K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 12 · जीवशास्त्र

धडा १०: मानवी आरोग्य आणि रोग (Human Health and Diseases)

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

प्रतिकारशक्ती (immunity)

इयत्ता ९–१० शी जोड

मागील धड्यांत शरीराच्या संस्था पाहिल्या; येथे रोगजंतू शरीरावर हल्ला कसा करतात, प्रतिकारशक्ती कशी लढते आणि आरोग्य कसे राखायचे ते शिकतो.

रोजच्या जीवनातून

शिंक किंवा खोकला येणे — शरीराची रोगजंतूंना बाहेर काढण्याची पहिली पद्धत.

सोपी व्याख्या

Immunity = रोगजंतूंविरुद्ध लढण्याची शरीराची क्षमता. आरोग्य = शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिक दृष्ट्या पूर्ण स्वास्थ्य.

Immunityप्रतिकारशक्तीचे प्रकारInnateActivePassiveजन्मजातस्वतः अँटीबॉडीतयार अँटीबॉडीInnate : अडथळे (त्वचा, श्लेष्मा, अश्रू, लाळ, HCl), पेशी, तापPhagocytes (neutrophil, macrophage), NK पेशी, interferon, complementAcquired : specificity, diversity, self/non-self ओळख, memoryActive natural : संसर्गानंतर; Active artificial : लस (polio, BCG)Passive natural : placenta, colostrum; artificial : serum (घोडा)Passive = अल्पकालीन; Active = दीर्घकालीन (memory)आरोग्य = शारीरिक, मानसिक, सामाजिक पूर्ण स्वास्थ्य

आकृतीत : Innate, active आणि passive immunity.

नियम 1 : Innate immunity — जन्मजात, सर्व रोगजंतूंविरुद्ध सारखी (non-specific). शारीरिक अडथळे : त्वचा, श्लेष्मा, नाकातील केस, अश्रू-लाळेतील lysozyme, जठरातील HCl, घामातील क्षार. शरीरक्रियात्मक : ताप (interferon वाढवतो), आम्लता. पेशीय : phagocytes (neutrophil, macrophage), NK (natural killer) पेशी. रासायनिक : interferons (विषाणू-प्रतिबंधक प्रथिने), complement system (30+ सीरम प्रथिने).

  • सोपे : Innate = non-specific.
  • मध्यम : Lysozyme = अश्रू.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Interferon = विषाणू-विरुद्ध.

नियम 2 : Acquired immunity — जीवनात मिळवलेली, specific. गुण : specificity (विशिष्ट antigen साठी), diversity, self/non-self ओळख, memory (पहिली भेट मंद; दुसरी जलद आणि तीव्र). Active : स्वतः antibodies; natural (संसर्गानंतर) आणि artificial (लस — polio, BCG). Passive : तयार antibodies; natural (गर्भात placenta मार्फत, जन्मानंतर colostrum) आणि artificial (घोड्यांच्या serum मधून; साप-विष). Passive अल्पकालीन; active दीर्घकालीन.

  • सोपे : Colostrum = passive.
  • मध्यम : लस = active artificial.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Memory = secondary जलद.
लक्षात ठेवा

I-A-P : Innate (सर्वांना), Active (स्वतः), Passive (उधार).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Colostrum active immunity देते’ चूक (passive). सापळा : ‘Innate specific असते’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Passive = Pre-made (तयार); Active = Actually made (स्वतः)".

फरक ओळखा

प्रकारInnateAcquired
विशिष्टतानाहीआहे
Memoryनाहीआहे

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Interferon कशाविरुद्ध?
  2. 2Lysozyme कुठे?
  3. 3NK पेशी कोणत्या immunity?
मध्यम
  1. 4Colostrum?
  2. 5लस कोणता प्रकार?
  3. 6Memory चा फायदा?
आव्हानात्मक
  1. 7Passive कालावधी?
  2. 8Complement प्रथिने?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1विषाणू.
  2. 2अश्रू, लाळ.
  3. 3Innate.
  4. 4Natural passive immunity.
  5. 5Artificial active.
  6. 6दुसरा प्रतिसाद जलद.
  7. 7अल्प.
  8. 830 पेक्षा जास्त.

प्रतिकार-पेशी आणि antibody

रोजच्या जीवनातून

सैन्य : काही शिपाई थेट लढतात, काही शत्रू ओळखून इतरांना संदेश देतात.

