K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 11 · जीवशास्त्र

धडा ७: पेशी विभाजन (Cell Division)

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

पेशी-चक्र आणि इंटरफेज

इयत्ता ९–१० शी जोड

इयत्ता ९–१० मध्ये शिकलेल्या mitosis आणि meiosis च्या सोप्या ओळखीचा हा सविस्तर टप्पा आहे; येथे प्रत्येक अवस्था क्रमाने शिकतो.

रोजच्या जीवनातून

बिल्डिंग बांधण्यापूर्वी पाया, साहित्य आणि आराखडा तयार करतात; तसेच पेशी विभाजनापूर्वी वाढते, DNA दुप्पट करते आणि तयारी करते - हा काळ म्हणजे interphase.

सोपी व्याख्या

Cell cycle = विभाजन पावणाऱ्या पेशीतील घटनांचा क्रम : Interphase (G1, S, G2) आणि M-phase (karyokinesis + cytokinesis). Interphase सर्वात दीर्घ टप्पा.

पेशी-चक्राचे टप्पेG18 h+S6–8 hG22–5 hM1–3 hपेशी-चक्रInterphase = G1 + S + G2G1वाढ; RNA, प्रथिने, पटलSDNA प्रतिकृती (दुप्पट); histoneG2केंद्रक वाढ; विभाजन-प्रथिनेMKaryokinesis + cytokinesisG0विश्रांती/न विभागणारी अवस्थाInterphase = सर्वात दीर्घ टप्पाS मध्ये DNA दुप्पट; गुणसूत्र संख्या तीचCentriole ची जोडी G1/S मध्ये दुप्पट होते (प्राणी पेशी)‘M’ = mitosis किंवा meiosis

आकृतीत : पेशी-चक्र : G1 (8 तास+), S (6–8), G2 (2–5), M (1–3) आणि G0.

नियम 1 : Interphase चे तीन भाग — G1 (first gap) : पेशी वाढते; mRNA, rRNA, tRNA, प्रथिने, पटल तयार. S (synthesis) : DNA प्रतिकृती - DNA दुप्पट, histone प्रथिने. G2 : केंद्रक वाढ; विभाजनासाठी प्रथिने; प्राण्यांत centrioles चे नवीन जोडी.

  • सोपे : S = DNA दुप्पट, पण गुणसूत्र संख्या तीच.
  • मध्यम : G1 + S + G2 = interphase; M = division.
  • परीक्षेसाठी (CET) : G0 = विभाजन न करणारी विश्रांती-अवस्था (उदा. चेतापेशी).

नियम 2 : M-phase — ‘M’ = mitosis किंवा meiosis. दोन भाग : karyokinesis = केंद्रक-विभाजन (दोन केंद्रके) आणि cytokinesis = पेशीद्रव्य-विभाजन (दोन पेशी). बहुपेशीय जीवाची सुरुवात एका zygote पासून; वाढ पेशी-विभाजनावर अवलंबून.

  • सोपे : Karyo = केंद्रक; cyto = पेशीद्रव्य.
  • मध्यम : M-phase सर्वात लहान (1–3 तास).
  • परीक्षेसाठी (CET) : ‘Every cell from a cell’ - Virchow; वाढ आणि जखम भरणे विभाजनाने.
लक्षात ठेवा

G1 वाढ; S DNA प्रतिकृती; G2 तयारी; M विभाजन.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘S-phase मध्ये गुणसूत्र संख्या दुप्पट’ चूक (DNA दुप्पट). सापळा : ‘Interphase = विश्रांतीचा काळ’ चूक (सर्वाधिक सक्रिय).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "G1 = Grow, S = Synthesise DNA, G2 = Get ready, M = Multiply".

