K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 12 · जीवशास्त्र

धडा १५: जैवविविधता, संवर्धन आणि पर्यावरणीय समस्या (Biodiversity, Conservation and Environmental Issues)

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

जैव-विविधतेचे स्तर आणि नमुने

इयत्ता ९–१० शी जोड

मागील धड्यात ecosystem मधील ऊर्जा आणि पोषके पाहिली; येथे जैव-विविधता, तिचे संरक्षण आणि प्रदूषणासारखे पर्यावरणीय प्रश्न शिकतो.

रोजच्या जीवनातून

जत्रेतील विविध स्टॉल — जितके जास्त प्रकार, तितकी जत्रा समृद्ध.

सोपी व्याख्या

Biodiversity = जनुके, जाती आणि परिसंस्था यांची एकूण विविधता. शब्द Walter Rosen (1982).

जैव-विविधताजैव-विविधतेचे स्तर आणि नमुनेGeneticजनुकीयSpeciesजातींची संख्याEcosystemपरिसंस्थाBiodiversity = जनुके + जाती + परिसंस्था; शब्द : Walter Rosen (1982)Genetic : आंब्याचे सुमारे 1000, भाताचे/गव्हाचे सुमारे 50 000 वाणSpecies diversity : richness + evenness; उदा. उभयचरLatitudinal gradient : विषुववृत्ताकडे जाती जास्तAltitudinal gradient : उंची वाढल्यावर घटSpecies-area : Von Humboldt; S = C·Aᶻ; Z ≈ 0.1–0.2उष्णकटिबंधीय वर्षावन : Amazon 40 000 वनस्पती, 1300 पक्षी, 427 सस्तन

आकृतीत : स्तर आणि नमुने.

Live आकृती

जैव-विविधतेचे स्तर आणि नमुने

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : तीन स्तर — जनुकीय विविधता : एकाच जातीतील जनुके/alleles ची विविधता — आंब्याचे सुमारे 1000, भात/गव्हाचे सुमारे 50 000 वाण; हिमालयातील औषधी वनस्पतीत स्थानानुसार रसायन-प्रमाण वेगळे. जाती-विविधता : जातींची संख्या (richness) आणि वितरण (evenness); भारत 15 समृद्ध देशांपैकी. परिसंस्था-विविधता : वने, वाळवंट, खाड्या, पाणथळ, प्रवाळ; पश्चिम घाटात जास्त, कच्छच्या रणात कमी.

  • सोपे : तीन स्तर.
  • मध्यम : Richness + evenness.
  • परीक्षेसाठी (CET) : भाताचे 50 000 वाण.

नियम 2 : नमुने — Latitudinal gradient : विषुववृत्ताकडे जाती जास्त, ध्रुवांकडे कमी — स्थिर हवामान, जास्त सौर ऊर्जा, मोठा भूभाग. Altitudinal gradient : उंचीबरोबर घट. Species-area relationship (Von Humboldt) : क्षेत्र वाढल्यावर जाती वाढतात; आयताकृती हायपरबोला; लॉग-स्केलवर सरळ रेषा log S = log C + Z log A; Z सहसा 0.1–0.2; खूप मोठ्या क्षेत्रात (खंड) Z 0.6–1.2. उदा. Amazon वर्षावन : 40 000 वनस्पती, 1300 पक्षी, 427 सस्तन.

  • सोपे : विषुववृत्त = जास्त.
  • मध्यम : Z ≈ 0.1–0.2.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Humboldt = species–area.
लक्षात ठेवा

G-S-E : Genes, Species, Ecosystems.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘ध्रुवांकडे जाती जास्त’ चूक. सापळा : ‘Z 5 असतो’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Equator = Everything (जास्त जाती)".