सोपी व्याख्या

Antigen = प्रतिकारप्रतिसाद उत्पन्न करणारा बाह्य पदार्थ. Antibody = त्याला जोडणारे Y-आकाराचे glycoprotein (immunoglobulin).

प्रतिकार-पेशीप्रतिकार-पेशी आणि antibodyY2 heavy + 2 light साखळ्याVariable भाग = paratopeHinge, disulphide बंध2000 molecules/सेकंद (plasma cell)B → plasmaT (thymus)B पेशी : bursal/गट-ऊती; AMIS (humoral); plasma पेशी → antibodiesT पेशी : थायमस; CMIS; Helper, Cytotoxic (perforin), Suppressor, MemoryAntigen-presenting cells : macrophages; antigen दाखवतातAntibody कार्य : agglutination, opsonisation (phagocytosis), toxin neutralisationIg वर्ग : IgG, IgA, IgM, IgE, IgDपहिला संपर्क = primary (मंद); दुसरा = secondary (जलद, तीव्र)लस = निष्क्रिय रोगजंतू/antigen; memory पेशी तयार

आकृतीत : B, T पेशी आणि antibody.

Live आकृती

प्रतिकार-पेशी आणि antibody

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : Lymphocytes : B आणि T — प्रमुख पेशी : lymphocytes आणि antigen-presenting cells (macrophage). B-पेशी (bursal; गट-संबंधित ऊतींत — tonsils, Peyer’s patches) ⇒ antibody-mediated (humoral) immunity, AMIS; antigen/helper T मुळे सक्रिय ⇒ पेशी वेगाने वाढतात ⇒ plasma पेशी (antibodies ~2000 रेणू/सेकंद) आणि memory B. T-पेशी (थायमस) ⇒ cell-mediated (CMIS); क्लोनमध्ये : Helper T (B ला चालना), Cytotoxic T (perforin ने बाधित पेशी फोडतात), Suppressor T (प्रतिसाद थांबवतात), Memory T.

  • सोपे : B → plasma → antibody.
  • मध्यम : T → थायमस.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Cytotoxic = perforin.

नियम 2 : Antibody ची रचना आणि कार्य — Y-आकार; 2 heavy + 2 light polypeptide साखळ्या, disulphide (–S–S–) बंधांनी जोडलेल्या; hinge ने हात-खोड जोडलेले; प्रत्येक साखळीत variable (antigen-binding site = paratope; lock-and-key) आणि constant भाग. वर्ग : IgG, IgA, IgM, IgE, IgD. कार्य : agglutination (जंतू गोळा ⇒ phagocytosis), opsonisation, toxin neutralisation (उदा. tetanus). Antibody प्रत्येक antigen साठी विशिष्ट.

  • सोपे : 4 साखळ्या : 2H + 2L.
  • मध्यम : Paratope = variable भाग.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Antibody = glycoprotein.
लक्षात ठेवा

B = Body fluids (antibody); T = Thymus & Terminator (cells).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘T पेशी antibodies बनवतात’ चूक (plasma). सापळा : ‘Antibody 3 साखळ्यांचे’ चूक (4).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "4 chains = 2 Heavy + 2 Light = ‘Y’".

फरक ओळखा

पेशीप्रतिकारस्रोत
BAMISBursal/गट-ऊती
TCMISथायमस

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Antibody काय?
  2. 2Antibody साखळ्या?
  3. 3Paratope कुठे?
मध्यम
  1. 4Antibody कोण बनवते?
  2. 5Perforin कोण?
  3. 6AMIS?
आव्हानात्मक
  1. 7Suppressor T?
  2. 8Ig वर्ग किती?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Y-आकाराचे glycoprotein.
  2. 22 heavy + 2 light.
  3. 3Variable भागात.
  4. 4Plasma पेशी.
  5. 5Cytotoxic T पेशी.
  6. 6Antibody-mediated immune system (B).
  7. 7प्रतिसाद थांबवतात.
  8. 85.

लसीकरण, allergy आणि autoimmunity

रोजच्या जीवनातून

बाळाला लसीकरण-कार्ड पूर्ण करावे लागते — ‘शत्रूची ओळख’ आधीच देण्यासाठी.

सोपी व्याख्या

Vaccination = रोगजंतूचे निष्क्रिय/दुर्बल रूप देऊन प्रतिकारशक्ती तयार करणे. Allergy = निरुपद्रवी पदार्थाला (allergen) अतिप्रतिसाद.

