K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 12 · जीवशास्त्र

धडा १२: जैवतंत्रज्ञान (Biotechnology)

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

Biotechnology आणि rDNA ची साधने

इयत्ता ९–१० शी जोड

मागील धड्यात पारंपरिक पद्धतींनी अन्न वाढवले; येथे जनुकांमध्ये थेट बदल करून नवे उपाय कसे शोधतात ते शिकतो.

रोजच्या जीवनातून

दह्यापासून लोणी, ब्रेडसाठी यीस्ट — सजीवांचा वापर; आता जनुके जोडून नवे गुणही तयार करता येतात.

सोपी व्याख्या

Biotechnology = सजीव किंवा त्यांच्या भागांचा वापर करून उत्पादने/सेवा तयार करणे. rDNA = दोन वेगळ्या स्रोतांच्या DNA ला जोडून बनलेला नवा DNA.

rDNA साधनेBiotechnology आणि rDNA ची साधनेScissorsrestriction enzymeGlueDNA ligaseVectorवाहकHostयजमानBiotechnology : सजीवांचा वापर करून उत्पादन/सेवाCohen आणि Boyer (1973) : पहिले rDNA — Salmonella plasmidRestriction enzyme : विशिष्ट क्रमावर DNA कापतो; EcoRI → GAATTCPalindrome : दोन्ही धाग्यांवर 5'→3' सारखा क्रम; sticky endsLigase : तुकडे जोडतो; Vector : plasmid (pBR322), phage, Ti-plasmidHost : E. coli, Agrobacterium, yeast, प्राणी-पेशीExonuclease = टोकापासून; Endonuclease = आतून कापतो

आकृतीत : rDNA ची साधने.

Live आकृती

Biotechnology आणि rDNA ची साधने

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : Restriction enzyme आणि ligase — Restriction endonuclease DNA ला विशिष्ट क्रमावर कापतो; क्रम palindrome — दोन्ही धाग्यांवर 5'→3' दिशेने सारखा. उदा. EcoRI : GAATTC; E. coli RY13 पासून. कापल्यावर sticky ends (जोडण्यास सोपे). Exonuclease टोकापासून, endonuclease आतून कापतो. DNA ligase तुकडे जोडतो. पहिला rDNA : Cohen आणि Boyer, 1973 (Salmonella प्लास्मिडला दुसरे जनुक).

  • सोपे : EcoRI : GAATTC.
  • मध्यम : Ligase = डिंक.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Restriction = कात्री.

नियम 2 : Vector आणि host — Vector = जनुक वाहून नेणारे DNA: plasmid (गोलाकार DNA; उदा. pBR322, ori + antibiotic marker), bacteriophage, Ti plasmid (Agrobacterium) वनस्पतींसाठी, retrovirus प्राण्यांसाठी. चांगल्या vector चे गुण : ori (प्रतिकृतीसाठी), selectable marker, cloning site, लहान आकार. Host : E. coli, Agrobacterium, यीस्ट, प्राणी-पेशी.

  • सोपे : pBR322 = plasmid vector.
  • मध्यम : Ti = Agrobacterium.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Ori = प्रतिकृती.
लक्षात ठेवा

कात्री (restriction) + डिंक (ligase) + गाडी (vector) + घर (host).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Ligase DNA कापतो’ चूक (जोडतो). सापळा : ‘Palindrome फक्त एका धाग्यावर’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Restriction = Rip; Ligase = Link".

फरक ओळखा

साधनकार्य
Restriction enzymeकापणे
DNA ligaseजोडणे
Vectorवाहून नेणे

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1EcoRI क्रम?
  2. 2पहिला rDNA?
  3. 3Sticky ends?
मध्यम
  1. 4Ligase?
  2. 5pBR322?
  3. 6वनस्पती vector?
आव्हानात्मक
  1. 7Ori कशासाठी?
  2. 8Exonuclease?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1GAATTC.
  2. 2Cohen आणि Boyer, 1973.
  3. 3कापल्यावर उरलेली एकधागी टोके.
  4. 4DNA तुकडे जोडते.
  5. 5Plasmid vector.
  6. 6Ti plasmid.
  7. 7प्रतिकृती सुरू करण्यास.
  8. 8DNA च्या टोकापासून.

