धडा ९: पर्यावरण व्यवस्थापन

आकृतीत : आकृतीत हवामान अल्पकालीन आणि स्थानिक; जलवायू दीर्घकालीन आणि व्यापक.

नियम 1 : हवामान आणि जलवायू — हवामानविषयक घटक : वातावरणीय दाब, तापमान, सूर्यप्रकाश, दृश्यमानता, ढग, पाऊस आणि आर्द्रता. एखाद्या प्रदेशाचा जलवायू म्हणजे या घटकांच्या अनेक वर्षांच्या दैनंदिन नोंदींची सरासरी, म्हणजे वातावरणाची दीर्घकालीन प्रमुख स्थिती. हवामान विशिष्ट ठिकाण व वेळेशी संबंधित; जलवायू दीर्घ कालावधी व मोठ्या क्षेत्राशी. हवामान थोड्या काळात बदलू शकते, पण जलवायू दीर्घ काळात हळू बदलतो.

• सोपे : "आज पाऊस पडला" हे हवामान; "कोकणात दरवर्षी भरपूर पाऊस पडतो" हे जलवायू.
• मध्यम : 3 दिवसांचे कमाल तापमान 30, 32 आणि 34 °C : सरासरी (30 + 32 + 34) ÷ 3 = 32 °C; जलवायूचे मूल्य असेच अनेक वर्षांच्या सरासरीतून मिळते.
• परीक्षेसाठी : वाळवंटातला एक थंड दिवस त्याचा जलवायू बदलत नाही, कारण जलवायूसाठी दीर्घकालीन सरासरी लागते.

नियम 2 : जलवायू का महत्त्वाचा — जलवायू अन्न, कपडे, निवारा आणि व्यवसायांवर परिणाम करतो आणि भारतासारख्या कृषिप्रधान देशासाठी विशेष महत्त्वाचा आहे. धावपट्ट्या, बंदरे, मोठे पूल आणि गगनचुंबी इमारती बांधताना वाऱ्याची दिशा व वेग, तापमान आणि दाब विचारात घेतात. 23 मार्च हा जागतिक हवामानशास्त्र दिन. जलवायू लोकांचा आहार, कपडे, घरे आणि जीवनशैली ठरवतो (उदा. काश्मिरी आणि राजस्थानी लोक). तो सागराच्या खारटपणा, सागरी प्रवाह आणि जलचक्राशी संबंधित आहे, खडकांचे क्षरण घडवतो, माती तयार होण्यास व सुपीक होण्यास मदत करतो आणि मातीतील सूक्ष्मजीवांच्या कामावर परिणाम करतो.

• सोपे : काश्मीरमध्ये उबदार लोकरीचे कपडे आणि राजस्थानच्या उन्हाळ्यात हलके सुती कपडे हे जलवायूमुळे.
• मध्यम : शेतकरी कोकणात भात (भरपूर पाऊस) आणि कोरड्या भागात बाजरी (कमी पाऊस) निवडतो, कारण जलवायू पीक ठरवतो.
• परीक्षेसाठी : उंच पूल बांधण्याआधी अभियंते वाऱ्याचा वेग आणि दिशा अभ्यासतात, म्हणजे वादळात पूल धोकादायक हलू नये.

फरक ओळखा

नियम 1 : हवामानशास्त्र — हवामानशास्त्र हवेचे घटक, नैसर्गिक चक्रे, पृथ्वीच्या भूशास्त्रीय हालचाली आणि जलवायू यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यास करते. त्यात वादळे, ढग, पाऊस, गडगडाट आणि वीज येतात. अंदाजाचा फायदा सामान्य लोक, शेतकरी, मासेमारी, विमानसेवा आणि जलवाहतुकीला होतो.

• सोपे : जोरदार पावसाच्या अंदाजामुळे मच्छिमारांना किनाऱ्यावरच थांबण्याचा इशारा मिळतो.
• मध्यम : विमान कंपन्या धुके आणि वाऱ्याच्या अंदाजावरून उड्डाणे सुरक्षितपणे आखतात.
• परीक्षेसाठी : हवामान नकाशे 24 तासांत दोनदा तयार करतात, म्हणून अंदाज दर 24 ÷ 2 = 12 तासांनी अद्ययावत होऊ शकतो.