लसीकरणलसीकरण, allergy आणि autoimmunityVaccineAllergyAutoimmunememory तयारIgE + histamineस्वतःवर हल्लालस : Edward Jenner (देवी) आणि Pasteur (रेबीज)उदा. polio, BCG, DPT, hepatitis B, गोवर (MMR)Booster dose : memory वाढवते; लसी सुरक्षित, दुष्परिणाम दुर्मिळAllergen : धूळ, परागकण, अन्न; mast पेशी → histamine → शिंका, पुरळउपचार : antihistamine, adrenaline, steroidAutoimmune : rheumatoid arthritis, type 1 diabetes, lupusअवयव प्रत्यारोपण : donor ची जुळणी; immunosuppressant

आकृतीत : लस, allergy, autoimmunity.

नियम 1 : लसीकरण — लस = निष्क्रिय रोगजंतू किंवा त्याचे antigen. ती memory पेशी तयार करते; खऱ्या संसर्गात जलद प्रतिसाद. Booster dose memory वाढवते. उदा. polio, BCG, DPT, hepatitis B, MMR. मोहिमांनी देवी नाहीशी, polio जवळजवळ संपला. लसी सुरक्षित; दुष्परिणाम दुर्मिळ; चाचण्यांनंतरच वापर. पर्याय : serum (तयार antibodies — साप-चावा, tetanus).

  • सोपे : लस = memory.
  • मध्यम : Booster = पुन्हा डोस.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Serum = तयार antibodies.

नियम 2 : Allergy आणि autoimmunity — Allergy : allergens (धूळ, परागकण, काही अन्न, लोकर) ⇒ IgE ⇒ mast पेशी ⇒ histamine ⇒ शिंका, पाणी वाहणे, पुरळ, कधी ॲनाफिलेक्सिस; उपचार : antihistamine, adrenaline, steroid; allergen टाळणे. Autoimmunity : स्वतःच्या पेशींवर हल्ला (self/non-self ओळख चुकते); उदा. rheumatoid arthritis, type 1 diabetes, lupus. प्रत्यारोपण : donor ची जुळणी; नाकारणे टाळण्यास immunosuppressants.

  • सोपे : Allergy : histamine.
  • मध्यम : IgE = allergy.
  • परीक्षेसाठी (CET) : RA = autoimmune.
लक्षात ठेवा

Histamine = ‘Hi, Sneeze!’ (शिंका).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘लस तयार antibodies देते’ चूक (memory). सापळा : ‘Autoimmune = बाहेरच्या जंतूंवर हल्ला’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Vaccine = Visit before Virus".

फरक ओळखा

स्थितीकारण
AllergyIgE, histamine
Autoimmuneस्वतःवर हल्ला

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Booster dose?
  2. 2लसीने काय तयार?
  3. 3Serum चा उपयोग?
मध्यम
  1. 4Allergy रसायन?
  2. 5Allergy ची immunoglobulin?
  3. 6Antihistamine?
आव्हानात्मक
  1. 7Autoimmune उदा.?
  2. 8प्रत्यारोपणात औषध?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Memory वाढवण्यास.
  2. 2Memory पेशी.
  3. 3साप-चावा / tetanus.
  4. 4Histamine.
  5. 5IgE.
  6. 6Histamine चा परिणाम रोखते.
  7. 7Rheumatoid arthritis.
  8. 8Immunosuppressant.

Protozoa आणि कृमींचे रोग

रोजच्या जीवनातून

पावसाळ्यात साचलेल्या पाण्यात डास वाढतात आणि मलेरिया पसरतो.

सोपी व्याख्या

Pathogen = रोगजंतू. Vector = रोगजंतू वाहून नेणारा सजीव (डास). Incubation period = संसर्ग ते लक्षणे यांमधील काळ.

Protozoa आणि कृमीProtozoa आणि कृमी रोगMalariaAmoebiasisAscariasisFilariasisPlasmodiumE. histolyticaAscarisW. bancroftiMalaria : मादी Anopheles; sporozoites; P. vivax, falciparum, malariae, ovaleतापाचे चक्र : haemozoin सोडल्याने थंडी-ताप; RBC फुटतात; यकृत → RBCAmoebiasis : दूषित अन्न-पाणी; मलातील cysts; आव, पोटदुखीAscaris : अंडी दूषित अन्नातून; आतड्यात अडथळा, रक्तक्षयFilaria : Culex डास; लसिका-वाहिन्यांत अडथळा → हत्तीरोगप्रतिबंध : स्वच्छता, डास-नियंत्रण, उकळलेले पाणी

आकृतीत : मलेरिया, amoebiasis, ascariasis, filariasis.