जनुक-क्लोनिंग आणि PCR

रोजच्या जीवनातून

फोटोकॉपी मशीन एका पानाच्या अनेक प्रती काढते — PCR एका DNA तुकड्याच्या लाखो प्रती.

सोपी व्याख्या

Gene cloning = इष्ट जनुकाच्या अनेक समान प्रती तयार करणे. PCR = DNA च्या विशिष्ट भागाची परीक्षा-नलिकेत जलद वाढ.

क्लोनिंग पायऱ्याजनुक-क्लोनिंगच्या पायऱ्याIsolateDNA काढाCutकापाJoinजोडाInsertटाकाSelectनिवडा1. DNA वेगळा (lysozyme, cellulase, chitinase; RNase, protease)2. Restriction enzyme ने कापणे; agarose gel electrophoresis3. Ligase ने vector ला जोडणे ⇒ recombinant DNA4. Host मध्ये : transformation, CaCl₂, microinjection, gene gun5. Selectable marker : antibiotic-रोध (ampicillin); blue-white screeningPCR : denaturation 94°C → annealing 54°C → extension 72°CTaq polymerase (Thermus aquaticus) उष्णता-स्थिर; Bioreactor नंतर

आकृतीत : जनुक-क्लोनिंगच्या पायऱ्या.

Live आकृती

जनुक-क्लोनिंग आणि PCR

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : क्लोनिंगच्या पायऱ्या — (1) DNA वेगळा करणे : पेशी फोडणे — lysozyme (जीवाणू), cellulase (वनस्पती), chitinase (बुरशी); RNase आणि protease ने RNA/प्रथिने काढणे; ethanol ने DNA साठवणे. (2) कापणे : restriction enzyme; agarose gel electrophoresis मध्ये तुकडे आकारानुसार; DNA ऋणभारित ⇒ anode कडे; ethidium bromide + UV ने दिसतात. (3) जोडणे : ligase ⇒ recombinant DNA. (4) Host मध्ये टाकणे : transformation (CaCl₂, heat shock), microinjection, gene gun. (5) निवड : antibiotic marker, blue-white screening (lacZ मध्ये insertion ⇒ पांढरी वसाहत).

  • सोपे : DNA → anode.
  • मध्यम : Lysozyme = जीवाणू.
  • परीक्षेसाठी (CET) : पांढरी वसाहत = recombinant.

नियम 2 : PCR — Polymerase Chain Reaction (Kary Mullis, 1983). घटक : template DNA, दोन primers, Taq polymerase (Thermus aquaticus, उष्णता-स्थिर), dNTPs. चक्र : denaturation 94°C (धागे विलग) → annealing ~54°C (primers जुळतात) → extension 72°C (नवे धागे). प्रत्येक चक्रात प्रती दुप्पट; n चक्रांत 2ⁿ. उपयोग : रोग-निदान (HIV, TB), फॉरेन्सिक, जनुक-क्लोनिंग. पुढे : bioreactor मध्ये मोठ्या प्रमाणात उत्पादन (stirred-tank, sparged).

  • सोपे : 94 → 54 → 72°C.
  • मध्यम : Taq = उष्णता-स्थिर.
  • परीक्षेसाठी (CET) : 2ⁿ प्रती.
लक्षात ठेवा

D-A-E : Denature, Anneal, Extend.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘PCR मध्ये ligase वापरतात’ चूक (Taq). सापळा : ‘DNA cathode कडे जातो’ चूक (anode).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "DNA = Negative → N → Anode (A) : N-A".

फरक ओळखा

टप्पातापमान
Denaturation94°C
Annealing~54°C
Extension72°C

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1PCR जनक?
  2. 2Taq स्रोत?
  3. 3Denaturation तापमान?
मध्यम
  1. 45 चक्रांत प्रती?
  2. 5DNA कडे?
  3. 6Gene gun?
आव्हानात्मक
  1. 7पांढरी वसाहत?
  2. 8वनस्पती पेशी फोडण्यास?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Kary Mullis.
  2. 2Thermus aquaticus.
  3. 394°C.
  4. 432 (2⁵).
  5. 5Anode.
  6. 6DNA-लेपित कण पेशींत.
  7. 7Recombinant.
  8. 8Cellulase.

