवळ पाहताना स्नायू आकुंचित, lens जाड. प्रखर प्रकाशात पुतळी आकुंचित (iris चे स्नायू). Vitamin A अभाव ⇒ रातांधळेपणा (rhodopsin कमी). दृष्टीदोष : myopia, hypermetropia (चष्म्याने सुधार).

  • सोपे : दूर : lens पातळ.
  • मध्यम : जवळ : lens जाड.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Vit A अभाव : रातांधळेपणा.
लक्षात ठेवा

Rod = Rest (night); Cone = Colour (day).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Blind spot वर सर्वात स्पष्ट दृष्टी’ चूक (fovea). सापळा : ‘जवळ पाहताना lens पातळ’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Near = Needs Fat lens; Far = Flat lens".

फरक ओळखा

ग्राहीप्रकाशकार्य
Rodsमंदरात्री दृष्टी
Conesतेजरंग-दृष्टी

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Fovea कुठे?
  2. 2Rhodopsin काय?
  3. 3Cones चे प्रकार?
मध्यम
  1. 4Blind spot?
  2. 5Aqueous humour कुठे?
  3. 6दूर पाहताना lens?
आव्हानात्मक
  1. 7रातांधळेपणा कारण?
  2. 8Iris चे काम?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Macula lutea.
  2. 2Rods मधील photopigment.
  3. 33.
  4. 4Optic nerve exit.
  5. 5Cornea आणि lens मध्ये.
  6. 6पातळ.
  7. 7Vitamin A अभाव.
  8. 8पुतळीचा आकार ठरवणे.

कान आणि इतर ग्राही

रोजच्या जीवनातून

चक्कर आल्यावर जग फिरते — कानातील तोल-यंत्रणा बिघडल्यामुळे.

सोपी व्याख्या

Receptor = उद्दीपन ओळखून impulse निर्माण करणारी रचना. Organ of Corti = cochlea मधील ऐकण्याचे ग्राही.

कानकान आणि इतर ग्राहीOuter earMiddle earInner earPinna, tympanumMalleus-Incus-StapesCochlea + Vestibuleआवाज → tympanic पटल → 3 ossicles (वाढवतात) → cochleaEustachian tube : दाब समान; Cochlea : organ of Corti = ऐकण्याचे ग्राहीVestibular apparatus : semicircular canals = तोल आणि हालचालEndolymph (आत), perilymph (बाहेर)जीभ : taste buds — गोड, आंबट, खारट, कडू, umamiनाक : olfactory epithelium; ~10,000 वास ओळखतात (साधारण)ग्राही : photo-, chemo-, mechano-, thermo-, osmo-, nociceptorsत्वचा : स्पर्श, दाब, वेदना, तापमान

आकृतीत : कानाचे भाग; इतर ग्राही.

नियम 1 : कानाची रचना आणि ऐकणे — कान = stato-acoustic अवयव. बाह्य : pinna + बाह्य मार्ग + tympanic membrane. मध्य : तीन ossicles — malleus, incus, stapes (कंपने वाढवतात); Eustachian tube घशाशी (दाब समान). आतील : cochlea (वाटोळे; scala vestibuli, scala tympani, endolymph/perilymph; organ of Corti) आणि vestibular apparatus (semicircular canals + utricle, saccule — तोल). क्रम : आवाज → tympanum → ossicles → oval window → cochlea द्रव → organ of Corti → auditory nerve → temporal lobe.

  • सोपे : 3 ossicles : M-I-S.
  • मध्यम : Cochlea = ऐकणे.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Semicircular canals = तोल.

नियम 2 : इतर संवेदी ग्राही — जीभ : taste buds (papillae); गोड, आंबट, खारट, कडू, umami. नाक : olfactory epithelium (ऊर्ध्व nasal chamber) ~10,000 वास ओळखू शकते (साधारण). त्वचा : स्पर्श, दाब, वेदना, तापमान. ग्राही प्रकार : photoreceptors (प्रकाश), chemoreceptors (रसायन; taste/smell), mechanoreceptors (स्पर्श, दाब, ध्वनी), thermoreceptors (तापमान), nociceptors (वेदना), osmoreceptors. ग्राही उद्दीपन → action potential → संवेदी nerve → CNS.

  • सोपे : 5 चवी : umami सह.
  • मध्यम : Nociceptor = वेदना.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Olfactory = वास.
लक्षात ठेवा

‘My Is Safe’ : Malleus → Incus → Stapes.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Cochlea तोल सांभाळते’ चूक (vestibular). सापळा : ‘Eustachian tube नाकाशी जोडते’ चूक (घसा).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Cochlea = Click-to-hear; Canals = Control balance".

फरक ओळखा

भागकार्य
Cochleaऐकणे
Semicircular canalsतोल
Ossiclesकंपने वाढवणे

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Ossicles किती?
  2. 2Stapes कुठे?
  3. 3Eustachian tube कार्य?
मध्यम
  1. 4ऐकण्याचे ग्राही?
  2. 5तोल कोण?
  3. 6पाचवी चव?
आव्हानात्मक
  1. 7वेदना ग्राही?
  2. 8वासाचे ग्राही?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 13.
  2. 2मध्य कान.
  3. 3दाब समान.
  4. 4Organ of Corti.
  5. 5Vestibular apparatus.
  6. 6Umami.
  7. 7Nociceptors.
  8. 8Olfactory epithelium.