फरक ओळखा

टप्पाघटनाकालावधी
G1वाढ, RNA, प्रथिने8 तास+
SDNA प्रतिकृती6–8 तास
G2केंद्रक वाढ2–5 तास

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Cell cycle चे दोन मुख्य टप्पे.
  2. 2Interphase चे तीन भाग.
  3. 3DNA प्रतिकृती कोणत्या phase मध्ये?
मध्यम
  1. 4Histone प्रथिने कधी तयार होतात?
  2. 5Karyokinesis आणि cytokinesis म्हणजे?
  3. 6G0 phase म्हणजे काय?
आव्हानात्मक
  1. 7Interphase सर्वात दीर्घ का?
  2. 8S आणि G2 मधील फरक.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Interphase आणि M-phase.
  2. 2G1, S, G2.
  3. 3S-phase.
  4. 4S-phase मध्ये.
  5. 5केंद्रक-विभाजन / पेशीद्रव्य-विभाजन.
  6. 6पेशी विभागणी थांबवून विश्रांतीत जाणारी अवस्था.
  7. 7वाढ, DNA प्रतिकृती आणि तयारी लागते.
  8. 8S मध्ये DNA दुप्पट; G2 मध्ये विभाजन-प्रथिने आणि केंद्रक वाढ.

विभाजनाचे प्रकार; प्रोफेज आणि मेटाफेज (mitosis)

रोजच्या जीवनातून

जखम भरते कारण आसपासच्या पेशी mitosis ने नवीन पेशी बनवतात; पण शुक्राणू आणि अंडी बनण्यास वेगळे विभाजन लागते - meiosis.

सोपी व्याख्या

तीन प्रकार : Amitosis (थेट), Mitosis (अप्रत्यक्ष, 2 समान पेशी), Meiosis (न्यूनीकरण). Mitosis : prophase, metaphase, anaphase, telophase + cytokinesis.

विभाजन-प्रकार; prophase आणि metaphaseतीन प्रकारच्या पेशी-विभाजनAmitosisMitosisMeiosisथेट; केंद्रक आकुंचन पावतेजिवाणू, जुन्या पेशीअप्रत्यक्ष; 2 समान पेशीशरीराची वाढन्यूनीकरण; 4 haploid पेशीजनन-पेशीProphaseMetaphaseगुणसूत्र दाट; केंद्रक-पटल लुप्तcentrosomes ध्रुवांकडेगुणसूत्र विषुववृत्तावर (metaphase plate)spindle तंतू centromere ला जोडलेले

आकृतीत : तीन प्रकारचे विभाजन; mitosis चे prophase आणि metaphase.

Live आकृती

विभाजनाचे प्रकार; प्रोफेज आणि मेटाफेज (mitosis)

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : विभाजनाचे प्रकार — Amitosis : केंद्रक लांबट होऊन मध्ये आकुंचन पावते, असमान दोन भाग; जिवाणू, जुन्या पेशी, गर्भपटल. Mitosis : haploid आणि diploid दोन्ही पेशींत. Meiosis : फक्त diploid पेशींत. उदा. मधमाशीचे नर haploid अंड्यापासून; Marchantia चे बीजाणू mitosis ने gametophyte.

  • सोपे : Amitosis = सर्वात सोपे; spindle नाही.
  • मध्यम : Mitosis = equational (संख्या तीच).
  • परीक्षेसाठी (CET) : Meiosis = reductional (संख्या निम्मी).

नियम 2 : Prophase आणि Metaphase — Prophase : chromatin दाट होऊन गुणसूत्रे दिसतात (दोन sister chromatids + centromere); nucleolus व nuclear membrane लुप्त; centrosomes ध्रुवांकडे; spindle तयार. Metaphase : गुणसूत्र सर्वाधिक दाट, विषुववृत्तावर (metaphase plate); spindle तंतू centromere ला जोडलेले; centromere दुभंगते.

  • सोपे : गुणसूत्र मोजण्यासाठी सर्वोत्तम अवस्था = metaphase.
  • मध्यम : Prophase मध्ये nucleolus अदृश्य होते.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Metaphase plate = विषुववृत्तावरील गुणसूत्रांची रांग.
लक्षात ठेवा

Prophase = दाटणे + पटल लुप्त; Metaphase = विषुववृत्तावर रांग.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Metaphase मध्ये chromatids ध्रुवांकडे’ चूक (anaphase). सापळा : ‘Meiosis haploid पेशींत’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "PMAT : Prophase, Metaphase, Anaphase, Telophase (‘Please Make Another Twin’)".