फरक ओळखा

स्तरउदा.
जनुकीयआंब्याचे 1000 वाण
जातीभारत 15 देशांत
परिसंस्थावन, खाडी

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Biodiversity शब्द?
  2. 2तीन स्तर?
  3. 3Evenness?
मध्यम
  1. 4जास्त जाती?
  2. 5Z मूल्य?
  3. 6Humboldt?
आव्हानात्मक
  1. 7भाताचे वाण?
  2. 8Altitude?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Walter Rosen 1982.
  2. 2जनुकीय, जाती, परिसंस्था.
  3. 3जातींचे वितरण.
  4. 4विषुववृत्ताजवळ.
  5. 50.1–0.2.
  6. 6Species–area.
  7. 7सुमारे 50 000.
  8. 8जाती घटतात.

विविधतेचे महत्त्व आणि सद्यस्थिती

रोजच्या जीवनातून

जास्त पिकांचे प्रकार लावले तर एक पीक बुडाले तरी शेतकरी वाचतो.

सोपी व्याख्या

Megadiversity country = जाती-समृद्ध देश; भारत 12 पैकी एक. Rivet popper hypothesis = प्रत्येक जात विमानाच्या खिळ्यासारखी.

सद्यस्थितीमहत्त्व आणि सद्यस्थितीSpeciesज्ञात ~18 लाखIndia2.4% भूभागStabilityTilmanज्ञात जाती सुमारे 1.5–1.8 दशलक्ष; अंदाजे 20–50 दशलक्ष अस्तित्वातप्राणी ~1.3 दशलक्ष; वनस्पती ~2.9 लाखभारत : 12 megadiversity देशांपैकी; वनस्पती ~45 000; प्राणी जवळपास दुप्पटMay च्या अंदाजानुसार आपण फक्त ~22% ओळखलेTilman : जास्त विविधता → स्थिर biomass, कमी चढ-उतारEhrlich : ‘Rivet popper’ — प्रत्येक जात विमानाच्या खिळ्यासारखीAmboli घाटातील पाल : Hemidactylus varadgirii (DNA ने ओळख)

आकृतीत : महत्त्व आणि सद्यस्थिती.

नियम 1 : जगातील आणि भारतातील जाती — आतापर्यंत सुमारे 1.5–1.8 दशलक्ष जाती नोंदल्या; प्राणी सुमारे 13 लाख, वनस्पती सुमारे 2.9 लाख. प्रत्यक्ष संख्या 20–50 दशलक्ष असावी (May चा अंदाज; उष्ण वर्षावनात जास्त). भारत : जगाच्या भूभागाच्या 2.4%, तरीही 12 megadiversity देशांत; वनस्पती सुमारे 45 000, प्राणी जवळपास दुप्पट; May च्या अंदाजानुसार फक्त 22% ओळखले. नोंदणीपूर्वीच ऱ्हास होण्याचा धोका; taxonomists ची गरज. उदा. आंबोलीतील पालीची ओळख DNA प्रोफाइलने बदलून Hemidactylus varadgirii.

  • सोपे : भारत 2.4% भूभाग.
  • मध्यम : 12 megadiversity.
  • परीक्षेसाठी (CET) : 22% ओळखले.

नियम 2 : विविधता आणि स्थैर्य — David Tilman च्या प्रयोगांनुसार जास्त जाती असलेल्या प्लॉटमध्ये वर्षागणिक biomass चे चढ-उतार कमी, दुष्काळ-सहनशीलता जास्त, आक्रमक जातींना प्रतिकार जास्त. Paul Ehrlich चा rivet popper : विमानातून काही खिळे निघाले तरी सुरुवातीला काही होत नाही; पण प्रमुख खिळे (key species) निघाल्यास अपघात. म्हणून जाती-नाश रेषीय नसतो; प्रमुख जातींचा नाश लवकर धोकादायक.

  • सोपे : Tilman = स्थैर्य.
  • मध्यम : Ehrlich = rivet.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Key species महत्त्वाच्या.
लक्षात ठेवा

विविधता = विमा (insurance).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘जाती-नाशाचा परिणाम नेहमी सारखा’ चूक. सापळा : ‘भारत जगात सर्वात जास्त भूभाग’ चूक (2.4%).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Tilman = Time-stable; Ehrlich = Engine rivets".