Live आकृती

Protozoa आणि कृमींचे रोग

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : मलेरिया — कारक : Plasmodium — P. vivax, P. falciparum, P. malariae, P. ovale; P. falciparum सर्वात गंभीर (malignant). वाहक : मादी Anopheles डास. डास चावताना sporozoites रक्तात ⇒ यकृत ⇒ RBC मध्ये वाढ ⇒ RBC फुटून merozoites आणि विषारी haemozoin ⇒ ठराविक अंतराने थंडी आणि ताप, रक्तक्षय. जीवनचक्र : मानवात असंलिंगी; डासात लैंगिक (gametocytes). प्रतिबंध : डासांची उत्पत्ती थांबवणे, जाळ्या, औषधे.

  • सोपे : मादी Anopheles.
  • मध्यम : Haemozoin = ताप.
  • परीक्षेसाठी (CET) : P. falciparum = गंभीर.

नियम 2 : Amoebiasis, ascariasis, filariasis — Amoebiasis : Entamoeba histolytica; दूषित अन्न-पाणी (cysts); मोठ्या आतड्यात व्रण ⇒ आव, पोटदुखी. Ascariasis : Ascaris lumbricoides (गोल कृमी); अंडी दूषित अन्न-हातातून; आतड्यात अडथळा, रक्तक्षय, पोटदुखी. Filariasis (हत्तीरोग) : Wuchereria bancrofti; वाहक Culex डास; लसिका-वाहिन्यांत अडथळा ⇒ पाय, हात, scrotum सुजतात. प्रतिबंध : स्वच्छता, उकळलेले पाणी, हात धुणे, शौचालय, डास-नियंत्रण.

  • सोपे : Amoebiasis = आव.
  • मध्यम : Filaria : Culex.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Ascaris = गोल कृमी.
लक्षात ठेवा

Anopheles = Ano-Malaria; Culex = Cu-Filaria (हत्ती).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘नर Anopheles मलेरिया पसरवतो’ चूक (मादी). सापळा : ‘Filaria चे वाहक Anopheles’ चूक (Culex).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "M-A (Malaria–Anopheles); F-C (Filaria–Culex)".

फरक ओळखा

रोगकारकवाहक/प्रसार
MalariaPlasmodiumAnopheles
FilariasisW. bancroftiCulex
AmoebiasisE. histolyticaदूषित पाणी

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1मलेरिया कारक?
  2. 2वाहक?
  3. 3सर्वात गंभीर प्रजाती?
मध्यम
  1. 4तापाचे कारण?
  2. 5Amoebiasis कारक?
  3. 6Ascaris प्रकार?
आव्हानात्मक
  1. 7हत्तीरोग कारक?
  2. 8Filaria वाहक?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Plasmodium.
  2. 2मादी Anopheles.
  3. 3P. falciparum.
  4. 4Haemozoin.
  5. 5Entamoeba histolytica.
  6. 6गोल कृमी.
  7. 7Wuchereria bancrofti.
  8. 8Culex.

जीवाणू, विषाणू आणि बुरशीचे रोग

रोजच्या जीवनातून

सर्दी-खोकल्याच्या रुग्णाजवळ शिंकल्यावर थेंब हवेतून पसरतात.

सोपी व्याख्या

Typhoid = Salmonella typhi जीवाणूचा आतड्याचा रोग. Dengue = Aedes डासांमार्फत पसरणारा विषाणूजन्य ताप. Ringworm = बुरशीचा त्वचारोग.

जंतू-रोगजीवाणू, विषाणू आणि बुरशीचे रोगBacteriaVirusFungusTyphoid, pneumoniaDengue, coldRingwormTyphoid : Salmonella typhi; Widal test; ताप, डोकेदुखी, पोटदुखीPneumonia : Streptococcus / Haemophilus; alveoli मध्ये द्रव; खोकलाCommon cold : Rhino-virus; नाक-घसा; थेंबांतून पसरतेDengue : Aedes डास; chikungunya : Aedes; ताप, सांधेदुखीRingworm : Microsporum, Trichophyton, Epidermophyton; त्वचेवर गोल चट्टेवाहक (vector) डास; स्वच्छ पाणी, लसीकरण, कोरडे राहणेIncubation period : संसर्ग ते लक्षणे यांमधील काळ

आकृतीत : जीवाणू, विषाणू, बुरशी रोग.