औषध-क्षेत्रातील उपयोग

रोजच्या जीवनातून

मधुमेहींसाठी insulin पूर्वी प्राण्यांपासून मिळे; आता जीवाणू ते बनवतात.

सोपी व्याख्या

Recombinant protein = rDNA तंत्राने बनलेले प्रथिन. Gene therapy = सदोष जनुकाऐवजी निरोगी जनुक देणे.

औषध-उपयोगऔषध-क्षेत्रातील उपयोगInsulinमधुमेहVaccinesसुरक्षित लसGene therapyजनुक-दुरुस्तीInsulin : A आणि B साखळ्या; C-peptide काढला; Eli Lilly 1983 (Humulin)Proinsulin → परिपक्व insulin; E. coli मध्ये स्वतंत्र साखळ्या बनवल्याRecombinant vaccine : hepatitis B (यीस्ट), सुरक्षित, संसर्ग नाहीGene therapy : ADA कमतरता (SCID); 1990; सदोष जनुकाऐवजी निरोगीMolecular diagnosis : PCR, ELISA, DNA probe — लवकर निदानGenetic counselling, DNA fingerprinting, stem cellsInterferon, growth hormone, clotting factors — recombinant

आकृतीत : Insulin, लस, gene therapy.

नियम 1 : Insulin आणि लस — Insulin : 51 amino acids; दोन साखळ्या A (21) आणि B (30), disulphide बंधाने. प्राण्यांतून मिळणाऱ्यामुळे allergy; म्हणून Eli Lilly ने 1983 मध्ये A आणि B साखळ्यांचे जनुक E. coli मध्ये वेगवेगळे बनवून जोडले (Humulin). Pro-insulin मध्ये मधला C-peptide काढून परिपक्व insulin तयार होते. Recombinant vaccine : उदा. hepatitis B (यीस्टमध्ये surface antigen) — संसर्ग न करता प्रतिकारशक्ती. इतर : growth hormone, interferon, clotting factor VIII.

  • सोपे : A 21 + B 30.
  • मध्यम : C-peptide काढतात.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Humulin 1983.

नियम 2 : Gene therapy आणि निदान — Gene therapy : प्रथम 1990, ADA कमतरता (SCID) — adenosine deaminase नसल्याने प्रतिकारशक्ती कमी; निरोगी जनुक रुग्णाच्या लसीका पेशींत; स्टेम पेशींत दिले तर कायमचा उपाय. निदान : PCR (HIV, TB लवकर), ELISA, DNA probe (एकधागी DNA + किरणोत्सारी/fluorescent चिन्ह; पूरक क्रमाला जुळते). DNA fingerprinting, genetic counselling.

  • सोपे : ADA = SCID.
  • मध्यम : Probe = पूरक क्रम.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Stem पेशी = कायमचा.
लक्षात ठेवा

Insulin = A + B (21 + 30).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Insulin एकच साखळी’ चूक (दोन). सापळा : ‘Gene therapy फक्त औषध’ चूक (जनुक).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "A-21, B-30: 51 = 21 + 30".

फरक ओळखा

उत्पादनस्रोत/माध्यम
HumulinE. coli
Hepatitis B लसयीस्ट
Gene therapyADA जनुक

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Insulin अमिनो आम्ले?
  2. 2A साखळी?
  3. 3Humulin वर्ष?
मध्यम
  1. 4C-peptide?
  2. 5Hepatitis B लस माध्यम?
  3. 6ADA कमतरता?
आव्हानात्मक
  1. 7DNA probe?
  2. 8ELISA?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 151.
  2. 221 amino acids.
  3. 31983.
  4. 4परिपक्व होताना काढला जातो.
  5. 5यीस्ट.
  6. 6SCID.
  7. 7चिन्हांकित एकधागी DNA.
  8. 8प्रतिपिंड/प्रतिजन शोध.

Transgenic वनस्पती

रोजच्या जीवनातून

कापसाच्या बोंडअळीमुळे शेतकऱ्यांचे नुकसान होई; Bt कापसाने फवारणी कमी झाली.

