K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 12 · जीवशास्त्र

धडा १४: परिसंस्था आणि ऊर्जा प्रवाह (Ecosystems and Energy Flow)

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

Ecosystem ची रचना आणि कार्ये

इयत्ता ९–१० शी जोड

मागील धड्यात population आणि त्यांचे संबंध पाहिले; येथे सजीव आणि निर्जीव मिळून ecosystem मध्ये ऊर्जा आणि पोषके कशी फिरतात ते शिकतो.

रोजच्या जीवनातून

तलाव — पाणी, शैवाल, मासे, गाळातील जीवाणू; सगळे एकमेकांवर अवलंबून.

सोपी व्याख्या

Ecosystem = सजीव आणि निर्जीव घटकांचे स्वयं-नियंत्रित, स्वयं-टिकणारे एकक. Stratification = उभे थर; zonation = आडवे पट्टे.

EcosystemEcosystem ची रचनाTerrestrialवन, तृणभूमीAquaticतलाव, सागरNaturalस्वयंपूर्णArtificialशेत, मत्स्यटाकीEcosystem : स्वयं-नियंत्रित, स्वयं-टिकणारे एकक; Tansley (1935)Stratification = उभे थर (वृक्ष, झुडूप, तृण); सागर : epi-, meso-, bathy-pelagic, benthicZonation = आडवे पट्टे; किनारा : inter-tidal, littoral, sub-littoralचार कार्ये : Productivity, Decomposition, Nutrient cycling, Energy flowतलाव : abiotic = पाणी, माती; producers = phytoplankton, शैवालConsumers = zooplankton, कीटक, मासे; Decomposers = बुरशी, जीवाणूऊर्जा एकदिशा; पोषके चक्रीय

आकृतीत : Ecosystem ची रचना.

नियम 1 : प्रकार आणि रचना — Tansley (1935). प्रकार : स्थलीय (वन, तृणभूमी, वाळवंट) आणि जलीय (तलाव, नदी, सागर, खाडी); नैसर्गिक (स्वयंपूर्ण) आणि कृत्रिम (शेत, मत्स्य-टाकी — सतत मानवी निविष्ट). Stratification : जंगलात वृक्ष → झुडूप → तृण-वनस्पती; सागरात epipelagic, mesopelagic, bathypelagic, benthic. Zonation : किनारा/पाणथळ — inter-tidal, littoral, sub-littoral; दोन अधिवासांच्या सीमेवर जास्त स्पष्ट.

  • सोपे : Stratification = उभे.
  • मध्यम : Zonation = आडवे.
  • परीक्षेसाठी (CET) : शेत = कृत्रिम.

नियम 2 : चार कार्ये — (1) Productivity (अजैविक → जैविक), (2) Decomposition (मृत पदार्थाचे विघटन), (3) Nutrient cycling (पोषके साठवणे/फिरवणे), (4) Energy flow (एकदिशा : producer → consumer → उष्णता). तलाव : abiotic = पाणी, खनिजे, गाळ; producers = phytoplankton, शैवाल, जलवनस्पती; consumers = zooplankton, कीटक, मासे; decomposers = तळाशी बुरशी, जीवाणू.

  • सोपे : ऊर्जा एकदिशा.
  • मध्यम : पोषके चक्रीय.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Decomposers = तळाशी.
लक्षात ठेवा

PDNE : Productivity, Decomposition, Nutrient cycling, Energy flow.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘शेत नैसर्गिक ecosystem’ चूक (कृत्रिम). सापळा : ‘ऊर्जा चक्रीय’ चूक (एकदिशा).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Stratification = Stairs (उभे); Zonation = Zones (आडवे)".

फरक ओळखा

पददिशा
Stratificationउभी
Zonationआडवी
ऊर्जाएकदिशा
पोषकेचक्रीय

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Ecosystem शब्द?
  2. 2कृत्रिम उदा.?
  3. 3Zonation कुठे?
मध्यम
  1. 4तलावातील producers?
  2. 5Decomposers?
  3. 6कार्ये किती?
आव्हानात्मक
  1. 7सागरी थर?
  2. 8ऊर्जा?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Tansley.
  2. 2शेत / मत्स्यटाकी.
  3. 3किनारा/पाणथळ.
  4. 4Phytoplankton, शैवाल.
  5. 5बुरशी, जीवाणू.
  6. 6चार.
  7. 7Benthic.
  8. 8एकदिशा.