नियम 1 : जीवाणूजन्य रोग — Typhoid : Salmonella typhi; दूषित अन्न-पाणी; सतत ताप, डोकेदुखी, पोटदुखी, भूक कमी; निदान Widal test; आतड्यात छिद्र पडू शकते. Pneumonia : Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae; alveoli मध्ये द्रव; ताप, खोकला, श्वासाला त्रास; थेंबांतून. उपचार : antibiotics; लस उपलब्ध. इतर : tuberculosis (Mycobacterium), tetanus, cholera. प्रतिबंध : स्वच्छता, लसीकरण, उकळलेले पाणी.

  • सोपे : Typhoid : Widal.
  • मध्यम : Pneumonia : alveoli.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Antibiotic जीवाणूसाठी.

नियम 2 : विषाणू आणि बुरशीचे रोग — सर्दी (common cold) : Rhinovirus; नाक, घसा; शिंका, नाक वाहणे, खोकला; थेंबांतून; antibiotic निरुपयोगी. Dengue, chikungunya : Aedes डास; ताप, डोकेदुखी, सांधेदुखी, पुरळ; उपचार : विश्रांती, द्रव; डास-प्रतिबंध. Ringworm : Microsporum, Trichophyton, Epidermophyton; त्वचा, केस, नखांवर गोलाकार चट्टे, खाज; उबदार, दमट ठिकाणी; कोरडे राहणे, स्वतंत्र टॉवेल. विषाणूंवर antibiotics चालत नाहीत; लस आणि स्वच्छता महत्त्वाची.

  • सोपे : Dengue : Aedes.
  • मध्यम : Ringworm : बुरशी.
  • परीक्षेसाठी (CET) : सर्दी : Rhinovirus.
लक्षात ठेवा

TWiST : Typhoid-Widal, Salmonella typhi.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘सर्दीवर antibiotic’ चूक (विषाणू). सापळा : ‘Ringworm = कृमी’ चूक (बुरशी).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Aedes = Dengue; Anopheles = Malaria; Culex = Filaria".

फरक ओळखा

रोगकारक
TyphoidSalmonella typhi
Common coldRhinovirus
RingwormMicrosporum…

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Typhoid कारक?
  2. 2Widal test?
  3. 3Pneumonia कुठे?
मध्यम
  1. 4सर्दी कारक?
  2. 5Dengue वाहक?
  3. 6Ringworm कारक?
आव्हानात्मक
  1. 7Antibiotic कशावर?
  2. 8Incubation period?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Salmonella typhi.
  2. 2Typhoid.
  3. 3Alveoli.
  4. 4Rhinovirus.
  5. 5Aedes.
  6. 6बुरशी.
  7. 7जीवाणू.
  8. 8संसर्ग → लक्षणे काळ.

कर्करोग आणि AIDS

रोजच्या जीवनातून

कुंपण नसलेली वेल सगळीकडे पसरते; कर्करोगाच्या पेशी तशाच अनियंत्रित वाढतात.

सोपी व्याख्या

Cancer = पेशींचे अनियंत्रित विभाजन. AIDS = HIV मुळे helper T पेशी कमी होऊन येणारी प्रतिकारशक्ती-अभाव अवस्था.

कर्करोग, AIDSकर्करोग आणि AIDSCancer : अनियंत्रित पेशी-विभाजनAIDS : HIV → Helper T ↓Benign (स्थानिक) आणि Malignant (metastasis)Carcinogen : भौतिक (X-ray, UV), रासायनिक (तंबाखू), जैविक (विषाणू)प्रकार : carcinoma, sarcoma, leukaemia, lymphomaनिदान : biopsy, CT, MRI; उपचार : शस्त्रक्रिया, radiation, chemotherapy, α-interferonHIV : retrovirus, RNA; reverse transcriptase → DNAप्रसार : असुरक्षित संबंध, संक्रमित रक्त/सुई, आईकडून बाळालास्पर्श, अन्न, डास यांतून नाही; चाचणी : ELISAप्रतिबंध : सुरक्षित रक्त, निर्जंतुक सुया, जागरूकता (NACO)

आकृतीत : कर्करोग आणि AIDS.

