ऊती आणि विभाजी ऊती (meristematic tissue)
इयत्ता ९–१० मध्ये ऊती (tissues) ची सोपी ओळख झाली; येथे प्रत्येक ऊती आणि मूळ-खोड-पान यांची अंतर्रचना बारकाईने शिकतो.
बांधकामात विटा नवीन भिंत बनवतात; तसेच झाडात तरुण, विभाजन पावणाऱ्या पेशींचा गट नवीन भाग तयार करतो - ही विभाजी ऊती.
ऊती (tissue) = समान उत्पत्ती आणि समान कार्य असलेल्या पेशींचा गट. विभाजनक्षमतेनुसार दोन प्रकार : विभाजी (meristematic) आणि स्थायी (permanent).
आकृतीत : विभाजी ऊतींचे वर्गीकरण : उत्पत्ती, स्थान आणि कार्य.
नियम 1 : विभाजी ऊतीची वैशिष्ट्ये — पेशी तरुण, जिवंत, विभाजन करणाऱ्या; आकार बहुपैलू (isodiametric); पेशींमध्ये मोकळी जागा नाही; भित्तिका पातळ (cellulose); द्रव्य दाट; केंद्रक मोठे; रिक्तिका अगदी लहान; चयापचय वेगवान.
- सोपे : पातळ भित्तिका + दाट द्रव्य + मोठे केंद्रक = विभाजी.
- मध्यम : मुळाच्या टोकाजवळची पेशी विभाजन करते.
- परीक्षेसाठी (CET) : विभाजी पेशींत मोठी रिक्तिका नसते.
नियम 2 : वर्गीकरण : उत्पत्ती, स्थान, कार्य — उत्पत्ती : primordial (promeristem) → primary → secondary. स्थान : apical (लांबी), intercalary (पेऱ्याजवळ, एकदलात), lateral (जाडी; उदा. cambium). कार्य : protoderm → epidermis; procambium → primary xylem/phloem; ground meristem → cortex, pith.
- सोपे : Secondary meristem नेहमी lateral; उदा. cork cambium.
- मध्यम : Intercalary ऊती अल्पजीवी; गवतात दिसते.
- परीक्षेसाठी (CET) : Shoot apex टोकाशी; मुळात टोपीच्या मागे (subterminal).
तीन निकष : उत्पत्ती, स्थान, कार्य; Apical = उंची, Lateral = जाडी.
‘Lateral ऊती लांबी वाढवते’ चूक (जाडी). सापळा : ‘विभाजी पेशींत मोठी रिक्तिका’ चूक.
आठवणीची युक्ती : "A-L-I : Apical = Ascend (उंची), Lateral = Large girth (जाडी), Intercalary = Internode".
फरक ओळखा
| प्रकार | कार्य | उदा. |
|---|---|---|
| Apical | लांबी वाढ | Shoot/root टोक |
| Intercalary | पेऱ्याची वाढ | गवत |
| Lateral | जाडी वाढ | Cambium |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ऊती म्हणजे काय?
- 2विभाजी ऊतीची दोन वैशिष्ट्ये.
- 3Apical meristem चे कार्य?
- 4Lateral meristem उदाहरण.
- 5Protoderm कशापासून काय?
- 6Procambium कशाची निर्मिती करते?
- 7Intercalary meristem कोठे असते?
- 8Primary व secondary meristem फरक.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1समान उत्पत्ती व कार्य असलेल्या पेशींचा गट.
- 2पातळ भित्तिका; मोठे केंद्रक.
- 3लांबी वाढवणे.
- 4Cambium; cork cambium.
- 5Epidermis.
- 6प्राथमिक xylem व phloem.
- 7पेऱ्याजवळ; मुख्यतः एकदलात.
- 8Primary सुरुवातीपासून टोकांशी; secondary नंतर स्थायी ऊतींपासून, lateral.
साध्या स्थायी ऊती (simple permanent tissues)
वीट, वाळू आणि दोरी - तिघेही बांधकामात वेगळे काम करतात; वनस्पतीत parenchyma भरण करते, collenchyma लवचिक आधार देते, sclerenchyma कडक आधार देते.
स्थायी ऊती = विभाजनक्षमता गमावून ठराविक आकार व कार्य मिळालेल्या पेशी. साधी = एकाच प्रकारच्या पेशी : Parenchyma, Collenchyma, Sclerenchyma.