नियम 2 : संस्था आणि इतिहास — जागतिक हवामानशास्त्र संघटना संयुक्त राष्ट्रांनी 23 मार्च 1950 रोजी स्थापन केली. भारतीय हवामान विभाग (IMD) ब्रिटिशांनी 1875 मध्ये शिमला येथे सुरू केला; मुख्य कार्यालय नवी दिल्ली येथे आणि विभागीय कार्यालये गुवाहाटी, मुंबई, कोलकाता, चेन्नई, नागपूर व नवी दिल्ली येथे. भारतातील मान्सून अंदाज 100 वर्षांपेक्षा जुना आहे. 1877 च्या दुष्काळानंतर एच. एफ. ब्लॅनफोर्ड यांनी हिमालयातील बर्फवृष्टी हा घटक धरून प्रथम मान्सूनचा अंदाज वर्तवला. सर गिल्बर्ट वॉकर यांनी 1930 च्या दशकात जागतिक हवामान घटक आणि मान्सून यांचा संबंध अधोरेखित केला. डॉ. वसंतराव गोवारीकर यांनी सुरू केलेले 16 घटकांचे प्रारूप 1990 ते 2002 वापरले गेले.

• सोपे : IMD ची स्थापना 1875 मध्ये शिमला येथे झाली.
• मध्यम : 1875 ते 1950 (WMO) हे 1950 − 1875 = 75 वर्षे.
• परीक्षेसाठी : 16 घटकांचे प्रारूप 1990 ते 2002 वापरले, म्हणजे 2002 − 1990 = 12 वर्षे.

नियम 3 : अंदाजाची प्रारूपे — गणिती (गतिक) प्रारूप सध्याच्या हवामान माहितीचे परम सुपरकॉम्प्युटराने विश्लेषण करते. सांख्यिकी प्रारूप सध्याच्या निरीक्षणांची तुलना मागील वर्षांच्या घटकांशी करते. समग्र प्रारूप विविध प्रारूपांचे निष्कर्ष एकत्र करते. प्रारूपे सतत बदलावी लागतात कारण सागर–वातावरण संबंध कधीच स्थिर नसतात.

• सोपे : सांख्यिकी प्रारूप आजची तुलना मागील वर्षांशी करते.
• मध्यम : समग्र प्रारूप गतिक आणि सांख्यिकी प्रारूपांचे निष्कर्ष एकत्र करते.
• परीक्षेसाठी : प्रारूपे सतत बदलावी का लागतात? सागर आणि वातावरण एकमेकांच्या संदर्भात सतत बदलत असतात.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत सूक्ष्मजीव ओला कचरा विघटित करतात, सुका नाही.

नियम 1 : घनकचरा — घनकचऱ्याची योग्य विल्हेवाट लावली तर तो ऊर्जेचा मौल्यवान स्रोत ठरू शकतो; नाही तर जल, मृदा आणि वायू प्रदूषण होते आणि आरोग्य व आर्थिक वाढीला धोका. रोजचा घनकचरा : मुंबई सुमारे 5000 टन, पुणे 1700 टन, नागपूर 900 टन. 26 जुलै 2005 च्या मुंबईच्या पुराचे एक कारण घनकचऱ्याचे अयोग्य व्यवस्थापन होते.

• सोपे : मुंबईत रोज सुमारे 5000 टन घनकचरा तयार होतो.
• मध्यम : पुणे आणि नागपूर मिळून : 1700 + 900 = 2600 टन प्रतिदिन.
• परीक्षेसाठी : आठवड्यात पुणे 1700 × 7 = 11,900 टन कचरा करते, म्हणून चांगले व्यवस्थापन मोठे काम आहे.

नियम 2 : घनकचऱ्याचे प्रकार — घरगुती, औद्योगिक, घातक, शेती व बागेतील, इलेक्ट्रॉनिक (जुने टीव्ही, मोबाइल, कॉम्प्युटर), जैववैद्यकीय (पट्ट्या, सुया, हातमोजे), शहरी, किरणोत्सारी (अणुऊर्जा केंद्रे आणि युरेनियम खाणी) आणि खाणकाम कचरा (शिसे, आर्सेनिक, कॅडमियम).

• सोपे : जुना मोबाइल फोन म्हणजे इलेक्ट्रॉनिक कचरा.
• मध्यम : पट्ट्या आणि सुया जैववैद्यकीय कचरा असून त्यांची काळजीपूर्वक विल्हेवाट लावावी लागते; घरगुती कचऱ्यात मिसळू नयेत.
• परीक्षेसाठी : खाणकामातील शिसे, आर्सेनिक आणि कॅडमियम विषारी असतात, म्हणून खाणकाम कचरा घातक आहे.

नियम 3 : ओला आणि सुका कचरा — जैव-विघटनशील कचरा (स्वयंपाकघरातील कचरा, राख, माती, शेण, वनस्पतीचे भाग) सूक्ष्मजीव सहज विघटित करतात; त्याला ओला कचरा म्हणतात; त्यातून खत आणि जैवइंधन मिळते. अविघटनशील कचरा (प्लास्टिक, धातू) विघटनाला खूप काळ घेतो; त्याला सुका कचरा म्हणतात.