फरक ओळखा

प्रकारपरिणामउदा.
Amitosis2 असमानजिवाणू
Mitosis2 समानकायिक पेशी
Meiosis4 haploidजनन-पेशी

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Amitosis कोठे आढळते?
  2. 2Mitosis चे चार टप्पे.
  3. 3Prophase मध्ये काय लुप्त होते?
मध्यम
  1. 4Metaphase plate म्हणजे?
  2. 5गुणसूत्रे मोजण्यासाठी कोणता टप्पा उत्तम?
  3. 6Spindle तंतू कशाला जोडतात?
आव्हानात्मक
  1. 7Mitosis ला equational का म्हणतात?
  2. 8Prophase आणि metaphase मधील फरक.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1जिवाणू, जुन्या पेशी, गर्भपटल.
  2. 2Prophase, metaphase, anaphase, telophase.
  3. 3Nucleolus आणि nuclear membrane.
  4. 4विषुववृत्तावरील गुणसूत्रांची रांग.
  5. 5Metaphase.
  6. 6Centromere (kinetochore).
  7. 7गुणसूत्र संख्या तीच राहते.
  8. 8Prophase : दाटणे, पटल लुप्त; metaphase : विषुववृत्तावर रांग.

ॲनाफेज, टेलोफेज, पेशीद्रव्य-विभाजन आणि mitosis चे महत्त्व

रोजच्या जीवनातून

दोरीच्या खेळात दोन गट दोरी विरुद्ध दिशांना ओढतात; anaphase मध्ये spindle तंतू गुणसूत्रांना असेच ध्रुवांकडे ओढतात.

सोपी व्याख्या

Anaphase : sister chromatids वेगळे होऊन daughter chromosomes ध्रुवांकडे. Telophase : केंद्रके पुन्हा तयार. Cytokinesis : पेशीद्रव्याचे विभाजन - प्राण्यांत cleavage furrow, वनस्पतींत cell plate.

Anaphase ते cytokinesisAnaphaseTelophaseCytokinesischromatids वेगळे; ध्रुवांकडेदोन केंद्रके; nucleolus परतपेशीद्रव्याचे विभाजनप्राणी पेशीcleavage furrow (आतून आकुंचन)वनस्पती पेशीcell plate (मध्यातून बाहेर) = middle lamellavs

आकृतीत : Anaphase, telophase आणि cytokinesis; प्राणी व वनस्पती पेशींतील फरक.

नियम 1 : Anaphase आणि Telophase — Anaphase : centromere दुभंगते; chromatids = daughter chromosomes; kinetochore तंतू आकुंचन पावतात आणि polar तंतू लांब होतात → केळ्याच्या घडासारखे. Telophase : गुणसूत्रे उकलतात; nucleolus आणि nuclear membrane परत; spindle विरघळते; दोन केंद्रके.

  • सोपे : Anaphase = गुणसूत्रे ध्रुवांकडे; telophase = केंद्रके तयार.
  • मध्यम : Telophase = prophase चे उलटे.
  • परीक्षेसाठी (CET) : अंतिम परिणाम : 2 केंद्रके, अजून एकच पेशी.

नियम 2 : Cytokinesis आणि महत्त्व — प्राणी : विषुववृत्तावर cleavage furrow, microfilaments ची contractile ring; spindle ला लंब. वनस्पती : भित्तिका लवचिक नसल्याने मध्यातून cell plate (golgi vesicles) बाहेर वाढते = middle lamella. महत्त्व : गुणसूत्र संख्या स्थिर; वाढ; जुन्या पेशींची जागा; अलैंगिक जनन; nucleo-cytoplasmic ratio. मर्यादा : विविधता नाही.

