K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 12 · जीवशास्त्र

धडा १३: सजीव आणि समष्टी (Organisms and Populations)

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

पर्यावरणीय श्रेणी, habitat आणि niche

इयत्ता ९–१० शी जोड

मागील धड्यात जैव-तंत्रज्ञान पाहिले; येथे सजीव आणि त्यांचे गट वातावरणाशी कसे जुळवून घेतात ते शिकतो.

रोजच्या जीवनातून

शाळेत वर्ग, इयत्ता, शाळा — तसेच निसर्गातही स्तर असतात.

सोपी व्याख्या

Ecology = सजीव आणि त्यांचे पर्यावरण यांचा अभ्यास. Habitat = सजीव राहतो ती जागा; niche = त्याची भूमिका.

पर्यावरणीय स्तरपर्यावरणीय श्रेणी, habitat, nicheOrganismएककPopulationएकाच जातीचा गटCommunityअनेक जातीBiomeहवामान-प्रदेशश्रेणी : Organism → Population → Community → BiomeEcology : E. Haeckel (1865); ecosystem : Tansley (1935)Habitat = पत्ता (जागा); Niche = व्यवसाय (भूमिका)Niche : Grinnell (1917); प्रत्येक जातीचे वेगळेNiche प्रकार : spatial, trophic, hypervolumeFundamental niche (स्पर्धकाविना) / Realized niche (स्पर्धेसह)Biosphere = पृथ्वीवरील सर्व ecosystems

आकृतीत : स्तर, habitat आणि niche.

नियम 1 : स्तर — चार स्तर : Organism (मूलभूत एकक) → Population (एकाच जातीचे व्यक्ती) → Community (अनेक जातींचे population) → Biome (हवामान-प्रदेशातील मोठे स्थलीय एकक). सर्व ecosystems मिळून biosphere. Ecology शब्द E. Haeckel (1865); ecosystem शब्द Tansley (1935). हवामान (तापमान, पर्जन्य) biome ठरवते — वाळवंट, tundra, तृणभूमी, rain forest.

  • सोपे : Population = एकच जात.
  • मध्यम : Community = अनेक जाती.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Biome = हवामान-प्रदेश.

नियम 2 : Habitat आणि niche — Habitat = भौतिक जागा (तलाव, नदी, सागर); अनेक niches असू शकतात; जातीनुसार विशिष्ट नाही. Niche (Grinnell, 1917) = जातीची भूमिका — अन्न, निवारा, ऊर्जा-प्रवाहातील स्थान; प्रत्येक जातीचे वेगळे. उपमा : habitat = पत्ता; niche = व्यवसाय. प्रकार : spatial, trophic, hypervolume. Fundamental niche (स्पर्धकांशिवाय) आणि realized niche (स्पर्धेसह, अधिक वास्तववादी). वेगळे niches स्पर्धा कमी करतात.

  • सोपे : Habitat = पत्ता.
  • मध्यम : Niche = व्यवसाय.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Realized = स्पर्धेसह.
लक्षात ठेवा

पत्ता = habitat; व्यवसाय = niche.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘दोन जाती एकच niche वाटून घेतात’ चूक. सापळा : ‘Niche = जागा’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "H = Home; N = Nature of job".

फरक ओळखा

संज्ञाअर्थ
Habitatजागा
Nicheभूमिका
Biomeहवामान-प्रदेश

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Ecology जनक?
  2. 2Ecosystem शब्द?
  3. 3Niche शब्द?
मध्यम
  1. 4Habitat उदा.?
  2. 5Realized niche?
  3. 6सर्वात मोठा स्तर?
आव्हानात्मक
  1. 7Niche प्रकार?
  2. 8Community?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1E. Haeckel.
  2. 2Tansley.
  3. 3Grinnell.
  4. 4तलाव / नदी.
  5. 5स्पर्धेसह niche.
  6. 6Biome / biosphere.
  7. 7Trophic.
  8. 8अनेक जातींचे population.