• सोपे : केळीची साल ओला कचरा; प्लास्टिकची बाटली सुका कचरा.
• मध्यम : खत फक्त ओल्या कचऱ्यापासून बनते, कारण त्यावर सूक्ष्मजीव कार्य करतात.
• परीक्षेसाठी : 10 kg घरगुती कचऱ्यात 6 kg ओला असेल तर 10 − 6 = 4 kg सुका आणि 6 ÷ 10 × 100 = 60% चे खत होऊ शकते.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत कचरा व्यवस्थापनासाठी कमी करा, पुन्हा वापरा आणि पुनर्चक्रीकरण करा.

नियम 1 : गरज आणि पद्धती — गरज : प्रदूषण रोखणे, ऊर्जा व खत बनवणे आणि रोजगार निर्माण करणे, नैसर्गिक संसाधनांवरील ताण कमी करणे, आरोग्य सुधारणे आणि पर्यावरणाचा समतोल राखणे. पद्धती : कंपोस्टिंग, गांडूळखत, पायरोलिसिस (जैववायू, जैववीज अशी ऊर्जा), जैववैद्यकीय कचऱ्याचे भस्मीकरण आणि भराव भूमी.

• सोपे : गांडूळखतात गांडुळे ओल्या कचऱ्याचे खत बनवतात.
• मध्यम : जैववैद्यकीय कचरा, जसे वापरलेल्या सुया व पट्ट्या, भस्मीकरणाने (विशेष भट्टीत जाळून) नष्ट करतात.
• परीक्षेसाठी : कचऱ्याच्या पायरोलिसिसमधून जैववायू आणि जैववीज मिळते, म्हणून तो दोन समस्या सोडवतो : कचरा आणि ऊर्जा.

नियम 2 : 3 R मंत्र आणि सवयी — 3 R मंत्र : कमी करा, पुन्हा वापरा, पुनर्चक्रीकरण करा. सात तत्त्वे : पुन्हा वापर (Reuse), नकार (Refuse), पुनर्चक्रीकरण (Recycle), पुनर्विचार (Rethink), कमी करणे (Reduce), संशोधन (Research) आणि नियमन (Regulation). चांगल्या सवयी : कापडी पिशव्या वापरा, वेष्टने कचरापेटीत टाका, कागदाच्या दोन्ही बाजू वापरा, पुनर्भारित (rechargeable) बॅटऱ्या वापरा आणि वापरा-फेका वस्तू टाळा.

• सोपे : प्लास्टिक पिशवीऐवजी कापडी पिशवी वापरणे म्हणजे Reduce.
• मध्यम : पानाच्या दोन्ही बाजू वापरल्याने निम्मा कागद लागतो : एक पान दोनचे काम करते.
• परीक्षेसाठी : एक कुटुंब रोज 4 प्लास्टिक पिशव्या वापरते. 30 दिवसांत 4 × 30 = 120 पिशव्या. कापडी पिशव्या वापरल्यास सर्व 120 टळतात.

नियम 3 : विघटनाचा काळ — केळीची सालपटे 3 ते 4 आठवडे; कापडी पिशव्या 1 महिना; चिंध्या 5 महिने; लोकरीचे मोजे 1 वर्ष; लाकूड 10 ते 15 वर्षे; चामड्याचे बूट 40 ते 50 वर्षे; पत्र्याचे डबे 50 ते 100 वर्षे; ॲल्युमिनियमचे डबे 200 ते 250 वर्षे; काही प्लास्टिक पिशव्या 10 लाख वर्षे; थर्माकोल कप अनंत काळ. कचऱ्यापासून सर्वाधिक वीज अमेरिका बनवते आणि जपान केळीच्या सालीपासून धागे व कागद बनवतो. अथेन्सने इ.स.पू. 320 मध्ये कचरा विल्हेवाटीचा कायदा केला.

• सोपे : केळीची साल 3 ते 4 आठवड्यांत नाहीशी होते, पण प्लास्टिक लाखो वर्षे राहते.
• मध्यम : चामड्याचे बूट 40 ते 50 वर्षे आणि ॲल्युमिनियम डबा 200 ते 250 वर्षे घेतो, म्हणून डबा सुमारे 5 पट जास्त टिकतो (200 ÷ 40 = 5).
• परीक्षेसाठी : 10 लाख वर्षे म्हणजे 10,00,000 वर्षे. लाकडाच्या 10 वर्षांनी भागले तर प्लास्टिकला लाकडापेक्षा 10,00,000 ÷ 10 = 1,00,000 पट जास्त काळ लागतो.