सोपी व्याख्या

Transgenic = दुसऱ्या प्रजातीचे जनुक असलेला सजीव (GMO). GM पीक = जनुकीय बदल केलेले पीक.

GM पिकेTransgenic वनस्पतीBt cottonकीड-रोधकGolden riceVitamin AFlavr Savrउशिरा पिकणाराTransgenic = परकीय जनुक असलेला सजीव (GMO)Bt cotton : cry जनुक; Cry protein अळीच्या आतड्यात छिद्र पाडतेCry1Ac — bollworm; Cry1Ab — corn borerGolden rice : β-carotene → Vitamin A (अंधत्व रोखणे)Flavr Savr टोमॅटो : पेक्टिनेज-बंद, जास्त टिकतोRNA interference : Meloidogyne (nematode) विरुद्ध तंबाखूAgrobacterium tumefaciens : Ti plasmid वाहक; द्विदल

आकृतीत : Bt cotton, golden rice, Flavr Savr.

नियम 1 : Bt cotton — Bacillus thuringiensis चे cry जनुक (Cry1Ac, Cry1Ab) कापसात. जीवाणूत protoxin असते; अळीच्या क्षारीय आतड्यात सक्रिय विष बनते ⇒ आतड्याच्या पेशींना छिद्रे ⇒ अळी मरते. मानवासह इतर प्राण्यांत हे विष सक्रिय होत नाही. उपयोग : bollworm पासून संरक्षण; फवारणी कमी. वाहक : Agrobacterium Ti plasmid. भारतात Bt cotton ला 2002 मध्ये परवानगी.

  • सोपे : Cry = अळी-विष.
  • मध्यम : आतडे क्षारीय.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Ti plasmid = वाहक.

नियम 2 : Golden rice, Flavr Savr, RNAi — Golden rice : β-carotene (Vitamin A पूर्वरूप) असलेला भात; जनुके डॅफोडिल आणि जीवाणूतून; Vitamin A कमतरता आणि रातांधळेपणा कमी. Flavr Savr टोमॅटो : polygalacturonase (पेक्टिन-विघटक) बंद केल्याने उशिरा मऊ — जास्त टिकतो (1994). RNA interference (RNAi) : Meloidogyne incognita (nematode) च्या जनुकाला पूरक RNA ⇒ त्याचे mRNA निष्क्रिय ⇒ तंबाखूच्या मुळांचे संरक्षण. वनस्पतींत फायदे : उत्पादन वाढ, पोषण, कमी कीटकनाशक.

  • सोपे : Golden = β-carotene.
  • मध्यम : Flavr Savr = टिकाऊ.
  • परीक्षेसाठी (CET) : RNAi = mRNA शांत.
लक्षात ठेवा

Bt = अळीसाठी विष, आपल्यासाठी नाही.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Bt विष सर्व प्राण्यांना घातक’ चूक. सापळा : ‘Golden rice लोह देतो’ चूक (Vitamin A).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Golden = Gajar-like (β-carotene)".

फरक ओळखा

GM पीकगुण
Bt cottonकीड-रोधक
Golden riceVitamin A
Flavr Savrजास्त टिकतो

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Bt चे पूर्ण रूप?
  2. 2Cry प्रथिन?
  3. 3आतडे कसे?
मध्यम
  1. 4Golden rice?
  2. 5Flavr Savr?
  3. 6RNAi?
आव्हानात्मक
  1. 7Agrobacterium?
  2. 8Transgenic?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Bacillus thuringiensis.
  2. 2कीटक-विष.
  3. 3क्षारीय.
  4. 4β-carotene.
  5. 5उशिरा पिकणारा टोमॅटो.
  6. 6mRNA निष्क्रिय करणे.
  7. 7Ti plasmid वाहक.
  8. 8परकीय जनुक असलेला.

Transgenic प्राणी आणि क्लोन

रोजच्या जीवनातून

औषधी प्रथिन देणाऱ्या शेळीचे दूध — प्राणी ‘छोटा कारखाना’ बनतो.

सोपी व्याख्या

Transgenic प्राणी = परकीय जनुक असलेला प्राणी. क्लोन = एकाच पेशीपासून तयार, जनुकीयदृष्ट्या समान प्राणी.