नियम 1 : कर्करोग — सामान्य पेशी contact inhibition पाळतात; कर्करोगी पेशी नाही ⇒ tumour. Benign : स्थानिक, पसरत नाही. Malignant : आसपास घुसतात आणि रक्त/लसिकेतून metastasis. Carcinogens : भौतिक (X-ray, γ-किरण, UV), रासायनिक (तंबाखूचा धूर, asbestos), जैविक (काही विषाणू; oncogenes). प्रकार : carcinoma (epithelium), sarcoma (संयोजी), leukaemia (WBC), lymphoma. निदान : biopsy, CT, MRI, रक्त-तपासणी. उपचार : शस्त्रक्रिया, radiation, chemotherapy, α-interferon. धूम्रपान, तंबाखू टाळणे हा प्रतिबंध.

  • सोपे : Metastasis = malignant.
  • मध्यम : Carcinoma = epithelium.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Biopsy = निदान.

नियम 2 : AIDS — कारक : HIV — retrovirus, RNA जनुकद्रव्य; reverse transcriptase ने RNA → DNA; host DNA मध्ये मिसळतो; helper T पेशी नष्ट ⇒ प्रतिकारशक्ती कमी ⇒ संधिसाधू संसर्ग (TB, न्यूमोनिया, कर्करोग). प्रसार : असुरक्षित लैंगिक संबंध, संक्रमित रक्त/सुया, आईकडून बाळाला (गर्भ, प्रसूती, दूध). पसरत नाही : स्पर्श, हस्तांदोलन, अन्न, डास, एकत्र राहणे. निदान : ELISA, Western blot. प्रतिबंध : सुरक्षित रक्त, निर्जंतुक सुया, शिक्षण, जागरूकता (NACO); उपचार : antiretroviral (वाढ मंदावते).

  • सोपे : HIV = retrovirus.
  • मध्यम : Helper T नष्ट.
  • परीक्षेसाठी (CET) : ELISA = चाचणी.
लक्षात ठेवा

Benign = Bound (स्थानिक); Malignant = Moves (metastasis).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘AIDS डासांमुळे पसरतो’ चूक. सापळा : ‘Benign tumour metastasise करतो’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "HIV = Helper-T Invader Virus".

फरक ओळखा

प्रकारBenignMalignant
प्रसारनाहीMetastasis
धोकाकमीजास्त

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Contact inhibition?
  2. 2Metastasis?
  3. 3Carcinogen उदा.?
मध्यम
  1. 4Leukaemia?
  2. 5निदान?
  3. 6HIV कोणता विषाणू?
आव्हानात्मक
  1. 7AIDS कसा पसरत नाही?
  2. 8AIDS निदान?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1कर्करोगी पेशी.
  2. 2कर्करोग दुसऱ्या ठिकाणी पसरणे.
  3. 3तंबाखूचा धूर / UV.
  4. 4WBC.
  5. 5Biopsy.
  6. 6Retrovirus.
  7. 7स्पर्श / डास.
  8. 8ELISA.

किशोरावस्था आणि व्यसन

रोजच्या जीवनातून

शाळेतील मित्रांचा दबाव — ‘सगळे करतात’ म्हणून चुकीची गोष्ट करण्याचा मोह.

सोपी व्याख्या

Adolescence = वय 10–19 वर्षे; बालपण आणि प्रौढत्व यांमधील काळ. Addiction = हानिकारक असूनही पदार्थाचा सक्तीचा वापर.

किशोरावस्थाकिशोरावस्था आणि व्यसन10–19 वर्षेOpioidsCannabinoids / Cocaकिशोरावस्था : दुय्यम लैंगिक लक्षणे ते शारीरिक वाढ संपेपर्यंतबदल : वाढीचा वेग, भावनिक चढ-उतार, ओळख शोधणे, मित्रांचा प्रभावOpioids : खसखशीपासून (morphine, heroin); Cannabinoids : भांग/गांजाCoca alkaloids : cocaine; दारू, तंबाखू (nicotine) : कायदेशीर पण घातकपरिणाम : यकृत/फुप्फुस/मेंदू हानी, अपघात, कर्करोग; withdrawal लक्षणेप्रतिबंध : संवाद, समुपदेशन, क्रीडा-छंद, वाईट संगत टाळणेमदत : पालक, शिक्षक, डॉक्टर, पुनर्वसन केंद्र

आकृतीत : किशोरावस्था आणि व्यसन.