आकृतीत : तीन साध्या ऊती : भित्तिकेची रचना आणि कार्य.
नियम 1 : Parenchyma आणि Collenchyma — Parenchyma : जिवंत, पातळ cellulose भित्तिका, मोठी रिक्तिका; पेशींमध्ये फटी; plasmodesmata नी जोडलेल्या; अन्न, पाणी साठवतात; photosynthesis; वायुविनिमय. Collenchyma : जिवंत; कोपऱ्यात cellulose व pectin जास्त; फट नाही; तरुण खोड, देठाला लवचिक आधार; एकदल व मुळात नाही.
- सोपे : Parenchyma = सर्वात कमी विशेषीकृत.
- मध्यम : Collenchyma = जिवंत यांत्रिक ऊती.
- परीक्षेसाठी (CET) : Parenchyma चे dedifferentiation → cambium व cork cambium.
नियम 2 : Sclerenchyma — मृत, जाड lignin भित्तिका, केंद्रक नाही. दोन प्रकार : fibres (लांब, टोकदार, गुच्छात; ताग, अंबाडी, hemp) आणि sclereids (आखूड, खोल pits; बी-कवच, फळ-कवच). मुख्य आधार देणारी ऊती; पानाला ताठरता.
- सोपे : Sclerenchyma = मृत; lignin = कडकपणा.
- मध्यम : Commercial तंतू = sclerenchyma fibres.
- परीक्षेसाठी (CET) : Sclereids parenchyma च्या जाड होण्याने बनतात.
P जिवंत भरण; C जिवंत लवचिक; S मृत कडक.
‘Collenchyma मृत’ चूक. सापळा : ‘Sclerenchyma मध्ये रिक्तिका व केंद्रक’ चूक.
आठवणीची युक्ती : "P-C-S : Plenty-space, Corner-thick, Stone-hard".
फरक ओळखा
| ऊती | पेशी | आधार |
|---|---|---|
| Parenchyma | जिवंत, फटी | कमी |
| Collenchyma | जिवंत, कोपरे जाड | लवचिक |
| Sclerenchyma | मृत, lignin | कडक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1स्थायी ऊतीचे दोन प्रकार.
- 2Parenchyma ची दोन कार्ये.
- 3Collenchyma कोणाला आधार देते?
- 4Sclerenchyma कोणत्या पदार्थाने कडक?
- 5Fibres चे दोन उदाहरणे.
- 6Collenchyma एकदलात का नसते?
- 7Fibres आणि sclereids फरक.
- 8Parenchyma पासून cambium कसे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1साधी आणि जटिल.
- 2अन्न साठा; photosynthesis.
- 3तरुण खोड, पानाचा देठ.
- 4Lignin.
- 5ताग (jute), अंबाडी (flax).
- 6साधारणपणे नसते.
- 7Fibres लांब, टोकदार; sclereids आखूड, रुंद.
- 8Dedifferentiation (पुन्हा विभाजन).
जटिल स्थायी ऊती : xylem
शहरातील पाण्याच्या पाइपलाइन प्रमाणे xylem मुळापासून पानापर्यंत पाणी व क्षार वाहून नेतो; ही नळी मृत पेशींची बनलेली असते.
जटिल ऊती = एकापेक्षा अधिक प्रकारच्या पेशी, एकत्र एक कार्य. Xylem (hadrome) = पाणी व क्षार वाहणारी मृत ऊती : tracheids, vessels, xylem parenchyma, xylem fibres.
आकृतीत : Xylem चे घटक आणि tracheid भित्तिकेची जाडी-रचना.
नियम 1 : Xylem चे घटक — Tracheids : लांब, मृत, टोके तिरकी; gymnosperm लाकडाचा 95%, angiosperm 5%. Vessels : tracheid पेक्षा रुंद, टोकांच्या भिंती विरघळून नळी; angiosperm. Xylem parenchyma : एकमेव जिवंत; स्टार्च साठा; आडवे वहन. Xylem fibres : मृत, lignin; यांत्रिक आधार.
- सोपे : Gymnosperm = tracheids; angiosperm = vessels.
- मध्यम : Xylem मध्ये जिवंत = फक्त parenchyma.
- परीक्षेसाठी (CET) : Vessel = अनेक vessel members जोडून; मृत.