Transgenic प्राणीTransgenic प्राणीMouseमॉडेलRosie cowमानवी दूध-प्रथिनFish / Goatऔषध/मासेउद्देश : रोग-अभ्यास, लस-सुरक्षा चाचणी, औषधे, पोषणTransgenic उंदीर : पोलिओ लस चाचणी; कर्करोग/मधुमेह मॉडेलRosie (1997) गाय : α-lactalbumin युक्त दूधTransgenic मासे : जलद वाढ; शेळी : antithrombinDolly (1996) मेंढी : क्लोन (स्थानांतर), transgenic नव्हेनीतिमत्ता : प्राणी-कल्याण, जैव-सुरक्षा, परिसंस्था-धोकाKnock-out उंदीर : जनुकाचे कार्य समजण्यास

आकृतीत : Transgenic प्राणी.

नियम 1 : उपयोग — (1) रोग-मॉडेल : कर्करोग, मधुमेह, Alzheimer साठी transgenic उंदीर. (2) लस आणि औषध-सुरक्षा चाचणी : उदा. पोलिओ लस चाचणी — माकडांऐवजी उंदीर. (3) जैविक उत्पादने : Rosie गाय (1997) — मानवी α-lactalbumin युक्त दूध; शेळीचे दूध — antithrombin. (4) रासायनिक सुरक्षा चाचणी. (5) पोषण : transgenic मासे — जलद वाढ. Knock-out उंदीर : एखादे जनुक बंद करून त्याचे कार्य समजते. Dolly (1996) मेंढी : केंद्रक-स्थानांतराने क्लोन — transgenic नव्हे.

  • सोपे : Rosie = α-lactalbumin.
  • मध्यम : Dolly = क्लोन.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Knock-out = जनुक बंद.

नियम 2 : नीतिमत्ता — प्रश्न : प्राण्यांना त्रास (animal welfare), निसर्गात जनुक-प्रवाह, परिसंस्थेवर परिणाम, मानवी आरोग्य, धार्मिक/नैतिक आक्षेप. म्हणून नियामक समित्या आणि कायदे; प्रयोगांना परवानगी आणि निरीक्षण; पर्यायी पद्धतींचा (कॉम्प्युटर-मॉडेल, पेशी-संवर्धन) शोध; ‘3R’ तत्त्व — Replace, Reduce, Refine. जबाबदारीने वापर आवश्यक.

  • सोपे : 3R : Replace, Reduce, Refine.
  • मध्यम : नियामक समिती.
  • परीक्षेसाठी (CET) : जनुक-प्रवाह धोका.
लक्षात ठेवा

Dolly = Duplicate (क्लोन), Rosie = Rich milk.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Dolly transgenic आहे’ चूक (क्लोन). सापळा : ‘Transgenic प्राण्यांना नियम नाहीत’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Rosie → Rich protein milk".

फरक ओळखा

प्राणीविशेष
Rosieमानवी दूध-प्रथिन
Dollyक्लोन
Knock-out उंदीरजनुक बंद

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Rosie कोण?
  2. 2Rosie दूध?
  3. 3Dolly?
मध्यम
  1. 4Knock-out?
  2. 5Transgenic मासे?
  3. 63R?
आव्हानात्मक
  1. 7एक नैतिक प्रश्न?
  2. 8लस चाचणी?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Transgenic गाय (1997).
  2. 2α-lactalbumin.
  3. 3क्लोन केलेली मेंढी.
  4. 4जनुक बंद केलेला उंदीर.
  5. 5जलद वाढ.
  6. 6Replace, Reduce, Refine.
  7. 7प्राणी-कल्याण.
  8. 8लस-सुरक्षा चाचणी.

Biosafety आणि GEAC

रोजच्या जीवनातून

नवे औषध बाजारात येण्याआधी चाचण्या आणि मंजुरी लागते — GM पिकांनाही तसेच.

सोपी व्याख्या

Biosafety = जैव-तंत्रज्ञानाच्या उत्पादनांपासून आरोग्य आणि पर्यावरणाचे संरक्षण. GEAC = Genetic Engineering Appraisal Committee.