Productivity

रोजच्या जीवनातून

शेतातील एकूण पीक आणि बियाण्यासाठी राखून ठेवलेले — एकूण आणि निव्वळ.

सोपी व्याख्या

Primary productivity = प्रकाश-संश्लेषणाने organic पदार्थ तयार होण्याचा दर. NPP = GPP − श्वसन-खर्च (R).

ProductivityProductivityGPPएकूणRश्वसनात खर्चNPPउपलब्ध biomassGSPगौणGPP − R = NPPएकक : g/m²/दिवस (प्रति क्षेत्र, प्रति वेळ)जीवावरण NPP ≈ 170 अब्ज टन (कोरडे वजन)त्यापैकी महासागर फक्त 55 अब्ज टन; उर्वरित भूमीघटक : वनस्पती-जाती, पोषके, प्रकाश-संश्लेषण क्षमता, पर्यावरणSecondary productivity = ग्राहकांकडून नवे organic पदार्थमर्यादक घटक : प्रकाश, पोषके (N, P), पाणी

आकृतीत : GPP, R, NPP.

नियम 1 : GPP आणि NPP — Productivity = जैव-वस्तुमान निर्मितीचा दर; एकक g/m²/दिवस किंवा कार्बन-वस्तुमान. GPP = प्रकाश-संश्लेषणातील एकूण निर्मिती; वनस्पती त्यातील काही भाग श्वसनात (R) वापरतात; GPP − R = NPP — ग्राहक, विघटकांना उपलब्ध biomass. उदा. GPP 100 आणि R 40 ⇒ NPP = 60. जीवावरणाचा वार्षिक NPP ≈ 170 अब्ज टन (कोरडे वजन); महासागरांचा फक्त 55 अब्ज टन, उर्वरित भूमीवरून.

  • सोपे : NPP = GPP − R.
  • मध्यम : सागर 55 अब्ज टन.
  • परीक्षेसाठी (CET) : एकूण 170 अब्ज टन.

नियम 2 : Secondary productivity आणि घटक — Secondary productivity = ग्राहकांनी नवे organic पदार्थ तयार करण्याचा दर (अन्न-ऊर्जा आत्मसात करण्याचा दर). Primary productivity ठरवणारे घटक : वनस्पती-जाती, प्रकाश, पाणी, पोषके, तापमान, प्रकाश-संश्लेषण क्षमता; म्हणून ecosystems नुसार वेगळी. सागरात उत्पादकता कमी कारण प्रकाश खोलीनुसार कमी आणि पोषके मर्यादित.

  • सोपे : ग्राहक = secondary.
  • मध्यम : प्रकाश, पोषके.
  • परीक्षेसाठी (CET) : सागर कमी.
लक्षात ठेवा

GPP मधून R वजा = NPP.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘NPP = GPP + R’ चूक. सापळा : ‘सागर जास्त उत्पादक’ चूक (कमी).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Net = Gross − Respiration (N = G − R)".

फरक ओळखा

पदअर्थ
GPPएकूण निर्मिती
Rश्वसन-खर्च
NPPउपलब्ध biomass

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1GPP 80, R 30, NPP?
  2. 2एकक?
  3. 3जीवावरण NPP?
मध्यम
  1. 4सागर?
  2. 5Secondary?
  3. 6NPP कोणास?
आव्हानात्मक
  1. 7एक घटक?
  2. 8सागर कमी का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 150.
  2. 2g/m²/दिवस.
  3. 3≈170 अब्ज टन.
  4. 4≈55 अब्ज टन.
  5. 5ग्राहक.
  6. 6ग्राहक, विघटक.
  7. 7प्रकाश / पोषके.
  8. 8प्रकाश आणि पोषके कमी.

Decomposition

रोजच्या जीवनातून

पडलेली पाने काही आठवड्यांत मातीत मिसळतात — अदृश्य सफाई कामगार.