  • सोपे : Furrow = आतून आकुंचन; cell plate = आतून बाहेर.
  • मध्यम : Mitosis = वाढ + दुरुस्ती + अलैंगिक जनन.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Mitosis variation आणत नाही.
लक्षात ठेवा

Anaphase = वेगळे; telophase = केंद्रके; cytokinesis = पेशी वेगळ्या; वनस्पती = cell plate.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘वनस्पतीत cleavage furrow’ चूक. सापळा : ‘Mitosis मुळे variation’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Animal = Pinch (चिमटा); Plant = Plate (भिंत)".

फरक ओळखा

मुद्दाप्राणीवनस्पती
CytokinesisCleavage furrowCell plate
दिशाबाहेरून आतमध्यातून बाहेर
कारणभित्तिका नाहीकडक भित्तिका

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Anaphase मध्ये काय घडते?
  2. 2Telophase चे दोन वैशिष्ट्य.
  3. 3Cytokinesis म्हणजे?
मध्यम
  1. 4Cell plate कशापासून बनते?
  2. 5वनस्पतीत furrow का बनत नाही?
  3. 6Mitosis चे तीन महत्त्व.
आव्हानात्मक
  1. 7Mitosis ची मर्यादा?
  2. 8Kinetochore आणि polar तंतू यांतील फरक.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Sister chromatids वेगळे होऊन ध्रुवांकडे जातात.
  2. 2Nucleolus व पटल परत; spindle लुप्त.
  3. 3पेशीद्रव्याचे विभाजन.
  4. 4Golgi vesicles; पुढे middle lamella.
  5. 5कडक भित्तिका.
  6. 6वाढ; दुरुस्ती; अलैंगिक जनन.
  7. 7नवीन जनुक-संयोग (विविधता) नाही.
  8. 8Kinetochore आकुंचन पावतात; polar लांब होतात.

अर्धसूत्री विभाजन : ओळख आणि प्रोफेज I

रोजच्या जीवनातून

आई-वडिलांकडून प्रत्येकी अर्धे गुणसूत्र मिळून मूल बनते; त्यासाठी जनन-पेशींतील गुणसूत्रे आधी निम्मी करावी लागतात - हे काम meiosis करते.

सोपी व्याख्या

Meiosis (J. B. Farmer, 1905) = जनन-पेशींत होणारे न्यूनीकरण विभाजन; एक diploid पेशी → चार haploid पेशी. दोन भाग : Meiosis I (heterotypic) आणि Meiosis II (homotypic).

Meiosis रूपरेषा आणि prophase IMeiosis : दोन विभाजने, चार haploid पेशी2n → n + nMeiosis In,n → 4 × nMeiosis IIheterotypic/ homotypicProphase ILeptotenebouquetZygotenesynapsisPachytenecrossing overDiplotenechiasmataDiakinesisterminalisationHomologous गुणसूत्र : एक आईकडून + एक वडिलांकडूनCrossing over = non-sister chromatids मध्ये भाग-देवाणघेवाण (recombination)Meiosis ही संज्ञा J. B. Farmer, 1905; meiocytes = विभागणाऱ्या पेशीProphase I सर्वात दीर्घ; क्रम : L-Z-P-D-D

आकृतीत : Meiosis ची रूपरेषा आणि prophase I चे पाच उपटप्पे.

Live आकृती

अर्धसूत्री विभाजन : ओळख आणि प्रोफेज I

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : Meiosis I ची रूपरेषा — Meiosis I = diploid पेशी → दोन haploid पेशी (गुणसूत्र संख्या निम्मी). टप्पे : prophase I, metaphase I, anaphase I, telophase I, cytokinesis I. Prophase I सर्वात दीर्घ; येथे meiosis ची खास वैशिष्ट्ये.

  • सोपे : Meiocytes = meiosis करणाऱ्या पेशी.
  • मध्यम : Meiosis I ला heterotypic म्हणतात - प्रकार बदलतो (2n → n).
  • परीक्षेसाठी (CET) : Meiosis फक्त जनन-पेशींत.