फरक ओळखा

शास्त्रज्ञकल्पना
Tilmanविविधता → स्थैर्य
EhrlichRivet popper
Mayजगात 20–50 दशलक्ष जाती

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1ज्ञात जाती?
  2. 2भारत भूभाग?
  3. 3Megadiversity देश?
मध्यम
  1. 4भारतातील वनस्पती?
  2. 5Tilman?
  3. 6Rivet popper?
आव्हानात्मक
  1. 7ओळखलेले %?
  2. 8Taxonomist?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 11.5–1.8 दशलक्ष.
  2. 22.4%.
  3. 312.
  4. 4सुमारे 45 000.
  5. 5विविधता स्थैर्य देते.
  6. 6Paul Ehrlich.
  7. 7सुमारे 22%.
  8. 8जाती ओळख आणि वर्गीकरण.

जैव-विविधतेचा ऱ्हास आणि IUCN

रोजच्या जीवनातून

बातम्यांत ‘माळढोक आता जवळजवळ संपला’ — एका जातीचा हळूहळू अस्त.

सोपी व्याख्या

Extinction = जातीचा पूर्ण नाश. Red Data Book / Red List = IUCN ची जातींच्या धोक्याची नोंद.

ऱ्हासजैव-विविधतेचा ऱ्हासHabitat lossमुख्य कारणOverexploitअति-वापरAlien speciesआक्रमकCo-extinctionजोडीनेनामशेष : natural, mass, मानवनिर्मितसहावी mass extinction झाली; आताची = 7वी, 100–1000 पट वेगवानAlien/Invasive : carrot grass (Parthenium), Lantana, जलपर्णी; Nile perchCo-extinction : परजीवी/यजमान, फूल/परागकारकIUCN Red List : Extinct, Extinct in Wild, CR, EN, VU, NT, LCउदा. माळढोक (Great Indian Bustard) — महाराष्ट्रातून शेवटचा 2018मानव-वन्यजीव संघर्ष : बिबट्या, हत्ती; नुकसान-भरपाई

आकृतीत : ऱ्हासाची कारणे.

नियम 1 : नामशेष आणि कारणे — प्रकार : natural, mass, मानवनिर्मित. पृथ्वीवर सहा mass extinctions (उदा. Cretaceous–Tertiary); आताचा ऱ्हास सातवा, मानवपूर्व काळाच्या 100–1000 पट वेगाने. चार कारणे : (1) Habitat loss आणि fragmentation (मुख्य; उदा. Amazon चे जंगल, jhum/slash-burn) ; (2) Over-exploitation (शिकार, अति-मासेमारी — माळढोक); (3) Alien/invasive species (carrot grass, Lantana, जलपर्णी; Nile perch ने Victoria सरोवरातील 200 cichlid मासे संपवले) ; (4) Co-extinction (यजमान–परजीवी, फूल–परागकारक).

  • सोपे : सहा mass extinctions.
  • मध्यम : Habitat loss मुख्य.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Co-extinction = जोडीने.

नियम 2 : IUCN Red List — IUCN जातींचे धोका-वर्ग : Extinct, Extinct in the Wild, Critically Endangered (CR) — 10 वर्षांत/3 पिढ्यांत 80% पेक्षा जास्त घट, Endangered (EN), Vulnerable (VU), Near Threatened, Least Concern. निकष : लोकसंख्या-घट, भौगोलिक विस्तार, लहान संख्या. उदा. माळढोक — महाराष्ट्रातून शेवटचा 2018 मध्ये; आता राजस्थान, गुजरात. मानव–वन्यजीव संघर्ष (बिबट्या, हत्ती) : नुकसान-भरपाई, पाळीव हत्तींनी पळवणे, सुरक्षित मार्ग.