सोपी व्याख्या

Decomposition = विघटक मृत organic पदार्थाचे CO₂, पाणी आणि पोषकांत रूपांतर करतात. Detritus = मृत भाग, विष्ठा.

DecompositionDecompositionFragmentdetritivoreLeachingपाण्याने खालीCatabolismविकरेHumushumificationDetritus : मृत भाग, विष्ठा — decomposition चा कच्चा माल1 Fragmentation : गांडूळ तुकडे करतो2 Leaching : विरघळणारे क्षार माती-थरांत3 Catabolism : जीवाणू-बुरशी विकरे साध्या पदार्थांत4 Humification : humus (गडद, कोलॉइडल, हळू विघटन)5 Mineralisation : humus → अकार्बनी पोषकेउबदार, दमट, ऑक्सिजन = वेगवान; थंड/अनॉक्सी = मंद

आकृतीत : Decomposition चे टप्पे.

नियम 1 : पाच टप्पे — (1) Fragmentation : detritivores (गांडूळ) तुकडे करतात, पृष्ठभाग वाढतो. (2) Leaching : पाण्यात विरघळणारे क्षार खाली जाऊन अनुपलब्ध क्षार बनू शकतात. (3) Catabolism : जीवाणू-बुरशीची विकरे जटिल पदार्थ साध्या अकार्बनी पदार्थांत. (4) Humification : गडद, अनाकार, कोलॉइडल humus; विघटनास प्रतिरोधी; पोषकांचा साठा; मातीची जलधारण-क्षमता वाढते. (5) Mineralisation : humus चे विघटन; अकार्बनी पोषके मुक्त. सर्व टप्पे एकाच वेळी चालतात.

  • सोपे : Humus = मंद विघटन.
  • मध्यम : गांडूळ = fragmentation.
  • परीक्षेसाठी (CET) : टप्पे एकत्र चालतात.

नियम 2 : वेग ठरवणारे घटक — विघटनाला ऑक्सिजन लागतो. तापमान आणि मातीतील ओलावा हे मुख्य घटक. उबदार, दमट वातावरण वेग वाढवते; कमी तापमान आणि anaerobic स्थिती मंद करतात. मृत पदार्थातील रासायनिक घटकही (नायट्रोजन-समृद्ध भाग जलद, lignin-chitin समृद्ध मंद) परिणाम करतात.

  • सोपे : उबदार + दमट = जलद.
  • मध्यम : थंड = मंद.
  • परीक्षेसाठी (CET) : O₂ आवश्यक.
लक्षात ठेवा

F-L-C-H-M : Fragment, Leach, Catabolise, Humify, Mineralise.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Humus लगेच विघटित’ चूक (अत्यंत मंद). सापळा : ‘थंडीत विघटन जलद’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "F L C H M = ‘Fine Leaves Change Hard Matter’".

फरक ओळखा

टप्पाकार्य
Fragmentationतुकडे
HumificationHumus तयार
Mineralisationपोषके मुक्त

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Detritus?
  2. 2Fragmentation कोण?
  3. 3Leaching?
मध्यम
  1. 4Humus गुण?
  2. 5Mineralisation?
  3. 6जलद वातावरण?
आव्हानात्मक
  1. 7Anaerobic परिणाम?
  2. 8Catabolism कोण?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1मृत भाग, विष्ठा.
  2. 2Detritivores (गांडूळ).
  3. 3क्षार पाण्याने खाली.
  4. 4गडद, कोलॉइडल, मंद.
  5. 5अकार्बनी पोषके.
  6. 6उबदार, दमट.
  7. 7मंद.
  8. 8जीवाणू-बुरशी विकरे.

ऊर्जा-प्रवाह, अन्नसाखळी आणि 10% नियम

रोजच्या जीवनातून

मोबाईल चार्जर — सुरुवातीला भरपूर ऊर्जा; पुढे प्रत्येक टप्प्यावर थोडी हरवते.

सोपी व्याख्या

Trophic level = अन्नसाखळीतील पोषण-स्तर. 10% नियम = प्रत्येक पुढील स्तरावर फक्त सुमारे 10% ऊर्जा पोहोचते.