नियम 2 : Prophase I चे पाच उपटप्पे — Leptotene : गुणसूत्र लांब धागे; bouquet. Zygotene : homologous जोडी - synapsis (synaptonemal complex). Pachytene : tetrad (4 chromatids); crossing over (non-sister chromatids मध्ये). Diplotene : chiasmata दिसतात; desynapsis. Diakinesis : terminalization; nucleolus व पटल लुप्त.

  • सोपे : LZPDD = Leptotene, Zygotene, Pachytene, Diplotene, Diakinesis.
  • मध्यम : Crossing over = pachytene; chiasmata दिसतात = diplotene.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Synapsis = zygotene.
लक्षात ठेवा

Synapsis (zygotene), crossing over (pachytene), chiasmata दिसतात (diplotene), terminalization (diakinesis).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Crossing over zygotene मध्ये’ चूक (pachytene). सापळा : ‘Meiosis soma पेशींत’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Lazy Zebras Play Dodge-ball Daily : L Z P D D".

फरक ओळखा

उपटप्पामुख्य घटना
LeptoteneBouquet
ZygoteneSynapsis
PachyteneCrossing over, tetrad
DiploteneChiasmata, desynapsis

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Meiosis हा शब्द कोणी दिला?
  2. 2Meiosis चा परिणाम?
  3. 3Prophase I चे पाच उपटप्पे.
मध्यम
  1. 4Synapsis म्हणजे?
  2. 5Crossing over केव्हा आणि कोणात?
  3. 6Chiasmata म्हणजे?
आव्हानात्मक
  1. 7Bouquet stage कोणता?
  2. 8Meiosis I ला heterotypic का म्हणतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1J. B. Farmer (1905).
  2. 21 diploid → 4 haploid.
  3. 3Leptotene, zygotene, pachytene, diplotene, diakinesis.
  4. 4Homologous गुणसूत्रांची जोडी.
  5. 5Pachytene; non-sister chromatids.
  6. 6Crossing over चे X-आकाराचे बिंदू.
  7. 7Leptotene.
  8. 82n → n; गुणसूत्र संख्या बदलते.

मेटाफेज I पासून अर्धसूत्री II पर्यंत

रोजच्या जीवनातून

एका पिशवीतील चेंडूंचे दोन गट, मग प्रत्येक गटाचे आणखी दोन - अशा दोन फेऱ्यांत चार लहान गट बनतात; meiosis असेच.

सोपी व्याख्या

Meiosis I : metaphase I (tetrads विषुववृत्तावर), anaphase I (homologous वेगळे - disjunction), telophase I. Meiosis II : mitosis सारखा; sister chromatids वेगळे; चार haploid पेशी.

Meiosis I चा उत्तरार्ध आणि Meiosis IIMeiosis I चे मध्य व अंतिम टप्पेMetaphase IAnaphase ITelophase Itetrads विषुववृत्तावरhomologous वेगळे (disjunction)2 haploid पेशी (interkinesis)Meiosis II (mitosis सारखा) → 4 haploid पेशीProphase IIMetaphase IIAnaphase IITelophase IIMeiosis I = reductional | II = equational; sister chromatids II मध्ये वेगळे

आकृतीत : Meiosis I चे metaphase-anaphase-telophase आणि Meiosis II चे चार टप्पे.

नियम 1 : Meiosis I चे उर्वरित टप्पे — Metaphase I : tetrads विषुववृत्तावर; centromeres ध्रुवांकडे, भुजा विषुववृत्ताकडे. Anaphase I : homologous गुणसूत्रे वेगळी (disjunction); sister chromatids वेगळे होत नाहीत. Telophase I : haploid संच ध्रुवांवर; दोन केंद्रके. Cytokinesis I : दोन haploid पेशी; मधे लहान interkinesis (कधी नाही).

  • सोपे : Anaphase I = homologous वेगळे; anaphase II = chromatids वेगळे.
  • मध्यम : Interkinesis मध्ये DNA प्रतिकृती नाही.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Recombinant chromatid मुळे दोन sister chromatids अनुवांशिक भिन्न.