BiosafetyBiosafety, GEAC, पेटंटGEACमंजुरी समितीBiopatentजैव-पेटंटBiopiracyजैव-चोरीGEAC : Genetic Engineering Appraisal Committee (भारत)काम : GM पिके/उत्पादनांची सुरक्षा तपासणे, सार्वजनिक वापर मंजुरीचिंता : allergy, विषारीपणा, परिसंस्थेवर परिणाम, जनुक-प्रवाहBiopatent : जैविक उत्पादन/प्रक्रियेवर अधिकारBiopiracy : परवानगी/लाभवाटप न करता पारंपरिक ज्ञान/संसाधने घेणेउदा. बासमती, हळद, कडुनिंब पेटंट वाद; भारतीय पेटंट कायदाजैवविविधता कायदा 2002 : स्थानिक लाभ आणि संरक्षण

आकृतीत : Biosafety आणि GEAC.

नियम 1 : चिंता आणि GEAC — चिंता : allergy, विषारीपणा, इतर प्रजातींवर परिणाम (उदा. फुलपाखरे), जनुक-प्रवाह (GM पिकातून तणांत), प्रतिजैविक-रोधाचे प्रसारण, जैवविविधता-नुकसान. भारतात GEAC (पर्यावरण मंत्रालय) : GM पिके/उत्पादने सार्वजनिक वापराआधी सुरक्षा तपासते, क्षेत्र-चाचण्या मंजूर करते. आंतरराष्ट्रीय : Cartagena Protocol (2000). तत्त्व : लाभ आणि धोका यांचा तोल.

  • सोपे : GEAC = सुरक्षा मंजुरी.
  • मध्यम : Gene flow धोका.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Cartagena 2000.

नियम 2 : Biopatent आणि biopiracy — Patent = शोधावरचा मर्यादित काळाचा विशेष अधिकार. Biopatent = जैविक उत्पादन/प्रक्रियेवरील पेटंट. Biopiracy = संबंधित देश/समुदायाची परवानगी आणि लाभवाटप न करता त्यांचे जैविक संसाधन किंवा पारंपरिक ज्ञान वापरणे. वाद : बासमती (अमेरिकेत), हळद (जखम भरण्यासाठी), कडुनिंब (बुरशीनाशक) — भारताने पारंपरिक ज्ञान दाखवून पेटंट रद्द करवले. भारतात Biological Diversity Act, 2002; TKDL (पारंपरिक ज्ञान डिजिटल ग्रंथालय).

  • सोपे : Biopiracy = विना-परवानगी.
  • मध्यम : TKDL = डिजिटल ग्रंथालय.
  • परीक्षेसाठी (CET) : बासमती, हळद, कडुनिंब.
लक्षात ठेवा

GEAC = Guard; Biopiracy = Borrowing without asking.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘GEAC पेटंट देते’ चूक (सुरक्षा मंजुरी). सापळा : ‘Biopiracy कायदेशीर व्यापार’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Basmati–Turmeric–Neem = B-T-N".

फरक ओळखा

संज्ञाअर्थ
GEACसुरक्षा तपासणी
Biopatentजैविक पेटंट
Biopiracyविना-परवानगी वापर

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1GEAC पूर्ण रूप?
  2. 2GEAC काम?
  3. 3Gene flow?
मध्यम
  1. 4Biopatent?
  2. 5Biopiracy?
  3. 6वादग्रस्त पेटंट?
आव्हानात्मक
  1. 7भारताचा कायदा?
  2. 8TKDL?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Genetic Engineering Appraisal Committee.
  2. 2GM उत्पादनांची सुरक्षा तपासणे.
  3. 3GM जनुक तणांत पसरणे.
  4. 4जैविक उत्पादनावरचा पेटंट अधिकार.
  5. 5परवानगीशिवाय संसाधनाचा वापर.
  6. 6बासमती / हळद / कडुनिंब.
  7. 7Biological Diversity Act, 2002.
  8. 8पारंपरिक ज्ञान डिजिटल ग्रंथालय.

सारांश : साधने, पायऱ्या आणि उपयोग

रोजच्या जीवनातून

स्वयंपाकघरात कृती, साधने, शिजवणे आणि वाढणे — तसेच जैव-तंत्रज्ञानातही क्रम असतो.