ऊर्जा-प्रवाहऊर्जा-प्रवाह आणि अन्नसाखळीProducer1ला स्तरPrimaryशाकाहारीSecondaryमांसाहारीTertiaryशीर्षसूर्य = एकमेव स्रोत (खोल सागर वगळता); PAR < 50%वनस्पती PAR चा फक्त 2–10% पकडतातऊर्जा-प्रवाह एकदिशा : सूर्य → producer → consumer → उष्णतासाखळ्या : grazing (GFC), detritus (DFC), parasiticउदा. गवत → हरीण → बिबट्या (GFC)10% नियम : Lindeman (1942) — फक्त 10% ऊर्जा पुढे1000 J → 100 → 10 → 1; म्हणून 4–5 स्तर; अन्नजाळे स्थिरता

आकृतीत : ऊर्जा-प्रवाह.

नियम 1 : ऊर्जेचा स्रोत आणि साखळ्या — सूर्य हा एकमेव स्रोत (खोल सागरी परिसंस्था वगळता). आपटणाऱ्या सौरकिरणांपैकी PAR 50% पेक्षा कमी; वनस्पती PAR चा फक्त 2–10% वापरतात. प्रवाह एकदिशा — ऊर्जा फक्त एकदाच वापरता येते. Grazing food chain : गवत → हरीण → बिबट्या. Detritus food chain : मृत पदार्थ → विघटक (saprotrophs). तिसरा : parasitic. अनेक साखळ्या जोडून अन्नजाळे; सर्वभक्षी (कावळा, माणूस) अनेक स्तरांत.

  • सोपे : PAR < 50%.
  • मध्यम : वनस्पती 2–10%.
  • परीक्षेसाठी (CET) : DFC = मृत पदार्थ.

नियम 2 : 10% नियम — Lindeman (1942) : प्रत्येक स्तरावर निव्वळ ऊर्जेच्या फक्त 10% पुढे; बाकी श्वसन/उष्णतेत. उदा. 1000 J प्रकाशातून producer 100 J, शाकाहारी 10 J, मांसाहारी 1 J. म्हणून साखळ्यांत सहसा 4–5 स्तर; वर ऊर्जा अत्यंत कमी. लहान साखळीत जास्त ऊर्जा उपलब्ध. स्तर : producer (1ला), primary consumer (2रा), secondary (3रा), tertiary/top (4था).

  • सोपे : Lindeman = 10%.
  • मध्यम : 1000 → 100 → 10 → 1.
  • परीक्षेसाठी (CET) : 4–5 स्तर.
लक्षात ठेवा

10 चा नियम : 1000 → 100 → 10 → 1.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘100% ऊर्जा पुढे जाते’ चूक. सापळा : ‘ऊर्जा चक्रीय’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Lindeman = Little energy (10%)".

फरक ओळखा

स्तरउदा.
1ला (producer)गवत
2रा (primary)हरीण
3रा (secondary)बिबट्या

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1PAR?
  2. 210% नियम?
  3. 31000 J → शाकाहारी?
मध्यम
  1. 4DFC सुरुवात?
  2. 5साखळ्यांत स्तर?
  3. 6सर्वभक्षी?
आव्हानात्मक
  1. 7ऊर्जा दिशा?
  2. 8अन्नजाळे का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Photosynthetically active radiation.
  2. 2Lindeman 1942.
  3. 310 J.
  4. 4मृत पदार्थ.
  5. 54–5.
  6. 6कावळा / माणूस.
  7. 7एकदिशा.
  8. 8स्थिरता.

Ecological pyramids

रोजच्या जीवनातून

सैनिकांचा तळ मोठा, वर अधिकारी थोडे — पिरॅमिडचा आकार.

सोपी व्याख्या

Ecological pyramid = स्तरांमधील संख्या, biomass किंवा ऊर्जेचे चित्रण (C. Elton, 1927); पाया = producers.