मुख्य abiotic घटक आणि प्रतिसाद

रोजच्या जीवनातून

उन्हाळ्यात आपण सावली शोधतो, घाम गाळतो — शरीर वातावरणाला प्रतिसाद देते.

सोपी व्याख्या

Abiotic factors = निर्जीव घटक : तापमान, पाणी, प्रकाश, माती. Homeostasis = अंतर्गत वातावरणाची स्थिरता.

Abiotic घटकमुख्य abiotic घटकTemperatureenzyme वर परिणामWaterक्षारता pptLightphotoperiodSoilpH, कणTemperature : eurythermal (रुंद) / stenothermal (अरुंद)पाणी : गोडे <5 ppt; सागर 30–35 ppt; खारट सरोवरे 100 ppt पर्यंतEuryhaline (रुंद क्षारता) / Stenohaline (अरुंद)प्रकाश : photosynthesis, photoperiod — स्थलांतर, प्रजनन संकेतमाती : कण-आकार, pH, पाणी-धारण; वनस्पती ठरवतेगरम झरे 80–100°C पर्यंत जीवनHomeostasis = अंतर्गत स्थिरता

आकृतीत : Abiotic घटक.

नियम 1 : चार घटक — तापमान : सर्वात महत्त्वाचा; enzymes वर परिणाम; विषुववृत्तापासून ध्रुवांकडे घटते; eurythermal (रुंद सहनशक्ती) / stenothermal (अरुंद). पाणी : क्षारता — गोडे 5 ppt पेक्षा कमी, सागर 30–35 ppt, काही सरोवरे 100 ppt; euryhaline / stenohaline. प्रकाश : photosynthesis; photoperiod प्राण्यांच्या प्रजनन-स्थलांतराचा संकेत. माती : कण-आकार, pH, खनिजे — वनस्पती आणि त्यामुळे प्राणी ठरवते.

  • सोपे : Eury = रुंद.
  • मध्यम : Steno = अरुंद.
  • परीक्षेसाठी (CET) : सागर 30–35 ppt.

नियम 2 : चार प्रतिसाद — Regulate : शारीरिक/वर्तनात्मक नियमन — पक्षी, सस्तन (थर्मो-, ऑस्मोनियमन). Conform : बहुतेक प्राणी-वनस्पती; शरीर बाह्य पातळीसारखे बदलते. Migrate : तात्पुरते चांगल्या जागी (पक्षी). Suspend : dormancy — बी; प्राण्यांत hibernation (हिवाळ्यात, ध्रुवीय अस्वल) आणि aestivation (उन्हाळ्यात, गोगलगाय, काही मासे).

  • सोपे : Regulate = पक्षी, सस्तन.
  • मध्यम : Hibernation = हिवाळा.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Aestivation = उन्हाळा.
लक्षात ठेवा

R-C-M-S : Regulate, Conform, Migrate, Suspend.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘सर्व प्राणी तापमान नियमन करतात’ चूक. सापळा : ‘Aestivation हिवाळ्यात’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Hibernation = Hiver (हिवाळा); Aestivation = Aest (उष्ण)".

फरक ओळखा

प्रतिसादउदा.
Regulateपक्षी
Migrateस्थलांतरी पक्षी
Suspendबी, ध्रुवीय अस्वल

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Eurythermal?
  2. 2गोड्या पाण्याची क्षारता?
  3. 3सागर क्षारता?
मध्यम
  1. 4Euryhaline?
  2. 5Photoperiod?
  3. 6Conformers?
आव्हानात्मक
  1. 7Hibernation?
  2. 8Dormancy?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1रुंद तापमान सहन.
  2. 2<5 ppt.
  3. 330–35 ppt.
  4. 4रुंद क्षारता सहन.
  5. 5प्रकाशाचा कालावधी.
  6. 6बाह्य पातळीसारखे बदलतात.
  7. 7हिवाळ्यात.
  8. 8बी.