नियम 2 : Meiosis II — Meiosis I नंतर दोन haploid पेशींचे पुन्हा विभाजन (mitosis सारखे; homotypic). Prophase II : गुणसूत्रे दिसतात; centrioles ध्रुवांकडे. Metaphase II : विषुववृत्तावर; centromere दुभंगते. Anaphase II : sister chromatids ध्रुवांकडे. Telophase II + cytokinesis II : एकूण चार haploid पेशी → गॅमीट्स.

  • सोपे : Meiosis II = equational.
  • मध्यम : एका meiocyte पासून 4 पेशी; 80 शुक्राणू = 20 meiocytes.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Meiosis II मध्ये गुणसूत्र संख्या बदलत नाही.
लक्षात ठेवा

Anaphase I = homologous; anaphase II = sister chromatids; शेवटी 4 haploid पेशी.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Anaphase I मध्ये chromatids वेगळे’ चूक. सापळा : ‘Meiosis II reductional’ चूक (equational).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "I = Individuals (homologous) वेगळे; II = Identical halves (chromatids) वेगळे".

फरक ओळखा

मुद्दाMeiosis IMeiosis II
वेगळे होतेHomologousSister chromatids
प्रकारReductionalEquational
परिणाम2 haploid4 haploid

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Metaphase I मध्ये गुणसूत्रे कशी?
  2. 2Disjunction म्हणजे?
  3. 3Anaphase I मध्ये काय वेगळे होत नाही?
मध्यम
  1. 4Interkinesis म्हणजे?
  2. 5Meiosis II ला homotypic का म्हणतात?
  3. 680 शुक्राणूंसाठी किती meiocytes?
आव्हानात्मक
  1. 72n = 20 पेशीच्या anaphase I मध्ये chromatids किती?
  2. 8Meiosis I आणि II मधील दोन फरक.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Tetrads विषुववृत्तावर.
  2. 2Homologous गुणसूत्रांचे वेगळे होणे.
  3. 3Sister chromatids.
  4. 4Meiosis I व II मधील लहान विश्रांती.
  5. 5गुणसूत्र संख्या तीच; mitosis सारखे.
  6. 620.
  7. 740.
  8. 8Homologous / sister chromatids वेगळे; reductional / equational.

अर्धसूत्री विभाजनाचे महत्त्व आणि mitosis विरुद्ध meiosis

रोजच्या जीवनातून

भावंडे एका आई-वडिलांची तरी सारखी नसतात; कारण meiosis मध्ये प्रत्येक वेळी गुणसूत्रांचे नवे मिश्रण बनते.

सोपी व्याख्या

Meiosis चे महत्त्व : गॅमीट्स/बीजाणू तयार करणे; पिढ्यानपिढ्या गुणसूत्र संख्या स्थिर; crossing over मुळे variation (उत्क्रांतीचा कच्चा माल). Mitosis = 2 समान पेशी; meiosis = 4 haploid भिन्न पेशी.

Mitosis आणि meiosis तुलनाMitosisMeiosis2n2n2n1 विभाजन → 2 समान पेशी2nnnnnnn2 विभाजने → 4 haploid पेशीकोठेकायिक पेशीजनन-पेशीफरकनाहीcrossing over → विविधताउपयोगवाढ, दुरुस्तीगॅमीट्स/बीजाणूMitosis = equational | Meiosis I = reductional

आकृतीत : Mitosis आणि meiosis ची तुलना : पेशींची संख्या आणि गुणसूत्र संच.

नियम 1 : Meiosis चे महत्त्व — Meiosis नसते तर प्रत्येक पिढीत गुणसूत्र दुप्पट होऊन विकृती निर्माण झाली असती. Meiosis + fertilisation मुळे प्रजातीची संख्या स्थिर. Crossing over आणि homologous गुणसूत्रांचे स्वतंत्र वाटप → आनुवंशिक विविधता → उत्क्रांती.

  • सोपे : Meiosis : 2n → n; fertilisation : n + n → 2n.
  • मध्यम : विविधता = उत्क्रांतीचा कच्चा माल.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Meiosis उत्क्रांतीला मदत करते (नवे जनुक-संयोग).