PyramidsEcological pyramidsNumberसंख्याBiomassजैववस्तुमानEnergyनेहमी सरळपिरॅमिड : C. Elton (1927); पाया = producersBiomass उदा. : गवत 900 kg, उंदीर 100, साप 50, घुबड 10Number उदा. : 500 000 / 5000 / 5 (तीन स्तर)सागरी biomass उलटा (phytoplankton कमी, zooplankton जास्त)झाडावरील कीटक-पक्षी-परजीवी : number उलटाEnergy pyramid कधीही उलटा नाही (10% नियम, उष्णता-हानी)मर्यादा : जाळे नाही, decomposers नाहीत, एक प्राणी अनेक स्तरांत

आकृतीत : तीन पिरॅमिड.

Live आकृती

Ecological pyramids

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : तीन प्रकार — Number : प्रति क्षेत्र व्यक्ती-संख्या. उदा. 500 000 (गवत) → 5000 → 5. Biomass : प्रति क्षेत्र जैववस्तुमान. उदा. गवत 900 kg, उंदीर 100, साप 50, घुबड 10. Energy : साठवलेली ऊर्जा. सामान्यतः तिन्ही सरळ. अपवाद : सागरी biomass pyramid उलटा (phytoplankton चे biomass कमी, zooplankton चे जास्त); एका झाडावरील कीटक → लहान पक्षी → परजीवी यांचा number pyramid उलटा.

  • सोपे : Elton = 1927.
  • मध्यम : सागर biomass उलटा.
  • परीक्षेसाठी (CET) : झाड number उलटा.

नियम 2 : Energy pyramid आणि मर्यादा — Energy pyramid नेहमी सरळ, कधीही उलटा नाही — कारण प्रत्येक स्तरावर फक्त 10% पुढे आणि बहुतेक उष्णता म्हणून हरवते. (100% → 10% → 1% → 0.1%). मर्यादा : साधी साखळी गृहीत धरतो, अन्नजाळे नाही; decomposers ना स्थान नाही; एकच जात अनेक स्तरांत असू शकते (चिमणी — बी खाताना primary, कीटक खाताना secondary).

  • सोपे : Energy = नेहमी सरळ.
  • मध्यम : Decomposers नाहीत.
  • परीक्षेसाठी (CET) : चिमणी दोन स्तरांत.
लक्षात ठेवा

ऊर्जा कधी उलटी नाही — उष्णता हरवते.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘सर्व पिरॅमिड कधीही उलटे नसतात’ चूक (biomass/number होतात). सापळा : ‘Energy pyramid उलटा’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "E for Eternal-upright (Energy सरळ)".

फरक ओळखा

पिरॅमिडउलटा?
Numberहोऊ शकतो
Biomassसागरात होतो
Energyकधीच नाही

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1पिरॅमिड कल्पना?
  2. 2सागर biomass?
  3. 3Energy pyramid?
मध्यम
  1. 4का?
  2. 5उदा. biomass?
  3. 6मर्यादा?
आव्हानात्मक
  1. 7चिमणी?
  2. 8पाया?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1C. Elton.
  2. 2उलटा.
  3. 3नेहमी सरळ.
  4. 410% नियम, उष्णता-हानी.
  5. 5घुबड 10 kg.
  6. 6Decomposers नाहीत.
  7. 7दोन स्तर.
  8. 8Producers.

पोषक चक्रे : कार्बन आणि फॉस्फरस

रोजच्या जीवनातून

पाण्याची बाटली पुन्हा भरतो तसे पोषके पुन्हा-पुन्हा वापरली जातात.

सोपी व्याख्या

Nutrient cycle (biogeochemical) = पोषके निर्जीव → सजीव → पुन्हा निर्जीव. Reservoir = साठा : वायुरूप चक्रात वातावरण; अवसादी चक्रात खडक.

पोषक चक्रेपोषक चक्रेGaseousC, NSedimentaryPReservoirसाठापोषक चक्र = biogeochemical cycleGaseous : साठा वातावरण (C, N); Sedimentary : साठा खडक (P)Carbon : 71% सागरात; प्रक्रिया : प्रकाश-संश्लेषण, श्वसन, विघटन, ज्वलनजीवाश्म इंधन ज्वलन : वर्षी 5.5 अब्ज टन C; 3.3 अब्ज टन वातावरणातPhosphorus : खडक → माती → वनस्पती → प्राणी → विघटनP : वातावरणातून आवक अत्यल्प; श्वसनातून उत्सर्जन नाहीजास्त P प्रवाह → eutrophication (शैवाल-वाढ)

आकृतीत : कार्बन आणि फॉस्फरस चक्र.