आकृतीत : आकृतीत नैसर्गिक वस्तू लवकर विघटित होतात; चामडे आणि लाकूड यांना अनेक दशके लागतात.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत प्रथमोपचारात नेहमी आधी ABC तपासा.

नियम 1 : आपत्ती व्यवस्थापन — नैसर्गिक आपत्ती (वीज, पूर, आग) आणि मानवनिर्मित आपत्ती (अपघात, बॉम्बस्फोट, रासायनिक अपघात, चेंगराचेंगरी, दंगली) मोठे नुकसान करतात. आपत्ती व्यवस्थापन म्हणजे योग्य नियोजन, संघटित कृती आणि समन्वय : नुकसान टाळणे, सज्जता, मदत, तात्काळ कृती, नुकसानीचे मूल्यमापन, बचाव व मदत आणि पुनर्वसन.

• सोपे : पूर नैसर्गिक आपत्ती; रासायनिक गळती मानवनिर्मित.
• मध्यम : क्रमाने पायऱ्या : नुकसान टाळणे, सज्जता, मदत, तात्काळ कृती, नुकसानीचे मूल्यमापन, बचाव, पुनर्वसन.
• परीक्षेसाठी : आणीबाणीत आधी 108 (रुग्णवाहिका) किंवा 112 ला फोन करा, मग थांबताना प्रथमोपचार द्या.

नियम 2 : प्रथमोपचार आणि ABC — प्रथमोपचाराचे उद्देश : मृत्यू टाळणे, प्रकृती बिघडू न देणे आणि पुनर्वसन सुरू करणे. ABC : Airway (श्वासमार्ग मोकळा ठेवा), Breathing (तोंडाने श्वास देणे) आणि Circulation (रक्ताभिसरण, CPR म्हणजे हृदय-फुफ्फुस पुनरुज्जीवन).

• सोपे : A म्हणजे श्वासमार्ग, B म्हणजे श्वास, C म्हणजे रक्ताभिसरण.
• मध्यम : ABC क्रमाने तपासा : आधी श्वासमार्ग मोकळा आहे याची खात्री करा.
• परीक्षेसाठी : CPR फक्त प्रशिक्षित लोकांनीच द्यावे; इतरांनी मदतीला बोलवावे आणि व्यक्तीला झोपवून ठेवावे.

नियम 3 : सामान्य जखमा — रक्तस्राव : जंतुनाशक पॅडने झाका आणि 5 मिनिटे दाबून धरा. अस्थिभंग : लाकडी पट्टी किंवा पट्टीने स्थिर करा; पाठीला इजा झाल्यास रुग्णाला कठीण स्ट्रेचरवर स्थिर ठेवा. भाजणे : स्वच्छ, थंड वाहत्या पाण्याखाली किमान 10 मिनिटे धरा. मुरगळणे : RICE — Rest (विश्रांती), Ice (बर्फ), Compression (दाब), Elevate (वर उचलून ठेवणे).

• सोपे : हाताला भाजले : थंड वाहत्या पाण्याखाली किमान 10 मिनिटे धरा.
• मध्यम : जखमेतून रक्त येते : स्वच्छ पॅड 5 मिनिटे दाबून धरा; मधेच उचलून पाहू नका.
• परीक्षेसाठी : घोटा मुरगळल्यास RICE म्हणजे विश्रांती, बर्फ, पट्टीने दाब आणि पाय उंच ठेवणे.

नियम 4 : रुग्णाला नेणे — पद्धती : पाळणा (लहान मुलांसाठी), पाठीवर घेणे आणि ओढणे (बेशुद्ध रुग्ण), मानवी कुबडी (पाय जखमी), दोन हातांची व चार हातांची खुर्ची आणि स्ट्रेचर. पुरात होड्या, लाकडी फळ्या, बांबूचे तराफे आणि ट्यूब मदत करतात.

• सोपे : पाय जखमी असल्यास मानवी कुबडीचा आधार घेऊन रुग्ण चालू शकतो.
• मध्यम : लहान मुलाला पाळणा पद्धतीने; बेशुद्ध प्रौढाला परिस्थितीनुसार ओढून किंवा पाठीवर घेऊन नेतात.
• परीक्षेसाठी : पाठीला इजा झाल्याचा संशय असेल तर कठीण स्ट्रेचरशिवाय हलवू नका; निष्काळजीपणे हलवल्यास इजा वाढू शकते.

फरक ओळखा