नियम 2 : Mitosis आणि Meiosis तुलना — Mitosis : कायिक पेशी; एक विभाजन; 2 पेशी, 2n; गुणसूत्र संख्या तीच (equational); crossing over नाही; वाढ-दुरुस्ती. Meiosis : जनन-पेशी; दोन विभाजने; 4 पेशी, n; संख्या निम्मी (reductional); crossing over + synapsis; विविधता.

  • सोपे : Synapsis आणि chiasmata फक्त meiosis मध्ये.
  • मध्यम : Mitosis मध्ये daughter पेशी parent सारख्या.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Meiosis I = reductional; meiosis II = equational.
लक्षात ठेवा

Mitosis 2 × 2n समान; meiosis 4 × n भिन्न; crossing over फक्त meiosis मध्ये.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Meiosis मुळे वाढ’ चूक. सापळा : ‘Mitosis मध्ये synapsis’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Mitosis = Make Identical Twins; Meiosis = Makes Eggs/sperm + Variety".

फरक ओळखा

मुद्दाMitosisMeiosis
पेशी2 (2n)4 (n)
Crossing overनाहीआहे
उपयोगवाढ, दुरुस्तीगॅमीट्स, विविधता

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Meiosis चे दोन महत्त्व.
  2. 2Meiosis नसते तर काय?
  3. 3Mitosis मध्ये किती पेशी बनतात?
मध्यम
  1. 4Meiosis मध्ये किती?
  2. 5Crossing over कशासाठी महत्त्वाचे?
  3. 6कांद्याची पानातील पेशी 16 गुणसूत्रे; मूळ व परागकण?
आव्हानात्मक
  1. 7Mitosis व meiosis चे तीन फरक.
  2. 8Meiosis उत्क्रांतीला कसे कारणीभूत?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1गुणसूत्र संख्या स्थिर; विविधता.
  2. 2गुणसूत्र संख्या पिढ्यानपिढ्या दुप्पट होऊन विकृती.
  3. 32.
  4. 44 haploid.
  5. 5आनुवंशिक विविधता.
  6. 6मूळ 16; परागकण 8.
  7. 7पेशी 2/4; 2n/n; crossing over नाही/आहे.
  8. 8विविधता निर्माण होते, जी नैसर्गिक निवडीला कच्चा माल.

पेशी-चक्र नियंत्रण, पेशी-मृत्यू आणि गणिते

रोजच्या जीवनातून

वाहतूक सिग्नलप्रमाणे पेशी-चक्रात ‘checkpoint’ असतात; सिग्नल बिघडला की पेशी बेताल वाढतात - कर्करोग.

सोपी व्याख्या

पेशी-चक्र नियंत्रण : cyclins, CDK (cyclin-dependent kinases) आणि MPF प्रथिने. Necrosis = इजेमुळे पेशी-मृत्यू; Apoptosis = नियोजित पेशी-मृत्यू (‘cellular suicide’).

नियंत्रण, पेशी-मृत्यू आणि गणितेपेशी-चक्र नियंत्रणG1 → SG2 → MMetaphasecheckpointsCyclins + CDK (kinase) + MPF → पुढची अवस्था ठरवतातनियंत्रण सुटले → अनियंत्रित विभाजन = कर्करोगNecrosis : इजेने पेशी मरतेApoptosis : नियोजित पेशी-मृत्यू≠उदा. गर्भातील बोटांमधील पेशीगणित : 2n = 16 (कांदा)मूळ पेशी 16 | परागकण 8 | meiosis नंतर प्रत्येक पेशी 880 शुक्राणू → 20 meiocytes (प्रत्येक 4)2n = 20 : Anaphase I मध्ये chromatids = 40, गुणसूत्रे 20

आकृतीत : Checkpoints, necrosis व apoptosis आणि गुणसूत्र-गणिताची उदाहरणे.