Adaptation (अनुकूलन)

रोजच्या जीवनातून

उन्हाळ्यात पांढरे कपडे, हिवाळ्यात स्वेटर — आपले छोटे ‘adaptation’.

सोपी व्याख्या

Adaptation = सजीवाचा असा गुण (रचना, कार्य, वर्तन) जो त्याला निवासस्थानात जगण्यास आणि प्रजननास मदत करतो.

Adaptationवातावरणाशी जुळवून घेणेRegulateपक्षी, सस्तनConformबहुतेकMigrateपक्षीSuspendबीज, hibernationRegulate : थर्मो/ऑस्मो-नियमन; Conform : बाह्य पातळीसारखेMigrate : तात्पुरते चांगल्या जागी; Suspend : dormancyHibernation (हिवाळा; ध्रुवीय अस्वल) / Aestivation (उन्हाळा; गोगलगाय, मासे)वाळवंटी वनस्पती : जाड cuticle, खोल stomata, CAM, Opuntia काटेAllen's rule : थंड भागात लहान कान, शेपटी, पायसील : blubber (चरबी) — उष्णता-रोधकपाल : ऊन खाणे / सावली / वाळूत बिळ — वर्तनात्मक

आकृतीत : Adaptation चे प्रकार.

नियम 1 : वनस्पतींतील — वाळवंटी वनस्पती : पानांवर जाड cuticle, खोल खड्ड्यातील stomata (बाष्पोत्सर्जन कमी), CAM मार्ग (stomata दिवसा बंद), Opuntia मध्ये पाने काट्यांत बदलून चपटे खोड प्रकाशसंश्लेषण करते. जलीय वनस्पती : हलके, हवेचे कप्पे. बीजे प्रतिकूल काळ टिकतात.

  • सोपे : CAM = दिवसा stomata बंद.
  • मध्यम : Opuntia : खोड प्रकाशसंश्लेषण.
  • परीक्षेसाठी (CET) : खोल stomata.

नियम 2 : प्राण्यांतील — Allen's rule : थंड हवामानातील सस्तनांचे नाक, कान, शेपटी, पाय लहान — उष्णता-हानी कमी. ध्रुवीय सील : त्वचेखाली blubber (चरबीचा थर). वाळवंटी पाल : ऊन खाणे, सावलीत जाणे, वाळूत बिळ — वर्तनात्मक adaptation. खोल सागरातील प्राणी प्रचंड दाब सहन करतात. Adaptation = रचनात्मक, शरीरक्रियात्मक किंवा वर्तनात्मक.

  • सोपे : Blubber = चरबी.
  • मध्यम : Allen = लहान अवयव.
  • परीक्षेसाठी (CET) : पाल = वर्तनात्मक.
लक्षात ठेवा

Allen = All-small (थंडीत लहान अवयव).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Opuntia ची पाने प्रकाशसंश्लेषण करतात’ चूक (खोड). सापळा : ‘Blubber उष्णता वाढवते’ चूक (रोधक).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Cold → small ears (Allen)".

फरक ओळखा

Adaptationउदा.
रचनात्मककाटे, blubber
शरीरक्रियात्मकCAM
वर्तनात्मकपाल ऊन-सावली

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Adaptation?
  2. 2Allen's rule?
  3. 3Blubber?
मध्यम
  1. 4CAM?
  2. 5Opuntia पाने?
  3. 6पालीचे adaptation?
आव्हानात्मक
  1. 7Cuticle जाड का?
  2. 8Hibernation?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1जगण्यास मदत करणारा गुण.
  2. 2थंडीत लहान अवयव.
  3. 3चरबीचा रोधक थर.
  4. 4दिवसा stomata बंद.
  5. 5काटे.
  6. 6वर्तनात्मक.
  7. 7पाणी-हानी कमी.
  8. 8हिवाळी सुप्तावस्था.