  • सोपे : CR सर्वात धोकादायक.
  • मध्यम : IUCN = Red List.
  • परीक्षेसाठी (CET) : माळढोक = तृणभूमी.
लक्षात ठेवा

HOAC : Habitat, Over-exploitation, Alien, Co-extinction.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘आताचा ऱ्हास नैसर्गिक’ चूक (मानवनिर्मित). सापळा : ‘Invasive = स्थानिक जात’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "HOAC = Habitat, Over-use, Alien, Co-extinction".

फरक ओळखा

कारणउदा.
Habitat lossवणवा, जंगलतोड
AlienLantana, carrot grass
Co-extinctionफूल-परागकारक

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1आताचे extinction?
  2. 2किती वेगवान?
  3. 3मुख्य कारण?
मध्यम
  1. 4Nile perch?
  2. 5Red List कोण?
  3. 6CR?
आव्हानात्मक
  1. 7माळढोक?
  2. 8Co-extinction?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1सातवे.
  2. 2100–1000 पट.
  3. 3Habitat loss.
  4. 4Cichlid नाश.
  5. 5IUCN.
  6. 6Critically Endangered.
  7. 7राजस्थान, गुजरात.
  8. 8जोडीने नाश.

संरक्षण : in situ, ex situ आणि BD Act

रोजच्या जीवनातून

घरचे बी जपून ठेवणे — भविष्यासाठी संरक्षण.

सोपी व्याख्या

In situ = मूळ अधिवासात संरक्षण. Ex situ = अधिवासाबाहेर संरक्षण. Hotspot = जाती-समृद्ध आणि धोक्यात असलेला प्रदेश.

संरक्षणसंरक्षणIn situमूळ अधिवासातEx situबाहेरBD Act2002कारणे : narrowly utilitarian, broadly utilitarian, ethicalIn situ : national park, sanctuary, biosphere reserve, hotspots, sacred groves34 hotspots; भारतात 4 : पश्चिम घाट, इंडो-बर्मा, सुंदालँड, पूर्व हिमालयभारत : 14 biosphere reserves, 90 national parks, 448 sanctuariesEx situ : प्राणिसंग्रहालय, botanical garden, seed bank, cryopreservation (−196°C)BD Act 2002 : NBA → SBB → BMC; परवानगी न घेतल्यास 10 लाखांपर्यंत दंडRahibai Popere — ‘बीजमाता’; 54 पिके, 116 वाण

आकृतीत : संरक्षणाचे मार्ग.

नियम 1 : का आणि कसे — कारणे : narrowly utilitarian (अन्न, औषध — जागतिक औषध-बाजाराचा 25%; bioprospecting), broadly utilitarian (ऑक्सिजन, परागीभवन; Amazon ~20% O₂), ethical (प्रत्येक जीवाला जगण्याचा हक्क). In situ : national parks, sanctuaries, biosphere reserves, sacred groves; 34 hotspots; भारतात 4 — पश्चिम घाट, इंडो-बर्मा, सुंदालँड, पूर्व हिमालय; संरक्षणाने नामशेष होणे सुमारे 30% कमी. भारतात 14 biosphere reserves, 90 national parks, 448 sanctuaries; महाराष्ट्रात 5 national parks, 11 sanctuaries.

  • सोपे : भारतात 4 hotspots.
  • मध्यम : 34 जगात.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Sacred groves = in situ.

नियम 2 : Ex situ आणि BD Act 2002 — Ex situ : प्राणिसंग्रहालय, safari park, botanical garden, crocodile bank, seed banks; आधुनिक : tissue culture, IVF, cryopreservation (−196°C) — gametes साठवणे. Biological Diversity Act 2002 (CBD 1992 अनुषंगाने; Rio Earth Summit): तीन स्तर — NBA (राष्ट्रीय), SBB (राज्य), BMC (स्थानिक). जैविक संसाधन वापरण्यास NBA ची परवानगी आवश्यक; NBA ला दिवाणी न्यायालयाचे अधिकार; परवानगीशिवाय वापरल्यास तुरुंग आणि 10 लाख रुपयांपर्यंत दंड. Miyawaki पद्धत : दाट देशी वृक्ष-लागवड; राहीबाई पोपेरे (‘बीजमाता’) — 54 पिके, 116 वाण.