Live आकृती

पोषक चक्रे : कार्बन आणि फॉस्फरस

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : कार्बन चक्र — वायुरूप चक्र; सर्व सजीव कार्बनी. जगातील 71% कार्बन सागरात विरघळलेला. प्रक्रिया : प्रकाश-संश्लेषण (CO₂ → अन्न), श्वसन, विघटन, अवसादन, ज्वलन. खडक, कोळसा, तेल = दीर्घकालीन साठा (sinks). मानवी परिणाम : जीवाश्म इंधन ज्वलनातून वर्षी सुमारे 5.5 अब्ज टन कार्बन; त्यापैकी 3.3 अब्ज टन वातावरणात; उर्वरित सागरात (कवच-कार्बोनेट). जंगलतोड, ज्वालामुखी, वणवे यांनीही CO₂ वाढते.

  • सोपे : 71% सागरात.
  • मध्यम : 5.5 / 3.3 अब्ज टन.
  • परीक्षेसाठी (CET) : ज्वलन = CO₂ वाढ.

नियम 2 : फॉस्फरस चक्र — अवसादी चक्र; साठा खडक (phosphates). खडकांच्या क्षरणाने माती → वनस्पतींची मुळे → शाकाहारी → मांसाहारी → मृत भाग → phosphate-solubilising जीवाणू → पुन्हा माती. उपयोग : पेशीपटल, nucleic acids, ATP, हाडे, दात. फरक (कार्बनच्या तुलनेत) : पावसातून आवक अत्यल्प; श्वसनातून वातावरणात उत्सर्जन नाही; म्हणून P नेहमी मर्यादक. खते/सांडपाण्यातील अचानक P ⇒ शैवाल-वाढ ⇒ eutrophication — जलचर मरतात.

  • सोपे : साठा = खडक.
  • मध्यम : वातावरणीय P नाही.
  • परीक्षेसाठी (CET) : जास्त P = eutrophication.
लक्षात ठेवा

C = हवेत (gaseous); P = खडकात (sedimentary).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘फॉस्फरस श्वसनातून हवेत’ चूक. सापळा : ‘कार्बनचा मुख्य साठा वातावरण’ चूक (सागर 71%).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "C = Cloud (हवा); P = Pebble (खडक)".

फरक ओळखा

चक्रसाठा
Carbonवातावरण/सागर
Nitrogenवातावरण
Phosphorusखडक

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1कार्बन सागरात?
  2. 2P चक्र प्रकार?
  3. 3Sinks?
मध्यम
  1. 4वर्षी C ज्वलन?
  2. 5P मुक्त करणारे?
  3. 6Eutrophication कारण?
आव्हानात्मक
  1. 7P मर्यादक का?
  2. 8जीवन का कार्बनी?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 171%.
  2. 2अवसादी.
  3. 3खडक, कोळसा, तेल.
  4. 45.5 अब्ज टन.
  5. 5Phosphate-solubilising जीवाणू.
  6. 6जास्त P / नायट्रेट.
  7. 7आवक अत्यल्प.
  8. 8कार्बन सर्व organic संयुगांत.

Ecological succession आणि ecosystem services

रोजच्या जीवनातून

पडीक शेतात काही वर्षांत गवत, झुडपे, मग झाडे — निसर्ग स्वतः भरतो.

सोपी व्याख्या

Succession = दिलेल्या क्षेत्रातील प्रजाती-संरचनेतील क्रमवार, अंदाज करता येणारा बदल. Climax community = अंतिम स्थिर समुदाय.