नियम 2 : Thickening, protoxylem आणि endarch/exarch — भित्तिकेची जाडी : annular (कडी), spiral, scalariform (शिडी), reticulate, pitted (सर्वात प्रगत). Protoxylem = प्रथम तयार, लहान; metaxylem = नंतर, मोठे. Endarch = protoxylem pith कडे (खोड); exarch = परिघाकडे (मूळ).
- सोपे : Annular → spiral → scalariform → reticulate → pitted.
- मध्यम : खोड = endarch; मूळ = exarch.
- परीक्षेसाठी (CET) : Protoxylem लहान, metaxylem मोठे.
Xylem = मृत नळी; फक्त parenchyma जिवंत; खोड endarch, मूळ exarch.
‘Xylem अन्न वाहतो’ चूक (पाणी + क्षार). सापळा : ‘Angiosperm मध्ये फक्त tracheids’ चूक.
आठवणीची युक्ती : "X-ylem = eXit of water (वर जाते); EnDarch = pith (ED = Inner Door)".
फरक ओळखा
| घटक | जिवंत/मृत | कार्य |
|---|---|---|
| Tracheid | मृत | वहन + आधार |
| Vessel | मृत | वहन |
| Xylem parenchyma | जिवंत | साठा |
| Xylem fibre | मृत | आधार |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जटिल ऊती म्हणजे?
- 2Xylem चे चार घटक.
- 3Xylem मधील जिवंत घटक?
- 4Gymnosperm मध्ये वहन कोण करतो?
- 5Annular thickening म्हणजे?
- 6Endarch चे उदाहरण.
- 7Tracheid आणि vessel फरक.
- 8Protoxylem आणि metaxylem फरक.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1एकापेक्षा जास्त प्रकारच्या पेशींची एकसंध ऊती.
- 2Tracheid, vessel, parenchyma, fibre.
- 3Xylem parenchyma.
- 4Tracheids.
- 5कड्यांच्या स्वरूपातील जाडी.
- 6खोड.
- 7Vessel रुंद, टोके विरघळलेली; tracheid अरुंद, टोकदार.
- 8आधी/नंतर; लहान/मोठे; annular-spiral/pitted.
Phloem, epidermal आणि ground ऊती-संस्था
पानात बनलेले अन्न वाटपासाठी फळे, मुळे, कोंब यांच्याकडे जाते; ही अन्न-वाहिनी म्हणजे phloem.
Phloem (bast, leptome) = सेंद्रिय अन्न वाहणारी जिवंत ऊती : sieve tubes, companion cells, phloem parenchyma, phloem fibres. ऊती-संस्था : epidermal, ground, vascular.
आकृतीत : Phloem ची रचना आणि stomatal apparatus.
नियम 1 : Phloem चे घटक — Sieve tubes : टोकाला टोक जोडलेल्या जिवंत नळ्या; sieve plate वर छिद्रे; प्रौढावस्थेत केंद्रक नाही. Companion cells : केंद्रक व दाट द्रव्य; sieve tube चे नियमन; दोघे एकाच पेशीपासून. Phloem parenchyma : अन्न, लेटेक्स साठा (एकदलात नाही). Phloem fibres : मृत; दोरखंड. Sieve cells : pteridophyte व gymnosperm.
- सोपे : Phloem = जिवंत (फक्त fibres मृत).
- मध्यम : Sieve tube + companion cell = जोडी; एक मेला की दुसरा मरतो.
- परीक्षेसाठी (CET) : Phloem वर्ग : proto (प्रथम) आणि meta (नंतर).
नियम 2 : Epidermal आणि ground ऊती-संस्था — Epidermis : बाहेरचा एक थर, फट नाही; cuticle पाणी वाचवते; मुळात root hairs (शोषण); खोडात trichomes. Stoma = छिद्र, दोन guard cells (द्विदल : किडनी, एकदल : डंबेल) + subsidiary cells. Ground tissue = epidermis व vascular सोडून सर्व (cortex, pith, mesophyll).
- सोपे : Guard cells turgor बदलून stoma उघडतात/बंद करतात.
- मध्यम : Stomatal apparatus = stoma + guard + subsidiary.
- परीक्षेसाठी (CET) : Root hair = एकपेशीय; trichome = बहुपेशीय.
Phloem = जिवंत अन्नवाहिनी; guard cells = stoma चे दरवाजे.