  • सोपे : NBA → SBB → BMC.
  • मध्यम : −196°C.
  • परीक्षेसाठी (CET) : दंड 10 लाख.
लक्षात ठेवा

In = Inside habitat; Ex = Exit habitat.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Zoo = in situ’ चूक (ex situ). सापळा : ‘भारतात 34 hotspots’ चूक (4; जगात 34).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "In situ = Inside; Ex situ = Exit".

फरक ओळखा

पद्धतउदा.
In situNational park, sacred grove
Ex situZoo, seed bank
BD ActNBA, SBB, BMC

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1भारतात hotspots?
  2. 2जगात hotspots?
  3. 3Cryopreservation तापमान?
मध्यम
  1. 4BD Act वर्ष?
  2. 5NBA?
  3. 6दंड?
आव्हानात्मक
  1. 7Sacred groves?
  2. 8बीजमाता?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 14.
  2. 234.
  3. 3−196°C.
  4. 42002.
  5. 5National Biodiversity Authority.
  6. 610 लाख रु.
  7. 7In situ संरक्षण.
  8. 8राहीबाई पोपेरे.

वायू-प्रदूषण

रोजच्या जीवनातून

वाहतूक-कोंडीत रस्त्यावर डोळे झोंबतात, खोकला येतो.

सोपी व्याख्या

Pollutant = आरोग्यावर वाईट परिणाम करणारा पदार्थ/ऊर्जा. PM2.5 = 2.5 μm पेक्षा लहान कण.

वायू-प्रदूषणवायू-प्रदूषणPM2.5सूक्ष्म कणCOअपूर्ण ज्वलनNO₂/SO₂आम्लताCO₂greenhouseParticulate : धूर, धुके, धूळ, जड धातू; PM2.5 फुप्फुसात खोलCO : रक्तातील haemoglobin शी जोडतो; वाहनांचा धूरElectrostatic precipitator : ~99% कण; ऋण-भारित कण धन plate कडेScrubber : SO₂ ला पाणी/चुना; Catalytic converter : CO, HC, NOx → CO₂, H₂O, N₂Converter साठी unleaded पेट्रोल (lead catalyst बिघडवते)दिल्ली : बस CNG (2002); Bharat Stage (BS II → BS VI)Ujjwala (2016) : LPG — घरगुती धूर कमी; EPA 1986

आकृतीत : वायू-प्रदूषक आणि नियंत्रण.

नियम 1 : प्रदूषक आणि परिणाम — Particulate : धूर, smog, धूळ, जड धातू, कीटकनाशके; 10 μm कण स्थिरावतात; 1 μm किंवा कमी हवेत तरंगतात; PM2.5 सर्वात हानीकारक — फुप्फुसात खोल, दाह, श्वसन-विकार. Gaseous : CO₂ (greenhouse), CO (अपूर्ण ज्वलन; वाहने; haemoglobin शी जोडतो), SO₂, NO/NO₂ (पाण्याबरोबर nitric acid; डोळे-फुप्फुसांना त्रास). पिकांवर उत्पादन-घट. नियमन : Environment Protection Act 1986; CPCB.

  • सोपे : PM2.5 सर्वात हानिकारक.
  • मध्यम : CO = अपूर्ण ज्वलन.
  • परीक्षेसाठी (CET) : EPA 1986.