SuccessionSuccession आणि ecosystem servicesPrimaryनवीन खडक/लाव्हाSecondaryउजाड शेत/जंगलClimaxस्थिरServicesफायदेSuccession : क्रमवार, अंदाज करता येणारा बदल; pioneer → climaxPioneer : खडकावर crustose lichen → moss → herbs → वनPrimary : माती नाही — हजारो वर्षे; Secondary : माती आहे — जलदHydrarch (ओलसर → mesic); Xerarch (कोरडे → mesic)पायऱ्या : nudation, invasion, ecesis, aggregation, competition, reaction, stabilisationServices (MEA 2005) : supporting, provisioning, regulatingउदा. नैसर्गिक हवा-पाणी शुद्धीकरण, पूर-नियंत्रण, परागीभवन

आकृतीत : Succession आणि services.

नियम 1 : Succession चे प्रकार आणि पायऱ्या — Primary : जिथे सजीव कधीच नव्हते — नवे ज्वालामुखी बेट, थंड लाव्हा, उघडा खडक, नवीन तलाव; माती नसल्याने शेकडो ते हजारो वर्षे. Secondary : पडीक शेत, जळलेले/तोडलेले जंगल, पूर; माती आहे म्हणून जलद. Pioneer जाती : खडकावर crustose lichens (आम्लाने खडक झिजवतात) → मॉस → तृण → झुडपे → climax वन. पायऱ्या : nudation, invasion, ecesis, aggregation, competition and co-action, reaction, stabilisation. संपूर्ण क्रम = sere; मधले = seral communities. Hydrarch (ओले) आणि xerarch (कोरडे) दोन्ही mesic climax कडे.

  • सोपे : Primary = माती नाही.
  • मध्यम : Pioneer = lichen.
  • परीक्षेसाठी (CET) : सर्व → mesic.

नियम 2 : Ecosystem services — Millennium Ecosystem Assessment (2005) : परिसंस्थांपासून लोकांना मिळणारे लाभ. प्रकार : Supporting (पोषक चक्र, प्राथमिक उत्पादन, माती-निर्मिती, अधिवास, परागीभवन); Provisioning (अन्न, लाकूड, पाणी, औषधे, जनुकीय संसाधने); Regulating (कार्बन शोषण, शिकार-नियंत्रण, विघटन, हवा-पाणी शुद्धीकरण, कीड-नियंत्रण, पूर-दुष्काळ सौम्य); याशिवाय सांस्कृतिक/सौंदर्य लाभही. निरोगी परिसंस्था म्हणजे मोफत सेवा.

  • सोपे : Supporting = पोषक चक्र.
  • मध्यम : Provisioning = अन्न.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Regulating = शुद्धीकरण.
लक्षात ठेवा

P-pioneer; C-climax : Pioneer → … → Climax.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Secondary succession उघड्या खडकावर’ चूक (primary). सापळा : ‘Pioneer = वृक्ष’ चूक (lichen).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Lichen → Moss → Herb → Shrub → Tree".

फरक ओळखा

प्रकारसुरुवात
Primaryउघडा खडक
Secondaryपडीक शेत
Climaxस्थिर वन

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Primary उदा.?
  2. 2Pioneer?
  3. 3Secondary उदा.?
मध्यम
  1. 4Sere?
  2. 5Mesic?
  3. 6Hydrarch?
आव्हानात्मक
  1. 7Provisioning?
  2. 8MEA वर्ष?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1नवे ज्वालामुखी बेट.
  2. 2Crustose lichen.
  3. 3पडीक शेत.
  4. 4संपूर्ण क्रम.
  5. 5मध्यम पाणी.
  6. 6ओले क्षेत्र.
  7. 7अन्न / लाकूड.
  8. 82005.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामुख्य तथ्य
Ecosystemचार कार्ये; Tansley 1935
ProductivityGPP − R = NPP
DecompositionF-L-C-H-M
ऊर्जा10% नियम; Lindeman 1942
PyramidsEnergy नेहमी सरळ
चक्रेC वायुरूप; P अवसादी
SuccessionPioneer → climax (mesic)

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • Ecosystem ची रचना.
  • Productivity.
  • Decomposition.
  • ऊर्जा-प्रवाह आणि 10% नियम.
  • Ecological pyramids.
  • कार्बन, फॉस्फरस चक्र.
  • Succession आणि services.
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → आकृती काढा → मुद्दे लक्षात ठेवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.