‘Sieve tube मध्ये केंद्रक’ चूक. सापळा : ‘Phloem पाणी वाहतो’ चूक (अन्न).
आठवणीची युक्ती : "P-hloem = Plant food (अन्न); sieve plate = चाळणी".
फरक ओळखा
| घटक | स्वरूप | कार्य |
|---|---|---|
| Sieve tube | जिवंत, केंद्रक नाही | अन्न वहन |
| Companion cell | जिवंत, केंद्रक | नियमन |
| Phloem fibre | मृत | आधार |
सरावासाठी प्रश्न
- 1Phloem ला दुसरे नाव?
- 2Phloem काय वाहतो?
- 3Phloem मधील मृत घटक?
- 4Sieve plate म्हणजे?
- 5Cuticle चे कार्य?
- 6Trichome आणि root hair फरक.
- 7Guard cells चा आकार?
- 8Ground tissue म्हणजे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1Bast / leptome.
- 2सेंद्रिय अन्न (source → sink).
- 3Phloem fibres.
- 4टोकाशी छिद्रे असलेली भिंत.
- 5बाष्पीभवन कमी करते.
- 6Trichome खोडात बहुपेशीय; root hair मुळात एकपेशीय.
- 7द्विदल : किडनी; एकदल : डंबेल.
- 8Epidermis व vascular वगळून उर्वरित ऊती.
Vascular bundles आणि द्वितीयक वाढ
नळ-जोडणी एकाच पाइपात किंवा दोन वेगवेगळ्या पाइपात असू शकते; वनस्पतीत xylem व phloem कसे एकत्र बसतात त्यावरून bundles चे प्रकार.
Vascular bundle = xylem आणि phloem यांचा गट. द्वितीयक वाढ = द्विदल व gymnosperm मध्ये cambium मुळे जाडी वाढ. Intrafascicular + interfascicular cambium = cambial ring.
आकृतीत : Vascular bundle चे प्रकार आणि द्वितीयक वाढीचा क्रम.
नियम 1 : Vascular bundle चे प्रकार — Radial : xylem व phloem वेगळ्या त्रिज्येवर (मूळ). Conjoint collateral : एकाच त्रिज्येवर, xylem आत, phloem बाहेर (खोड); open = cambium आहे; closed = नाही. Bicollateral : phloem दोन्ही बाजूंस (Cucurbitaceae). Concentric : leptocentric (phloem आत), hadrocentric (xylem आत). Amphicribral / amphivasal.
- सोपे : Open = द्वितीयक वाढ शक्य; closed = नाही.
- मध्यम : Radial = मूळ; collateral = खोड.
- परीक्षेसाठी (CET) : Concentric bundles नेहमी closed.
नियम 2 : द्वितीयक वाढ — प्राथमिक वाढ = apical meristem मुळे लांबी. द्विदल खोडात : bundle मधील intrafascicular cambium + medullary rays चे dedifferentiation → interfascicular cambium → cambial ring. Ring आतल्या बाजूस secondary xylem, बाहेर secondary phloem बनवते; xylem जास्त. एकदलात cambium नाही; अपवाद : Dracaena, Agave (anomalous).
- सोपे : Dedifferentiation = स्थायी पेशींना पुन्हा विभाजन.
- मध्यम : Secondary xylem जास्त = लाकूड.
- परीक्षेसाठी (CET) : Gymnosperm मध्ये सुद्धा द्वितीयक वाढ.
Open = cambium = जाडी वाढते; closed = वाढ नाही.
‘एकदल खोडात cambium’ चूक. सापळा : ‘Radial bundle खोडात’ चूक (मूळ).
आठवणीची युक्ती : "Open = Operates cambium; Closed = Cannot grow".
फरक ओळखा
| प्रकार | उदा. | Cambium |
|---|---|---|
| Radial | मूळ | — |
| Collateral open | द्विदल खोड | आहे |
| Collateral closed | एकदल खोड | नाही |
सरावासाठी प्रश्न
- 1Radial bundle कोठे?
- 2Conjoint collateral म्हणजे?
- 3Open bundle मध्ये काय असते?
- 4Bicollateral कोणत्या कुळात?
- 5Leptocentric म्हणजे?
- 6Cambial ring कसा बनतो?
- 7Secondary xylem जास्त का?
- 8एकदलात द्वितीयक वाढ का नाही?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मुळात.