नियम 2 : नियंत्रण उपाय — Electrostatic precipitator : उच्च व्होल्टेजने हवा ionise; कण ऋण-भारित होऊन धन plates वर बसतात; औष्णिक केंद्राचे सुमारे 99% कण काढतो. Scrubber : पाणी/चुन्याच्या फवाऱ्याने SO₂ काढतो. Catalytic converter : CO, हायड्रोकार्बन, NOx → CO₂, H₂O, N₂; unleaded पेट्रोल आवश्यक (lead catalyst निष्क्रिय करतो). दिल्ली : 2002 पर्यंत सर्व बस CNG; Bharat Stage (BS II ते BS VI, Euro-समतुल्य); Ujjwala (2016) : BPL महिलांना LPG ⇒ घरगुती धूर आणि CO कमी. कार-पूलिंग, सार्वजनिक वाहतूक.

  • सोपे : ESP 99%.
  • मध्यम : Converter = unleaded.
  • परीक्षेसाठी (CET) : CNG = स्वच्छ.
लक्षात ठेवा

ESP = Electric; Scrubber = Spray; Converter = Catalyst.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Catalytic converter साठी leaded पेट्रोल’ चूक. सापळा : ‘PM10 सर्वात हानीकारक’ चूक (PM2.5).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "PM2.5 = Peril in Mind (फुप्फुसात खोल)".

फरक ओळखा

उपकरणकाम
Precipitatorकण काढणे
ScrubberSO₂ काढणे
Catalytic converterCO, NOx कमी

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1सर्वात हानिकारक कण?
  2. 2CO का घातक?
  3. 3ESP कार्यक्षमता?
मध्यम
  1. 4Converter इंधन?
  2. 5दिल्ली बस?
  3. 6Ujjwala?
आव्हानात्मक
  1. 7EPA वर्ष?
  2. 8Scrubber साठी?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1PM2.5.
  2. 2Haemoglobin शी जोडतो.
  3. 3सुमारे 99%.
  4. 4Unleaded.
  5. 5CNG.
  6. 6LPG जोडणी.
  7. 71986.
  8. 8पाणी / चुना.

जल-प्रदूषण आणि biomagnification

रोजच्या जीवनातून

तलावात हिरवा तवंग आणि मेलेले मासे — पाण्याचे आजारपण.

सोपी व्याख्या

BOD = सेंद्रिय पदार्थ पचवण्यास लागणारा ऑक्सिजन. Biomagnification = अन्नसाखळीत वरच्या स्तरावर विषाची सांद्रता वाढणे.

जल-प्रदूषणजल-प्रदूषण आणि biomagnificationBODसेंद्रिय भारEutrophicationशैवाल-वाढBiomagnificationDDTThermalउष्ण पाणीBOD जास्त = जास्त सेंद्रिय प्रदूषण, पाण्यातील O₂ कमीEutrophication (cultural) : N, P, सांडपाणी → शैवाल → O₂ घट → मासे मरतातBiomagnification : DDT — पाणी 0.000003 → zooplankton 0.04 ppm→ लहान मासे 0.5 → मोठे मासे 2 → मासे-खाणारे पक्षी 25 ppmपरिणाम : पक्ष्यांची अंडी-कवचे पातळ; संख्या घटऔष्णिक प्रदूषण : उष्ण पाणी → O₂ घट, जीव संवेदनशीलEcoSan toilets; प्लास्टिक बंदी (महाराष्ट्र 23 जून 2018); e-waste पुनर्वापर

आकृतीत : BOD, eutrophication, biomagnification.

नियम 1 : BOD आणि eutrophication — थोडेसे (0.1%) अशुद्ध पदार्थही पाणी वापरास अयोग्य करतात. BOD जास्त ⇒ सेंद्रिय प्रदूषण जास्त, विरघळलेला O₂ कमी. Eutrophication : सरोवर नैसर्गिकरीत्या हळू पोषक-समृद्ध; शेतीची खते, सांडपाणी, सांडपाणी-डिटर्जंट यामुळे वेगाने — cultural/accelerated eutrophication — शैवाल-वाढ ⇒ O₂ घट ⇒ मासे मरतात. औष्णिक प्रदूषण : कारखान्यांचे उष्ण पाणी ⇒ O₂ कमी, संवेदनशील प्रजाती नष्ट. EcoSan toilets : मल-मूत्रातून खत; पाणी वाचते.