सोपी व्याख्या

rDNA तंत्र = कापणे + जोडणे + वाहकात टाकणे + hostमध्ये वाढवणे + उपयोग. जबाबदारीसह वापर महत्त्वाचा.

सारांशसारांश : साधने → पायऱ्या → उपयोगCut + JoinInsertApplyEcoRI + ligase ⇒ rDNApBR322 / Ti plasmid वाहक; E. coli / Agrobacterium hostPCR : Taq polymerase; 94 → 54 → 72°CInsulin (Humulin 1983), hep-B लस, gene therapy (ADA)Bt cotton, Golden rice, Flavr SavrGEAC = सुरक्षा; Biopiracy = अन्याय्य वापरदिशा : उपयोग + जबाबदारी

आकृतीत : साधने → पायऱ्या → उपयोग.

नियम 1 : पूर्ण क्रम — 1) EcoRI ने DNA कापा (GAATTC). 2) ligase ने pBR322/Ti मध्ये जोडा. 3) E. coli/Agrobacterium मध्ये टाका (transformation). 4) antibiotic marker / blue-white ने निवडा. 5) PCR (94-54-72°C, Taq) ने प्रती वाढवा; bioreactor मध्ये मोठे उत्पादन. 6) उपयोग : insulin, लस, gene therapy; Bt cotton, golden rice; transgenic प्राणी. 7) GEAC मंजुरी, biopatent आणि biopiracy चा विचार.

  • सोपे : कट-जोड-टाक-निवड.
  • मध्यम : PCR = प्रती.
  • परीक्षेसाठी (CET) : GEAC = सुरक्षा.

नियम 2 : परीक्षेतील जोड्या — Cohen-Boyer 1973; Mullis PCR; Eli Lilly Humulin 1983; Taq = Thermus aquaticus; Cry1Ac = bollworm; Golden rice = β-carotene; Flavr Savr = polygalacturonase बंद; Rosie = α-lactalbumin; Dolly = क्लोन; GEAC = सुरक्षा; बासमती-हळद-कडुनिंब = biopiracy वाद.

  • सोपे : जोड्या पाठ करा.
  • मध्यम : नावांपेक्षा कार्य.
  • परीक्षेसाठी (CET) : उपयोग + जबाबदारी.
लक्षात ठेवा

C-J-I-S-P-A : Cut, Join, Insert, Select, PCR, Apply.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Ligase कापतो, enzyme जोडतो’ — उलट! सापळा : ‘Dolly transgenic’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "CJISPA".

फरक ओळखा

टप्पासाधन
कापणेEcoRI
जोडणेLigase
वाढवणेPCR / Taq

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1पहिला rDNA वर्ष?
  2. 2कापणारे विकर?
  3. 3जोडणारे?
मध्यम
  1. 4Host?
  2. 5PCR विकर?
  3. 6Humulin?
आव्हानात्मक
  1. 7Bt cotton?
  2. 8GEAC?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 11973.
  2. 2Restriction endonuclease.
  3. 3DNA ligase.
  4. 4E. coli.
  5. 5Taq polymerase.
  6. 6Recombinant insulin.
  7. 7Bollworm.
  8. 8GM उत्पादनांची सुरक्षा.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामुख्य तथ्य
rDNA साधनेEcoRI GAATTC; ligase; pBR322
क्लोनिंग/PCR94-54-72°C; Taq; 2ⁿ
औषधInsulin A21 + B30; ADA gene therapy
GM वनस्पतीBt cotton; golden rice; Flavr Savr
GM प्राणीRosie; knock-out; Dolly = clone
BiosafetyGEAC; biopiracy; Biodiversity Act 2002
क्रमCut → join → insert → select → apply

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • Biotechnology आणि rDNA साधने.
  • जनुक-क्लोनिंग आणि PCR.
  • औषध-क्षेत्रातील उपयोग.
  • Transgenic वनस्पती.
  • Transgenic प्राणी आणि क्लोन.
  • Biosafety, GEAC, पेटंट.
  • संपूर्ण सारांश.
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → आकृती काढा → मुद्दे लक्षात ठेवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.