नियम 1 : किशोरावस्था — दुय्यम लैंगिक लक्षणांपासून शारीरिक वाढ थांबेपर्यंत; 10–19 वर्षे; तीन कालखंड (आरंभिक, मध्य, उत्तर). शारीरिक बदल : वाढीचा वेग, लैंगिक अवयवांची परिपक्वता, दुय्यम लक्षणे (मुलांत आवाज फुटणे, केस; मुलींत स्तन-वाढ, मासिक पाळी). भावनिक/सामाजिक : ओळख शोधणे, मनस्थितीतील बदल, मित्रांचा प्रभाव. मानसिक आरोग्य : चिडचिड, चिंता, नैराश्य; अनेक विकारांची सुरुवात याच वयात; पालक-शिक्षकांशी संवाद आणि समुपदेशन उपयुक्त.

  • सोपे : 10–19 वर्षे.
  • मध्यम : Peer influence.
  • परीक्षेसाठी (CET) : संवाद + समुपदेशन.

नियम 2 : व्यसन आणि अंमली पदार्थ — Opioids : खसखशीपासून — morphine, heroin, codeine; मज्जासंस्था मंदावते. Cannabinoids : भांग/गांजा (Cannabis). Coca alkaloids : cocaine. दारू आणि तंबाखू (nicotine) : कायदेशीर पण घातक. परिणाम : यकृत (cirrhosis), फुप्फुस (emphysema, कर्करोग), मेंदू, हृदय; अपघात, गुन्हे, कुटुंब-ताण; सोडल्यावर withdrawal लक्षणे. प्रतिबंध : खेळ-छंद, मुलांना दबावापासून दूर ठेवणे, सल्ला, ‘नाही’ म्हणायला शिकणे. मदत : पालक, शिक्षक, डॉक्टर, पुनर्वसन केंद्र. उपचार वैद्यकीय देखरेखीखालीच.

  • सोपे : Opioids : खसखस.
  • मध्यम : Nicotine : तंबाखू.
  • परीक्षेसाठी (CET) : मदत : डॉक्टर, पुनर्वसन.
लक्षात ठेवा

‘ना’ म्हणणे शिका; मदत मागा — त्यात लाज नाही.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘दारू-तंबाखू सुरक्षित कारण कायदेशीर’ चूक. सापळा : ‘व्यसन स्वतः सोडता येते, मदत लागत नाही’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Opium → Poppy; Cocaine → Coca; Cannabis → Hemp".

फरक ओळखा

गटस्रोतउदा.
OpioidsखसखसMorphine
CannabinoidsCannabisभांग
Coca alkaloidsCocaCocaine

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1किशोरावस्था वयोगट?
  2. 2Opioids स्रोत?
  3. 3Cocaine स्रोत?
मध्यम
  1. 4तंबाखूतील रसायन?
  2. 5Withdrawal म्हणजे?
  3. 6दारूचा अवयव-परिणाम?
आव्हानात्मक
  1. 7प्रतिबंध उपाय?
  2. 8मदत कोणाची?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 110–19 वर्षे.
  2. 2खसखस (poppy).
  3. 3Coca वनस्पती.
  4. 4Nicotine.
  5. 5सोडल्यावर होणारी लक्षणे.
  6. 6यकृत.
  7. 7खेळ-छंद / समुपदेशन.
  8. 8पालक, डॉक्टर, पुनर्वसन केंद्र.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामुख्य तथ्य
ImmunityInnate = non-specific; acquired = memory
AntibodyY; 2H + 2L; plasma पेशी
लसMemory पेशी; booster
MalariaPlasmodium; मादी Anopheles
जंतू-रोगTyphoid–Widal; dengue–Aedes
Cancer / AIDSMetastasis; HIV–helper T–ELISA
व्यसनOpioids, cannabinoids, coca; मदत घ्या

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • Innate आणि acquired immunity.
  • B, T पेशी आणि antibody.
  • लस, allergy, autoimmunity.
  • मलेरिया, amoebiasis, filaria.
  • Typhoid, dengue, ringworm.
  • कर्करोग आणि AIDS.
  • किशोरावस्था आणि व्यसन.
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → आकृती काढा → मुद्दे लक्षात ठेवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.