  • सोपे : BOD जास्त = प्रदूषित.
  • मध्यम : Cultural = जलद.
  • परीक्षेसाठी (CET) : उष्ण पाणी = O₂ घट.

नियम 2 : Biomagnification आणि कचरा — DDT पाण्यात सुमारे 0.000003 ppm ⇒ zooplankton 0.04 ⇒ लहान मासे 0.5 ⇒ मोठे मासे 2 ⇒ मासे-खाणारे पक्षी 25 ppm — चयापचयात न मोडल्याने साठते; पक्ष्यांची अंड्याची कवचे पातळ, पिल्ले मरतात, संख्या घट. कचरा : biodegradable आणि recyclable वेगळे; e-waste मध्ये जड धातू — पुनर्वापर कारखान्यात; प्लास्टिक बंदी महाराष्ट्रात 23 जून 2018. जबाबदार खरेदी आणि वापर कमी करा.

  • सोपे : DDT 0.000003 → 25 ppm.
  • मध्यम : पातळ कवच.
  • परीक्षेसाठी (CET) : e-waste = जड धातू.
लक्षात ठेवा

DDT वर चढते : 0.000003 → 25.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Biomagnification तळाच्या स्तरावर जास्त’ चूक (शीर्षावर). सापळा : ‘Eutrophication पाणी स्वच्छ करते’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Top predator = Toxic peak".

फरक ओळखा

स्तरDDT (ppm)
पाणी0.000003
लहान मासे0.5
पक्षी25

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1BOD जास्त?
  2. 2Cultural eutrophication?
  3. 3पक्ष्यांत DDT?
मध्यम
  1. 4DDT परिणाम?
  2. 5औष्णिक प्रदूषण?
  3. 6प्लास्टिक बंदी?
आव्हानात्मक
  1. 7e-waste?
  2. 8EcoSan?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1जास्त प्रदूषण.
  2. 2खते, सांडपाणी.
  3. 325 ppm.
  4. 4पातळ अंडी-कवच.
  5. 5उष्ण सांडपाणी.
  6. 623 जून 2018.
  7. 7जड धातू.
  8. 8खत.

Greenhouse effect, global warming आणि ओझोन-क्षय

रोजच्या जीवनातून

उन्हात उभ्या केलेल्या बंद कारमध्ये आत खूप गरम होते — greenhouse चे उदाहरण.

सोपी व्याख्या

Greenhouse effect = वायू उष्णता अडवून पृथ्वी उबदार ठेवतात. Ozone depletion = CFC मुळे ozone थर पातळ होणे.

Greenhouse, ओझोनGreenhouse effect, ओझोन-क्षयCO₂जीवाश्म इंधनCH₄भातशेती, गुरेCFCAC, extinguisherN₂OशेतीGreenhouse gases : CO₂, CH₄, CFC, N₂O, पाण्याची वाफपरावर्तित उष्णता परत पृथ्वीकडे — काचगृहासारखेमागील शतकात पृथ्वी ~0.6°C उष्ण; बहुतेक अलीकडील 3 दशकांतपरिणाम : El Niño, बर्फ वितळणे, किनारे बुडणेओझोन-क्षय : CFC + UV → Cl; Cl ओझोनचे विघटन करतो (उत्प्रेरक)अंटार्क्टिकावर ‘ozone hole’उपाय : जीवाश्म इंधन घट, वृक्षारोपण, कार्यक्षमता; Chewang Norphel कृत्रिम हिमनद्या

आकृतीत : Greenhouse आणि ओझोन-क्षय.