Population ची वैशिष्ट्ये

रोजच्या जीवनातून

शाळेतील प्रवेश, गळती, नवे विद्यार्थी, बदली — संख्या यांमुळे बदलते.

सोपी व्याख्या

Population = एका भागातील एकाच जातीचे सजीव. Density = प्रति एकक जागेतील संख्या. Natality = जन्मदर; mortality = मृत्युदर.

PopulationPopulation ची वैशिष्ट्येSize/DensityNNatalityजन्मदरMortalityमृत्युदरSex ratio1 : 1 ESSNₜ₊₁ = Nₜ + [(B + I) − (D + E)]B जन्म, I immigration (+); D मृत्यू, E emigration (−)उदा. 200 कार्प + 800 नवे = 800/200 = 4 पिल्ले/कार्प/वर्षAbsolute natality > realized; absolute mortality < realizedAge pyramid : 0–14 पूर्व-प्रजनन, 15–44 प्रजनन, 45–85+ उत्तर-प्रजननआकार : रुंद पाया = वेगाने वाढ; सरळ = शून्य; अरुंद पाया = घटघनता : संख्या, biomass किंवा सापेक्ष (सापळ्यातील संख्या)

आकृतीत : Population ची वैशिष्ट्ये.

Live आकृती

Population ची वैशिष्ट्ये

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : आकार आणि बदल — आकार/घनता (N) संख्येत, biomassने किंवा सापेक्ष (सापळ्यातील संख्या; वाघ-गणना ठशांवरून) मोजतात. बदल : Nt+1 = Nt + [(B + I) − (D + E)]; B जन्म, I immigration (आत येणे) वाढवतात; D मृत्यू, E emigration (बाहेर जाणे) घटवतात. उदा. 200 कार्प + 800 नवे ⇒ जन्मदर = 800/200 = 4 प्रति कार्प प्रति वर्ष. Absolute natality नेहमी realized पेक्षा जास्त; absolute mortality नेहमी realized पेक्षा कमी.

  • सोपे : B + I वाढ.
  • मध्यम : D + E घट.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Absolute natality > realized.

नियम 2 : Sex ratio आणि age pyramid — Sex ratio = एका लिंगाचे दुसऱ्याशी प्रमाण; 1 : 1 सर्वसामान्य evolutionary stable strategy (ESS). Age pyramid : तीन गट — पूर्व-प्रजनन 0–14, प्रजनन 15–44, उत्तर-प्रजनन 45–85+. रुंद पाया (Kenya, Nigeria) = वेगाने वाढ; अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया = मंद; डेन्मार्क, इटली = शून्य; जर्मनी, हंगेरी = घट.

  • सोपे : तीन वयोगट.
  • मध्यम : रुंद पाया = वाढ.
  • परीक्षेसाठी (CET) : 1 : 1 = ESS.
लक्षात ठेवा

BIDE : Birth, Immigration, Death, Emigration.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Immigration घट करते’ चूक (वाढ). सापळा : ‘Absolute mortality जास्त’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "BIDE (B,I = +; D,E = −)".

फरक ओळखा

घटकपरिणाम
Natality, immigrationघनता वाढ
Mortality, emigrationघनता घट
रुंद पाया pyramidवेगाने वाढ

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1N सूत्र?
  2. 2Emigration?
  3. 3200 → 1000 जन्मदर?
मध्यम
  1. 4प्रजनन वयोगट?
  2. 5सामान्य sex ratio?
  3. 6Biomass का?
आव्हानात्मक
  1. 7Kenya pyramid?
  2. 8Relative density?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Nₜ + (B + I) − (D + E).
  2. 2बाहेर जाणे.
  3. 34.
  4. 415–44.
  5. 51 : 1.
  6. 6संख्या दिशाभूल करू शकते.
  7. 7रुंद पाया.
  8. 8सापळ्यातील संख्या.