अंतःस्रावी संस्था आणि हार्मोन

रोजच्या जीवनातून

परीक्षेची भीती वाटल्यावर हृदय धडधडते — adrenaline हार्मोनमुळे.

सोपी व्याख्या

Hormone = वाहिनीविहीन (अंतःस्रावी) ग्रंथी रक्तात सोडते ते रासायनिक संदेशवाहक; दूरच्या लक्ष्य-पेशींवर कार्य; एकदा वापरून नष्ट.

अंतःस्रावीअंतःस्रावी संस्थाPituitaryThyroidAdrenalGH, TSH, ACTH, FSH, LHThyroxine, calcitoninCortisol, adrenalineHypothalamus → pituitary (master gland); posterior : oxytocin, ADHGH : कमी = बुटकेपणा; जास्त = gigantism / acromegalyThyroid : thyroxine (iodine); कमी : cretinism, myxoedema, goitre; जास्त : GravesParathyroid : PTH (Ca वाढवतो); कमी = tetany; Thymus : thymosinPancreas : insulin (β) ↓ साखर, glucagon (α) ↑; कमी insulin = diabetesAdrenal : cortisol, aldosterone, adrenaline/noradrenalineGonads : testosterone, estrogen, progesterone; Pineal : melatoninहार्मोन = वाहिनीविहीन ग्रंथी; रक्तातून; एकदा वापरून नष्ट

आकृतीत : मुख्य ग्रंथी आणि हार्मोन.

नियम 1 : Hypothalamus, pituitary, thyroid, parathyroid — Hypothalamus pituitary नियंत्रित करतो. Pituitary (‘master gland’) : anterior — GH (कमी : बुटकेपणा; जास्त : gigantism, प्रौढात acromegaly), TSH, ACTH, FSH, LH, prolactin; posterior — oxytocin, ADH/vasopressin (कमी : diabetes insipidus). Thyroid : thyroxine (iodine; BMR); calcitonin (Ca कमी). विकार : cretinism (बाळात), myxoedema, simple goitre (iodine अभाव), Graves’ disease (exophthalmic goitre; जास्त). Parathyroid : PTH (Ca वाढवतो); कमी ⇒ tetany. Thymus : thymosin (प्रतिकारशक्ती).

  • सोपे : GH कमी : बुटकेपणा.
  • मध्यम : Thyroxine = iodine.
  • परीक्षेसाठी (CET) : PTH : Ca वाढवतो.

नियम 2 : Pancreas, adrenal, gonads, pineal — Pancreas (islets) : β पेशी — insulin (रक्तातील साखर कमी); α पेशी — glucagon (वाढवते); insulin कमी ⇒ diabetes mellitus. Adrenal (मूत्रपिंडावर) : cortex — cortisol, aldosterone; medulla — adrenaline/noradrenaline (‘emergency’ संप्रेरक). Gonads : वृषण — testosterone; अंडाशय — estrogen, progesterone. Pineal : melatonin (झोप). हार्मोनचे प्रकार : amino-acid व्युत्पन्न (thyroxine, adrenaline), peptide/protein (insulin, glucagon), steroid (cortisol, testosterone). Steroid हार्मोन पेशीत; इतर पटलावरील ग्राहीला जोडतात. मज्जासंस्था = जलद, अल्पकालीन; अंतःस्रावी = मंद, दीर्घकालीन.

  • सोपे : Insulin = साखर कमी.
  • मध्यम : Glucagon = साखर वाढ.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Adrenaline = emergency.
लक्षात ठेवा

Insulin = In (साखर पेशीत); Glucagon = Go (साखर बाहेर).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Insulin साखर वाढवते’ चूक. सापळा : ‘GH जास्त = cretinism’ चूक (gigantism).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Pituitary = Boss; Thyroid = Tempo (BMR)".

फरक ओळखा

ग्रंथीहार्मोनकार्य
ThyroidThyroxineBMR
PancreasInsulinसाखर कमी
AdrenalAdrenalineEmergency

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Master gland?
  2. 2GH कमी?
  3. 3Iodine अभाव?
मध्यम
  1. 4Ca कमी करतो?
  2. 5PTH कमी?
  3. 6Insulin कोण बनवते?
आव्हानात्मक
  1. 7Adrenaline कुठे?
  2. 8Melatonin?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Pituitary.
  2. 2बुटकेपणा.
  3. 3Simple goitre.
  4. 4Calcitonin.
  5. 5Tetany.
  6. 6β पेशी (pancreas).
  7. 7Adrenal medulla.
  8. 8Pineal gland.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामुख्य तथ्य
NeuronDendron कडे, axon दूर; Schwann = PNS myelin
Impulse−70 → +30 mV; 3 Na⁺ / 2 K⁺
मेंदूDura-Arachnoid-Pia; cerebellum = तोल
Reflex / ANS12 + 31 जोड्या; sympathetic = fight/flight
डोळाRods मंद; cones रंग; fovea
कानM-I-S; cochlea ऐकणे; canals तोल
हार्मोनPituitary master; insulin ↓ साखर

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • Neuron आणि neuroglia.
  • Action potential आणि synapse.
  • मेंदूचे भाग.
  • Reflex arc, PNS, ANS.
  • डोळा : rods, cones, accommodation.
  • कान आणि संवेदी ग्राही.
  • ग्रंथी, हार्मोन, विकार.
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → आकृती काढा → मुद्दे लक्षात ठेवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.