- 2Xylem व phloem एकाच त्रिज्येवर.
- 3Cambium.
- 4Cucurbitaceae.
- 5Phloem आत, xylem बाहेर.
- 6Intra- + interfascicular cambium जुळून.
- 7Cambium आतल्या बाजूस जास्त पेशी कापतो.
- 8Cambium नाही; bundles closed.
लाकूड, cork cambium आणि periderm
झाडाचे कापलेले खोड पाहा : मध्यभागी गडद, बाहेर फिकट, वर्तुळे आणि वर साल; हे सर्व वर्षानुवर्षांच्या द्वितीयक वाढीचा पुरावा आहे.
लाकूड = द्वितीयक xylem. Phellogen (cork cambium) बाहेर phellem (cork) आणि आत phelloderm बनवतो; तिघे मिळून periderm.
आकृतीत : खोडाचा छेद : heartwood, sapwood, cambium, bark आणि periderm.
नियम 1 : लाकूड : annual ring, heartwood, sapwood — अनुकूल हंगामात spring wood : रुंद lumen, पातळ भित्तिका, फिकट, कमी तंतू. प्रतिकूल हंगामात autumn wood : अरुंद, गडद, जाड भित्तिका, जास्त तंतू. दोन्ही मिळून एक annual ring (काश्मीरसारख्या थंड ठिकाणी स्पष्ट). Heartwood : tyloses, तेल/टॅनिन मुळे मृत, टिकाऊ; sapwood : जिवंत, पाणी वाहते.
- सोपे : एक ring = एक वर्ष (spring + autumn).
- मध्यम : Heartwood टिकाऊ म्हणून फर्निचर.
- परीक्षेसाठी (CET) : Tyloses xylem ची नळी बंद करतात.
नियम 2 : Cork cambium, periderm आणि bark — Epidermis फाटल्यावर बाहेरच्या cortex पेशी meristematic होऊन phellogen बनतो. बाहेर cork (phellem) : suberin मुळे जलरोधक; आत phelloderm (secondary cortex). Bark = vascular cambium बाहेरील सर्व. Lenticels = bark वरील वायुविनिमय छिद्रे. मुळातही द्वितीयक वाढ.
- सोपे : Periderm = phellogen + phellem + phelloderm.
- मध्यम : Cork = मृत; suberin = जलरोधक.
- परीक्षेसाठी (CET) : Bark तांत्रिक शब्द नाही; सर्व बाह्य ऊती.
Spring = रुंद फिकट; autumn = अरुंद गडद; periderm = P-P-P.
‘Phellem आत बनतो’ चूक (बाहेर). सापळा : ‘Heartwood जिवंत’ चूक.
आठवणीची युक्ती : "Phellem = Perimeter (बाहेर); Phelloderm = Deep (आत)".
फरक ओळखा
| मुद्दा | Spring wood | Autumn wood |
|---|---|---|
| Lumen | रुंद | अरुंद |
| रंग | फिकट | गडद |
| घनता | कमी | जास्त |
सरावासाठी प्रश्न
- 1Annual ring कशामुळे?
- 2Heartwood ला दुसरे नाव?
- 3Sapwood चे कार्य?
- 4Tyloses म्हणजे काय?
- 5Phellogen चे काम?
- 6Lenticel म्हणजे?
- 7महाराष्ट्रात annual rings अस्पष्ट का?
- 8Cork जलरोधक का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1Spring व autumn wood मुळे.
- 2Duramen.
- 3पाणी वाहणे.
- 4Parenchyma चे वाढ; xylem नळ्या बंद करते.
- 5Cork व phelloderm बनवणे.
- 6Bark वरील वायुविनिमयाचे छिद्र.
- 7हंगामी फरक कमी.
- 8Suberin मुळे.
मूळ, खोड आणि पानाची अंतर्रचना
सूक्ष्मदर्शकाखाली कापलेला काप पाहिला की ओळखायचे : bundles वलयात असतील तर द्विदल; विखुरलेले असतील तर एकदल.
Anatomy = अंतर्रचना. द्विदल व एकदल यांच्यात मूळ, खोड आणि पान यांचा T.S. वेगळा; पान : dorsiventral (द्विदल) आणि isobilateral (एकदल).
आकृतीत : द्विदल व एकदल खोड, पानाचे थर आणि मूळ-खोड-पान तुलना.