Population ची वाढ

रोजच्या जीवनातून

दोन अंडी, चार, आठ... सुरुवातीला वेगाने वाढ; पण खोली भरली की थांबते.

सोपी व्याख्या

Carrying capacity (K) = निवासस्थान टिकवू शकणारी कमाल संख्या. Exponential = अमर्याद; logistic = मर्यादित संसाधने.

वाढ-प्रारूपPopulation वाढीचे प्रारूपExponentialJ-वक्रLogisticS-वक्रKcarrying capacityExponential : संसाधने अमर्याद; geometric वाढ; J-आकारLogistic (Verhulst–Pearl) : lag → acceleration → deceleration → asymptoteK = carrying capacity — निवासस्थान टिकवू शकणारी कमाल संख्याप्रत्यक्ष निसर्गात logistic अधिक वास्तववादीDarwin : हत्ती हळू वाढले तरी संख्या प्रचंड होऊ शकतेr-धोरण : अनेक लहान पिल्ले (ऑयस्टर); K-धोरण : थोडी मोठी (पक्षी, सस्तन)K ओलांडल्यावर स्पर्धा, मृत्यू वाढतो

आकृतीत : Exponential आणि logistic वाढ.

Live आकृती

Population ची वाढ

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : दोन प्रारूपे — Exponential (geometric) : अन्न-जागा अमर्याद; वक्र J-आकार. Darwin : हत्तीसारखा हळू वाढणाराही अमर्याद संसाधनात प्रचंड संख्येपर्यंत. Logistic (Verhulst–Pearl) : संसाधने मर्यादित; lag → acceleration → deceleration → asymptote; वक्र S (sigmoid); K येथे स्थिर. निसर्गात logistic अधिक वास्तववादी.

  • सोपे : J = अमर्याद.
  • मध्यम : S = मर्यादित.
  • परीक्षेसाठी (CET) : K = asymptote.

नियम 2 : K ओलांडल्यावर, प्रजनन-धोरणे — K जवळ स्पर्धा वाढते; कमकुवत नष्ट; वाढ थांबते. K ओलांडल्यास अन्न-जागा कमी, मृत्यू वाढतो, संख्या पुन्हा घटते. धोरणे : काही जाती अनेक लहान पिल्ले (ऑयस्टर, सागरी मासे); इतर थोडी मोठी पिल्ले (पक्षी, सस्तन) — निवड-दाबानुसार.

  • सोपे : K = स्थिर पातळी.
  • मध्यम : ऑयस्टर = अनेक पिल्ले.
  • परीक्षेसाठी (CET) : सस्तन = थोडी मोठी.
लक्षात ठेवा

J = Jungle (अमर्याद); S = Struggle (मर्यादित).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Logistic वाढ अमर्याद’ चूक. सापळा : ‘K = किमान संख्या’ चूक (कमाल).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "J = Jump; S = Slow down".

फरक ओळखा

प्रारूपआकार
ExponentialJ
LogisticS
Kकमाल पातळी

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Exponential?
  2. 2Logistic नाव?
  3. 3K?
मध्यम
  1. 4Asymptote?
  2. 5पहिला टप्पा?
  3. 6अनेक पिल्ले?
आव्हानात्मक
  1. 7थोडी मोठी?
  2. 8Darwin उदाहरण?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1J-आकार.
  2. 2Verhulst–Pearl.
  3. 3Carrying capacity.
  4. 4K वर.
  5. 5Lag.
  6. 6ऑयस्टर.
  7. 7पक्षी, सस्तन.
  8. 8हत्ती.

Population interactions, mutualism आणि competition

रोजच्या जीवनातून

दोन मित्र नोट्स वाटून घेतात (दोघांना फायदा); दोन स्पर्धक एकच बक्षीस मागतात (दोघांचे नुकसान).

सोपी व्याख्या

Interspecific interaction = दोन जातींमधील संबंध. चिन्हे : + फायदा, − हानी, 0 परिणाम नाही.