Live आकृती

Greenhouse effect, global warming आणि ओझोन-क्षय

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : Greenhouse आणि global warming — वातावरण सौर किरण आत घेते; पृथ्वीचे अवरक्त (infrared) किरण बाहेर जाऊ देत नाही; CO₂, CH₄, CFC, N₂O आणि पाण्याची वाफ ते शोषून परत पृथ्वीकडे — greenhouse effect. स्रोत : जीवाश्म इंधन, शेतातील कचऱ्याचे ज्वलन (CO₂); biogas, भातशेती, गुरांचे गोठे (CH₄); AC, fire extinguisher (CFC). Global warming : मागील शतकात पृथ्वीचे तापमान सुमारे 0.6°C वाढले, बहुतेक गेल्या तीन दशकांत. परिणाम : El Niño, ध्रुवीय/हिमालयीन बर्फ वितळणे, किनारे बुडणे. उपाय : जीवाश्म इंधन कमी, ऊर्जा-कार्यक्षमता, जंगलतोड थांबवणे, वृक्षारोपण, लोकसंख्या नियंत्रण. उदा. Chewang Norphel (लडाख) यांचे 13 कृत्रिम हिमनद्या.

  • सोपे : 0.6°C वाढ.
  • मध्यम : CO₂, CH₄, CFC, N₂O.
  • परीक्षेसाठी (CET) : El Niño = परिणाम.

नियम 2 : ओझोन-क्षय — Stratosphere मधील ozone UV-B शोषतो. CFC वर चढून UV च्या प्रभावाने Cl अणू सोडतात; Cl ozone चे O₂ मध्ये विघटन करतो आणि स्वतः उत्प्रेरक म्हणून अपरिवर्तित राहून पुन्हा-पुन्हा काम करतो. अंटार्क्टिकावर विशेष क्षय — ozone hole. परिणाम : त्वचेचा कर्करोग, मोतीबिंदू, पिकांचे नुकसान. उपाय : CFC वर बंदी (Montreal Protocol) आणि पर्याय. जागतिक ओझोन दिन 16 सप्टेंबर; पर्यावरण दिन 5 जून; पृथ्वी दिन 22 एप्रिल.

  • सोपे : Cl = उत्प्रेरक.
  • मध्यम : Ozone Day 16 सप्टेंबर.
  • परीक्षेसाठी (CET) : CFC = ozone शत्रू.
लक्षात ठेवा

CFC → Cl → O₃ ↓.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Ozone hole मुळे greenhouse effect’ चूक (वेगळे). सापळा : ‘Greenhouse वायू नसल्यास पृथ्वी उष्ण’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Ozone = O-zone of UV shield; 16/9".

फरक ओळखा

समस्याकारण
Global warmingCO₂, CH₄
Ozone holeCFC
EutrophicationN, P

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Greenhouse वायू?
  2. 2तापमान वाढ?
  3. 3CFC स्रोत?
मध्यम
  1. 4Ozone कुठे?
  2. 5Ozone दिन?
  3. 6Cl भूमिका?
आव्हानात्मक
  1. 7El Niño?
  2. 8कृत्रिम हिमनदी?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1CO₂ / CH₄.
  2. 2सुमारे 0.6°C.
  3. 3AC, extinguisher.
  4. 4Stratosphere.
  5. 516 सप्टेंबर.
  6. 6उत्प्रेरक.
  7. 7प्रशांत महासागरातील हवामान-चक्र.
  8. 8Chewang Norphel.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामुख्य तथ्य
स्तरजनुकीय, जाती, परिसंस्था
भारत2.4% भूभाग; 12 megadiversity
ऱ्हासHOAC; सातवे extinction
संरक्षणIn/ex situ; 4 hotspots; BD Act 2002
वायूPM2.5; ESP 99%; BS norms
जलBOD; DDT 25 ppm
हवामान0.6°C; CFC → ozone hole

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • जैव-विविधतेचे स्तर आणि नमुने.
  • महत्त्व आणि सद्यस्थिती.
  • ऱ्हास आणि IUCN.
  • संरक्षण आणि BD Act.
  • वायू-प्रदूषण.
  • जल-प्रदूषण, biomagnification.
  • Greenhouse आणि ओझोन-क्षय.
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → आकृती काढा → मुद्दे लक्षात ठेवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.