नियम 1 : मूळ आणि खोड — द्विदल मूळ : epiblema (root hairs) → cortex → exodermis → endodermis (Casparian strip, passage cells) → pericycle → stele; 2–6 xylem, exarch; pith लहान; नंतर द्वितीयक वाढ. एकदल मूळ : 6 पेक्षा जास्त xylem (polyarch); pith मोठा; द्वितीयक वाढ नाही. द्विदल खोड : epidermis (trichomes), hypodermis collenchyma, cortex, endodermis (starch sheath), pericycle (hard bast), bundles वलयात, collateral open, endarch; pith. एकदल खोड : hypodermis sclerenchyma; bundles विखुरलेले, closed, bundle sheath; pith नाही; lysigenous cavity.
- सोपे : Endodermis : Casparian strip (suberin) = पाणी नियंत्रण.
- मध्यम : मूळ exarch; खोड endarch.
- परीक्षेसाठी (CET) : एकदल खोड : विखुरलेले closed bundles.
नियम 2 : पान — Dorsiventral (द्विदल) : upper epidermis (stomata कमी) → palisade (लांब, भरपूर chloroplast) → spongy (सैल, फटी) → lower epidermis (stomata जास्त, sub-stomatal chamber). Bundles closed; xylem वर, phloem खाली; bundle sheath. Isobilateral (एकदल) : दोन्ही बाजूंस stomata; mesophyll भिन्न नाही; समांतर शिरा; bulliform cells पान गुंडाळण्यास.
- सोपे : पानात cambium नाही → द्वितीयक वाढ नाही.
- मध्यम : Palisade = वर, अन्न बनवते.
- परीक्षेसाठी (CET) : Amphistomatic = दोन्ही बाजूंस stomata.
द्विदल = वलय, pith; एकदल = विखुरलेले, pith नाही; मूळ polyarch > 6.
‘एकदल खोडात cambium’ चूक. सापळा : ‘द्विदल पानात stomata फक्त वर’ चूक (खाली जास्त).
आठवणीची युक्ती : "Mono-Many-scattered; Di-Disciplined ring (शिस्तीत वलय)".
फरक ओळखा
| मुद्दा | द्विदल | एकदल |
|---|---|---|
| Stem bundles | वलयात, open | विखुरलेले, closed |
| Root xylem | 2–6 | 6 पेक्षा जास्त |
| Leaf | Dorsiventral | Isobilateral |
सरावासाठी प्रश्न
- 1Epiblema म्हणजे?
- 2Casparian strip कशाची?
- 3Polyarch म्हणजे?
- 4द्विदल खोडाचे bundles?
- 5एकदल खोडात pith?
- 6Palisade parenchyma कोठे?
- 7Bulliform cells चे कार्य?
- 8द्विदल व एकदल पान फरक.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मुळाचा बाहेरचा थर (root hairs).
- 2Suberin; endodermis च्या भित्तिकेत.
- 36 पेक्षा जास्त xylem गट (एकदल मूळ).
- 4वलयात, conjoint, collateral, open, endarch.
- 5नाही.
- 6Upper epidermis खाली.
- 7पान गुंडाळणे/उलगडणे.
- 8Dorsiventral/isobilateral; stomata खाली जास्त/दोन्ही; palisade-spongy/नाही.
संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी
| संकल्पना | मुख्य तथ्य |
|---|---|
| विभाजी ऊती | Apical = लांबी; lateral = जाडी |
| साध्या ऊती | P जिवंत; C जिवंत; S मृत (lignin) |
| Xylem | मृत; पाणी; tracheid, vessel; endarch/exarch |
| Phloem | जिवंत; अन्न; sieve tube + companion |
| Bundles | Radial; collateral open/closed; concentric |
| द्वितीयक वाढ | Cambial ring; periderm = P-P-P |
| अंतर्रचना | द्विदल वलय; एकदल विखुरलेले |
🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे
- विभाजी ऊतींचे वर्गीकरण.
- Parenchyma, collenchyma, sclerenchyma तुलना.
- Xylem आणि phloem फरक.
- Vascular bundle चे प्रकार.
- द्वितीयक वाढ, annual ring, periderm.
- द्विदल/एकदल मूळ, खोड, पान T.S.
आधी संकल्पना समजा → आकृती काढा → मुद्दे लक्षात ठेवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.