InteractionsPopulation interactionsMutualism+ +Competition− −Commensalism+ 0Amensalism− 0Neutralism 0 0; Protocooperation + + (ऐच्छिक)Mutualism : lichen (बुरशी + शैवाल), परागीभवन, co-evolutionCompetition : flamingo + मासे (zooplankton); बिबट्या-सिंहGause : जवळच्या जाती एकच संसाधन — कमकुवत नष्टResource partitioning : वेगळी वेळ/जागा — सहअस्तित्वParasitism + − ; Predation + −+ फायदा; − हानी; 0 परिणाम नाही

आकृतीत : Interactions : + − 0.

नियम 1 : प्रकारांची सारणी — Neutralism 0/0; Competition −/− ; Amensalism −/0; Mutualism (symbiosis) +/+ (अनिवार्य); Protocooperation +/+ (ऐच्छिक); Commensalism +/0; Parasitism +/−; Predation +/−. Mutualism : lichen (बुरशी + शैवाल/cyanobacteria); फुले-परागकारक co-evolution; फसवणूक करणारे (मध चोरणारे) असतात.

  • सोपे : Mutualism + +.
  • मध्यम : Competition − −.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Lichen = बुरशी + शैवाल.

नियम 2 : Competition — संबंध नसलेल्या जातीही स्पर्धा करतात : मुंबईच्या खाड्यांत flamingo आणि मासे zooplankton साठी. अन्न भरपूर असूनही बिबट्या सिंहाजवळ शिकार करत नाही (interference). Gause चे Competitive Exclusion Principle : एकच संसाधन वापरणाऱ्या जवळच्या जाती अनिश्चित काळ राहू शकत नाहीत — कमकुवत नष्ट. पण संसाधन पुरेसे असल्यास resource partitioning (वेगळी वेळ/जागा) ने सहअस्तित्व. स्पर्धक काढला तर मर्यादित जात विस्तारते.

  • सोपे : Gause = exclusion.
  • मध्यम : Partitioning = सहअस्तित्व.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Flamingo + मासे.
लक्षात ठेवा

+ + = मैत्री; − − = स्पर्धा; + − = शिकारी/परजीवी.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Competition मध्ये एकाला फायदा’ चूक (दोघांना हानी). सापळा : ‘Lichen = commensalism’ चूक (mutualism).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Gause = Go (एक जाते, एक राहते)".

फरक ओळखा

संबंधA / B
Mutualism+ / +
Competition− / −
Commensalism+ / 0
Amensalism− / 0

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Lichen?
  2. 2Gause?
  3. 3Resource partitioning?
मध्यम
  1. 4Amensalism?
  2. 5Flamingo-मासे?
  3. 6Co-evolution?
आव्हानात्मक
  1. 7Neutralism?
  2. 8Protocooperation?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Mutualism.
  2. 2Competitive exclusion.
  3. 3वेगळी वेळ/जागा.
  4. 4− / 0.
  5. 5Competition.
  6. 6फूल-परागकारक.
  7. 70 / 0.
  8. 8ऐच्छिक + +.

Parasitism, predation आणि commensalism

रोजच्या जीवनातून

मांजर उंदराची शिकार करते; गोचीड कुत्र्यावर चिकटतो — दोन्ही ‘+ −’ संबंध.

सोपी व्याख्या

Parasite यजमानाकडून अन्न घेतो, हानी करतो. Predator prey ला मारून खातो. Commensal ला फायदा, यजमानाला नाही.