नियम 1 : नियंत्रण आणि पेशी-मृत्यू — Cyclins, MPF (maturation promoting factor) आणि CDK पेशी-चक्र पुढे नेतात; G1/S, G2/M आणि metaphase येथे checkpoints. नियंत्रण सुटल्यास कर्करोग. Necrosis : इजा/रसायनामुळे; apoptosis : भ्रूणात बोटांमधील पेशी मरतात, कर्करोग-पेशी नष्ट होतात.

  • सोपे : Apoptosis जीवाला फायदेशीर; necrosis हानिकारक.
  • मध्यम : Cyclin ‘चक्र’ चा सिग्नल; CDK = kinase enzyme.
  • परीक्षेसाठी (CET) : कर्करोग = पेशी-चक्र नियंत्रणाचा अपयश.

नियम 2 : गुणसूत्र आणि पेशी-संख्येची गणिते — नियम : mitosis → गुणसूत्र 2n तेच; meiosis → n; पेशींची संख्या : mitosis ×2, meiosis ×4. उदा. कांदा 2n = 16 : मूळ 16, पराग 8. 80 शुक्राणू → 20 meiocytes. 2n = 20 : anaphase I ला chromatids 40, गुणसूत्रे 20; anaphase II ला प्रत्येक पेशीत 20 गुणसूत्रे (दोन्ही पेशी मिळून 40).

  • सोपे : Chromatid संख्या = S-phase नंतर गुणसूत्र × 2.
  • मध्यम : शुक्राणू संख्या ÷ 4 = meiocytes.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Anaphase II मध्ये chromatids स्वतंत्र गुणसूत्र बनतात.
लक्षात ठेवा

नियंत्रण : cyclin-CDK-MPF; apoptosis = नियोजित; meiocytes = शुक्राणू ÷ 4.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Necrosis = नियोजित’ चूक. सापळा : ‘Anaphase I ला chromatids वेगळे’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Necro = Nasty (इजा); Apo = Appointed (ठरलेला)".

फरक ओळखा

मुद्दाNecrosisApoptosis
कारणइजानियोजित संकेत
परिणामहानीउपयुक्त

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1MPF चे पूर्ण रूप?
  2. 2Checkpoint म्हणजे?
  3. 3Apoptosis चे उदाहरण.
मध्यम
  1. 4Necrosis आणि apoptosis फरक.
  2. 5कांद्यात 2n = 16; पराग कणात गुणसूत्रे?
  3. 680 शुक्राणूंसाठी meiocytes?
आव्हानात्मक
  1. 72n = 20 असता anaphase I ला chromatids?
  2. 8कर्करोग का होतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Maturation promoting factor.
  2. 2पेशी-चक्रातील नियंत्रण-बिंदू.
  3. 3गर्भात बोटांमधील पेशींचा मृत्यू.
  4. 4इजेने / नियोजित; हानिकारक / उपयुक्त.
  5. 58.
  6. 620.
  7. 740.
  8. 8पेशी-चक्र नियंत्रण सुटल्याने अनियंत्रित विभाजन.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामुख्य तथ्य
Cell cycleG1 → S (DNA) → G2 → M; interphase सर्वात दीर्घ
MitosisPMAT; equational; 2 × 2n
Cytokinesisप्राणी : furrow; वनस्पती : cell plate
Prophase IL-Z-P-D-D; synapsis; crossing over
Meiosis I / IIHomologous / chromatids वेगळे; 4 × n
महत्त्वसंख्या स्थिर; variation; उत्क्रांती
मृत्यू / गणितेNecrosis vs apoptosis; 80 sperms = 20 meiocytes

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • G1, S, G2, M चे कार्य.
  • Mitosis चे टप्पे आणि प्राणी/वनस्पती cytokinesis.
  • Prophase I चे उपटप्पे आणि crossing over.
  • Meiosis I आणि II चे फरक.
  • Mitosis विरुद्ध meiosis तक्ता.
  • गुणसूत्र / chromatid / पेशी-संख्येची गणिते.
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → आकृती काढा → मुद्दे लक्षात ठेवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.