+ − संबंधParasitism, predation, commensalismParasiteआत/बाहेरPredatorशिकारीCommensalएकाला फायदाEctoparasite : उवा, गोचीड, Cuscuta; Endoparasite : PlasmodiumBrood parasitism : कोकीळ (koel) — कावळ्याच्या घरट्यात अंडीPredator : prey नियंत्रण, जैव-विविधता; invasive प्रजाती — शत्रू नाहीबचाव : camouflage, Monarch (विषारी, warning colour)वनस्पती : काटे (Acacia), Calotropis cardiac glycosidesCommensalism : आंब्यावर orchid; cattle egret; clown fish + anemoneदुय्यम चयापचय : nicotine, caffeine, quinine, strychnine, opium

आकृतीत : Parasitism, predation, commensalism.

नियम 1 : Parasitism — Ectoparasite (बाहेर) : उवा, गोचीड, copepods, Cuscuta (क्लोरोफिल-विहीन परजीवी वनस्पती). Endoparasite (आत) : Plasmodium — संवेदी अवयव कमी, sucker, पचनसंस्था नाही, भरपूर प्रजनन; मध्यस्थ यजमान/वाहक. Brood parasitism : कोकीळ (koel) कावळ्याच्या घरट्यात अंडी घालते; अंडी रंग-आकाराने सारखी; koel ची पिल्ले आधी बाहेर. परजीवी आणि यजमान एकत्र co-evolve करतात.

  • सोपे : Cuscuta = परजीवी वनस्पती.
  • मध्यम : Koel = brood parasite.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Plasmodium = endoparasite.

नियम 2 : Predation, commensalism — Predators prey संख्या नियंत्रित करतात, जैव-विविधता राखतात, biocontrol चा आधार. अती शिकार झाल्यास दोघे नष्ट — म्हणून ‘prudent’. Invasive (उदा. zebra mussel) जातींना नैसर्गिक शत्रू नसतो. बचाव : camouflage, Monarch फुलपाखरू (अळीत विषारी तण खाऊन विषारी, warning colour). वनस्पती : काटे (Acacia, निवडुंग), Calotropis चे cardiac glycosides; nicotine, caffeine, quinine, strychnine, opium हे दुय्यम चयापचय. Commensalism : आंब्यावर orchid; cattle egret + गुरे; clown fish + sea anemone.

  • सोपे : Predator = नियंत्रक.
  • मध्यम : Monarch = warning colour.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Cattle egret = commensal.
लक्षात ठेवा

Parasite = Pest on host; Predator = Pounces.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Cuscuta commensal’ चूक (परजीवी). सापळा : ‘Clown fish-anemone parasitism’ चूक (commensalism).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Egret follows Cattle: E-C".

फरक ओळखा

संबंधउदा.
Ectoparasiteउवा, गोचीड
Brood parasitismKoel–कावळा
CommensalismCattle egret

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Cuscuta?
  2. 2Brood parasite?
  3. 3Monarch?
मध्यम
  1. 4Calotropis?
  2. 5Orchid-आंबा?
  3. 6Predator फायदा?
आव्हानात्मक
  1. 7Invasive?
  2. 8Clown fish?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1परजीवी वनस्पती.
  2. 2Koel.
  3. 3विषारी, warning colour.
  4. 4Cardiac glycosides.
  5. 5Commensalism.
  6. 6prey नियंत्रण.
  7. 7नैसर्गिक शत्रू नसलेली.
  8. 8Commensalism.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामुख्य तथ्य
स्तरOrganism → Population → Community → Biome
Habitat/Nicheपत्ता / व्यवसाय
Abioticतापमान, पाणी, प्रकाश, माती
PopulationNₜ₊₁ = Nₜ + (B + I) − (D + E)
वाढJ = exponential; S = logistic; K
Interactions+ +, − −, + 0, − 0, + −
GauseCompetitive exclusion

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • पर्यावरणीय स्तर, habitat, niche.
  • Abiotic घटक आणि प्रतिसाद.
  • Adaptation.
  • Population ची वैशिष्ट्ये.
  • Population वाढ.
  • Mutualism आणि competition.
  • Parasitism, predation, commensalism.
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → आकृती काढा → मुद्दे लक्षात ठेवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.